તં જઘ્નુઃ પરિતો વીરાઃ શૂલતોમરશક્તિભિઃ । પ્રહ્લાદસ્ય વપુસ્તત્ર હરિસંસ્મરણાચ્છુભે
વીરો ચારેય બાજુથી પ્રહલાદને ઘેરીને ભાલા, તીરો અને શૂળથી ઘા માર્યા, પણ હરિનું સ્મરણ કરનાર પ્રહલાદનું પવિત્ર શરીર અખંડિત રહ્યું.
વિષ્ણોઃ પ્રભાવાદ્દુદ્ધર્ષાદ્વજ્રભૂતમભૂદ્ભૃશમ્ । તતઃ સંપ્રાપ્ય તદ્ગાત્રં મહાસ્ત્રાણિ સુરદ્વિષામ્
વિષ્ણુની મહિમાથી પ્રહલાદનું શરીર અજેય અને વજ્ર જેવું મજબૂત બની ગયું; ત્યારે દેવદુશ્મનોના મહાશસ્ત્રો તેના અંગોને વાગ્યા.
નીલોત્પલદલાનીવ પેતુશ્ચિછન્નાઃ ક્ષિતૌ શુભે । અલ્પમપ્યસ્ય તદ્ગાત્રં ભેત્તું દૈત્યા ન ચ ક્ષમાઃ
એ શસ્ત્રો નીલકમળની પાંદડીઓ જેમ છૂટા પડી જમીન પર પડી ગયા; દૈત્યો પ્રહલાદના શરીરનો એક પણ ભાગ તોડી શક્યા નહીં.
વિસ્મિતાવાઙ્મુખાસ્તસ્થુર્દૈત્ય રાજાંતિકે ભટાઃ । તાદૃગ્વિધં મહાત્માનં દૃષ્ટ્વા પુત્રં મહાબલમ્
એવું મહાન આત્માવાળો અને બળવાન પુત્ર જોઈને દૈત્યરાજા સામે યોદ્ધાઓ આશ્ચર્યચકિત અને મૌન બની ઊભા રહ્યા.
વિસ્મયં પરમં ગત્વા દૈત્યરાટ્ક્રોધમૂર્છિતઃ । આદિદેશ તતઃ સર્વાન્દંદશૂકાન્મહાવિષાન્
દૈત્યરાજા અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી અને ક્રોધથી ભરાઈને પછી બધા વિષવાળા મહાવિષાળ સાપોને આજ્ઞા આપી.
વાસુકિપ્રભૃતીન્ભીમાન્ખાદયધ્વમિતિ ક્રુધા । આદિષ્ટાસ્તેન રાજ્ઞાથ તે નાગાઃ સુમહાબલાઃ
વાસુકિ વગેરે ભયાનક સાપોને ગુસ્સામાં કહ્યું: 'આને ખાઈ જાઓ!' રાજાની આજ્ઞાથી એ મહાબળવાન નાગોએ
જ્વલિતાસ્યા મહાભીમાસ્તં ચ ખાદુર્મહાબલમ્ । ગરુડધ્વજભક્તં તં વિદશ્ય ગરલાયુધાઃ
જ્વલંત મુખવાળા, ભયાનક રૂપ ધરાવતા એ સાપોએ ગરુડધ્વજના ભક્ત એવા પ્રહલાદને તેમના ઝેરી દાંતથી દંશન કર્યા.
નિર્વિષાશ્ચ્છિન્નદશના બભૂવુરનિલાશનાઃ । વૈનતેયસહસ્રેણ છિન્નગાત્રાઃ સુવિહ્વલાઃ
એ સાપોના ઝેર નાશ પામ્યા, દાંત તૂટી ગયા અને તેઓ હવામાં જ જીવતા થયા; વૈનતેયના હજારો ઘા ખાઈ તેઓ અત્યંત પીડામાં પડ્યા.
પ્રદુદ્રુવુર્દિશઃ સર્વાવમંતો રુધિરં ભૃશમ્ । તાદૃગ્વિધાન્મહાસર્પાન્દૃષ્ટ્વા દૈત્યપતિસ્તદા
તેઓ બધે ભાગી ગયા, તેમના શરીરમાંથી ઘણું લોહી વહેતું હતું; એવા મહાનાગોને જોઈને દૈત્યપતિએ પછી
આદિદેશ તતઃ ક્રુદ્ધો દિગ્ગજાન્સુમદાન્વિતાન્ । નિર્દિષ્ટાસ્તેન રાજ્ઞાથ દિગ્ગજાશ્ચ મદોદ્ધતાઃ
ક્રોધથી ભરાઈને દિશાના મદમસ્ત અને શક્તિશાળી હાથીઓને બોલાવ્યા; રાજાની આજ્ઞાથી એ હાથીઓ મદમાં ચૂર થઈ
પરિવાર્યાથ તં જઘ્નુર્દંતૈઃ પૃથુતરૈર્ભૃશમ્ । અથ દિગ્ગજદંતાશ્ચ છિન્નમૂલાઃ પતન્ભુવિ
પ્રહલાદને ઘેરીને મોટા દાંતોથી જોરથી ઘા માર્યા; પણ પછી એ હાથીઓના દાંત મૂળથી તૂટી ગયા અને તેઓ જમીન પર પડી ગયા.
દંતૈર્વિનાકૃતા નાગા ભયાર્તા વૈ પ્રદુદ્રુવુઃ । તાન્દૃષ્ટ્વાથ મહાનાગાન્દૈત્યેંદ્રઃ કુપિતો બલી
દાંત વગરના એ હાથીઓ ડરીને ભાગી ગયા; એવા મહાનાગ હાથીઓને જોઈને શક્તિશાળી દૈત્યરાજા ગુસ્સે ભરાયા.
પ્રજ્વાલ્ય ચ મહાવહ્નિં ચિક્ષેપ સુતમાત્મનઃ । જલશાયિપ્રિયં દૃષ્ટ્વા પ્રહ્લાદં હવ્યવાહનઃ
પછી તેણે મોટો અગ્નિ પ્રગટાવ્યો અને પોતાના પુત્રને તેમાં ફેંકી દીધો; જલશાયી પ્રિય એવા પ્રહલાદને જોઈને અગ્નિ
ન દદાહ ચ તં ધીરં સુશીતઃ સમભૂચ્છિખી । અદહ્યમાનં તં બાલં દૃષ્ટ્વા રાજા સુવિસ્મિતઃ
એ ધીર બાલકને બળાવી શક્યો નહીં અને જ્વાળા ઠંડી થઈ ગઈ; અગ્નિમાં બળતો ન દેખાઈ પ્રહલાદને જોઈ રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યો.
પ્રાદાત્તસ્મૈ વિષં ઘોરં સર્વભૂતહિતં તદા । તસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રભાવાચ્ચ વિષમસ્યામૃતં ભવેત્
પછી તેણે સર્વ જીવોના વિનાશ માટે ભયાનક ઝેર આપ્યું; પણ વિષ્ણુની શક્તિથી એ ઝેર અમૃત બની ગયું.
અર્પણાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષં ચામૃતમશ્નુતે । એવમાદ્યૈર્વધોપાયૈર્ઘોરરૂપૈઃ સુદારુણૈઃ
દેવને અર્પણ કરતાં એ ઝેર અમૃત બની ગયું; એ રીતે અનેક ભયાનક અને ભયાવહ ઉપાયો અજમાવ્યા.
મોહયિત્વાત્મજં રાજા તસ્યાવધ્યત્વમીક્ષ્ય ચ । તતઃ સામ્ના સુતં પ્રાહ દૈત્યરાડ્વિસ્મયાકુલઃ
પુત્રને ભટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં અને તેનું અજયપણું જોઈ દૈત્યરાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈને પછી પ્રેમથી પુત્રને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ- ત્વયા વિષ્ણોઃ પરત્વં ચ સમ્યગુક્તં મમાગ્રતઃ । વ્યાપિત્વાત્સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે
હિરણ્યકશિપુએ કહ્યું: 'તમે મારા સમક્ષ વિષ્ણુની મહત્તા યોગ્ય રીતે કહી છે; કારણ કે તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે, તેથી તેને વિષ્ણુ કહે છે.'
યોઽસૌ સર્વગતો દેવઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ । તસ્ય સર્વગતત્વં વૈ પ્રત્યક્ષં દર્શયસ્વ મે
જે દેવ સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ જ પરમેશ્વર છે; એનો સર્વવ્યાપક સ્વરૂપ મને સ્પષ્ટ રીતે બતાવો.
ઐશ્વર્યશક્તિતેજાંસિ જ્ઞાનવીર્યબલાનિ ચ । પરસ્ય તસ્ય પરમં રૂપં ગુણવિભૂતયઃ
એ પરમાત્માની રાજસત્તા, શક્તિ, તેજ, જ્ઞાન, બળ અને પરાક્રમ—આ બધું જ એના પરમ સ્વરૂપ અને દિવ્ય મહિમા છે.
સમ્યગ્દૃષ્ટ્વા પ્રયત્નેન વિષ્ણું મન્યે દિવૌકસામ્ । મમ પ્રતિબલો લોકે નાસ્તિ દેવેષુ કશ્ચન
હું સાચી રીતે અને પ્રયત્નપૂર્વક વિષ્ણુને જોઈને માનું છું કે દેવોમાં મારા બળની બરાબરી કરનાર કોઈ નથી.
ઈશાનવરદાનેન સર્વભૂતેષ્વવધ્યતામ્ । પ્રાપ્તવાન્સર્વભૂતાનાંનદુર્જયત્વં ચ માનદ । ઈશ્વરત્વં લભેદ્વિષ્ણુર્માં જિત્વા બલવીર્યતઃ
ઈશાનના આશીર્વાદથી મેં સર્વ જીવોમાં અજયતા અને અપરાજિતતા મેળવી છે, માન આપનાર; વિષ્ણુ માત્ર મને બળ અને પરાક્રમથી જીતે ત્યારે જ ઈશ્વરપદ મેળવી શકે.
રુદ્ર ઉવાચ- ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહ્લાદઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ । હરેઃ પ્રભાવં દૈન્યસ્ય કથયામાસ સુવ્રતઃ
રુદ્ર બોલ્યા—આ વાતો સાંભળીને પ્રહલાદ આશ્ચર્યચકિત અને નિષ્ઠાવાન રહીને હરિની મહિમા અને નમ્રતાની વાત કરવા લાગ્યા.
પ્રહ્લાદ ઉવાચ- યોઽસૌ નારાયણઃ શ્રીમાન્પરમાત્મા સનાતનઃ । વસનાત્સર્વભૂતેષુ વાસુદેવઃ સ ઉચ્યતે
પ્રહલાદ બોલ્યા—જે શ્રીમંત, શાશ્વત અને સર્વજીવોમાં વસે છે, એ નારાયણ પરમાત્મા વાસુદેવ કહેવાય છે.
સર્વસ્યાપિ જગદ્ધાતા વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે । ન કિંચિદસ્માદન્યં તુ જગત્સ્થાવર જંગમમ્
સમગ્ર જગતનો આધાર જે છે, તેને વિષ્ણુ કહે છે; જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એ સિવાય નથી.
સર્વત્ર ચિદચિદ્વસ્તુ રૂપં તસ્યૈવ નાન્યથા । ત્રિપાદ્વ્યાપ્તિઃ પરં વ્યોમ્નિ પાદવ્યાપ્તિ કલાદ્ભુતા
સર્વત્ર ચેતન અને અચેતન વસ્તુઓનું સ્વરૂપ એનું જ છે, બીજું કંઈ નથી; એનું ત્રણ ભાગે વ્યાપક સ્વરૂપ પરમ આકાશમાં છે અને એક ભાગનું વ્યાપન અદ્ભુત છે.
યોઽસૌ ચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । યોગિભિર્દૃશ્યતે ભક્ત્યા નાભક્ત્યા દૃશ્યતે ક્વચિત્
જેના હાથમાં ચક્ર અને ગદા છે, પીળાં વસ્ત્ર પહેરે છે, એ જનાર્દન યોગીઓ ભક્તિથી જોઈ શકે છે, ભક્તિ વિના ક્યારેય જોઈ શકાતા નથી.
દ્રષ્ટું ન શક્યો રોષાચ્ચ મત્સરાદ્વા જનાર્દનઃ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યેષુ સ્થાવરેષ્વપિ જંતુષુ । વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ સર્વ્વેષુ ક્ષુદ્રેષ્વપિ મહત્સુ ચ
ક્રોધ કે ઈર્ષ્યાથી જનાર્દનને જોઈ શકાતો નથી; છતાં દેવ, પશુ, માનવ, અચળ જીવો, નાના-મોટા સર્વમાં એ વ્યાપી રહ્યો છે.
રુદ્ર ઉવાચ- ઇતિ પ્રહ્લાદવચનં શ્રુત્વા દૈત્યવરસ્તદા । ઉવાચ રોષતામ્રાક્ષો ભર્ત્સયંશ્ચ સુતં મુહુઃ
રુદ્ર બોલ્યા—પ્રહલાદના વચન સાંભળીને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ, ક્રોધથી આંખ લાલ કરી, પુત્રને વારંવાર ધિક્કારીને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ- અસૌ સર્વગતો વિષ્ણુરપિ ચેત્પરમઃ પુમાન્ । પ્રત્યયં દર્શયસ્વાદ્ય બહુભિઃ કિં ચ લાપિતૈઃ
હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો—જો આ વિષ્ણુ ખરેખર સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વોપરી છે, તો આજે સાબિતી બતાવ; વધુ વાદવિવાદથી શું ફાયદો?