પુલ્કસં લોહનિગડૈર્બદ્ધ્વા યાતું સમુદ્યતાઃ । બન્ધ બન્ધ ગ્રસચ્છિન્ધિ ભિન્ધિ ભિન્ધીતિ વાદિનઃ
તેઓએ પુલકસને લોખંડની સાંકળથી બાંધ્યો હતો અને લઈ જવા તૈયાર હતા; 'બાંધો! બાંધો! ખાવો! કાપો! ભેદો! ફોડો!' એમ બોલતા હતા.
તદા કૃપાલુસ્તં પ્રેક્ષ્ય પદ્મનાભપરાયણઃ । અત્યંતકૃપયાયુક્તં ચેતસ્તત્ર તદાકરોત્
પછી, પદ્મનાભમાં તનમનથી લાગેલા, દયાળુ વૈષ્ણવએ તેને જોઈ, અત્યંત દયાથી ભરેલું મન ત્યાં કર્યો.
અસૌ મહાદુષ્ટ પીડાં મા યાતુ મમ સન્નિધૌ । મોચયામ્યહમદ્યૈવ યમદૂતેભ્ય એવ ચ
આ મહા દુષ્ટને મારા હાજર રહેતાં પીડા ન થાય; આજે જ હું તેને યમદૂતોથી મુક્ત કરી દઈશ.
ઇતિ કૃત્વા મતિં તસ્મિન્કૃપાયુક્તો મુનીશ્વરઃ । શાલગ્રામશિલાં હસ્તે ગૃહીત્વાસ્ય ગતોંઽતિકે
એ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, દયાળુ મુનિશ્રેષ્ઠે હાથમાં શાલગ્રામ શિલા લઈ તેની નજીક ગયો.
તસ્ય પાદોદકં પુણ્યં તુલસીદલમિશ્રિતમ્ । મુખે વિનિક્ષિપન્કર્ણે રામનામ જજાપ હ
તેના પગનું પવિત્ર પાણી, તુલસી પત્ર સાથે, તેના મોઢા અને કાનમાં મૂક્યું અને રામનું નામ જપ્યું.
તુલસીં મસ્તકે તસ્ય ધારયામાસ વૈષ્ણવઃ । શિલાં હૃદિ મહાવિષ્ણોર્ધૃત્વા પ્રાહ સ વૈષ્ણવઃ
વૈષ્ણવે તુલસી તેના માથા પર મૂકી, મહાવિષ્ણુની શિલા તેના હૃદય પર રાખી, અને બોલ્યો.
ગચ્છંતુ યમદૂતા વૈ યાતનાસુ પરાયણાઃ । શાલગ્રામશિલાસ્પર્શો દહતાત્પાતકં મહત્
યમના દૂતોએ, જે દુઃખદાયક યાતનાઓમાં તત્પર છે, તેઓ હવે ચાલ્યા જાય; શાલગ્રામ શિલાનો સ્પર્શ થયો કે મોટા પાપ પણ તરત જ ભસ્મ થઈ જાય છે.
ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિન્વૈ ગણા વિષ્ણોર્મહાદ્ભુતાઃ । આયયુસ્તસ્ય સવિધે શિલાસ્પર્શાદ્ગતાંહસઃ
જ્યારે એણે આવું કહ્યું, ત્યારે વિષ્ણુના આશ્ચર્યજનક દૂતોએ ત્યાં આવીને, શિલાનો સ્પર્શ થવાથી જેના પાપ દૂર થઈ ગયા હતા, એના પાસે ઉપસ્થિત થયા.
પીતવસ્ત્રાઃ શંખચક્રગદાપદ્મવિરાજિતાઃ । આગત્ય મોચયામાસુર્લોહપાશાદ્દુરાસદાત્
પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળથી શોભતા, એ દૂતોએ આવીને એને ભયાનક લોખંડની સાંકળમાંથી મુક્ત કર્યો.
મોચયિત્વા મહાપાપકારકં પુલ્કસં નરમ્ । ઊચુઃ કિમર્થં બદ્ધોઽયં વૈષ્ણવઃ પૂજ્યદેહભૃત્
મોટા પાપ કરનાર પુલ્કસ જાતિના એ મનુષ્યને મુક્ત કરીને, દૂતોએ કહ્યું: 'આ વૈષ્ણવ, પૂજનીય શરીર ધરાવનાર, શા માટે બંધાયો છે?'
કસ્યાજ્ઞાકારકા યૂયં યદધર્મપ્રકારકાઃ । મુંચંતુ વૈષ્ણવં ત્વેનં કિમર્થં વિધૃતો હ્યયમ્
'તમે કોની આજ્ઞાથી આવું અધર્મ કરો છો? આ વૈષ્ણવને છોડો—એને શા માટે બાંધી રાખ્યો છે?'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જગદુર્યમકિંકરાઃ । ધર્મરાજાજ્ઞયા પ્રાપ્તા નેતું પાપિનમુદ્યતાઃ
આ વાત સાંભળી યમના દૂતોએ કહ્યું: 'અમે ધર્મરાજાની આજ્ઞાથી આવ્યા છીએ, આ પાપીને લઈ જવા તૈયાર છીએ.'
નાસૌ કદાચિન્મનસા પ્રાણિમાત્રોપકારકઃ । પ્રાણિહત્યા મહાપાપકારી દુષ્ટશરીરભૃત્
'એણે ક્યારેય, મનથી પણ, કોઈ જીવનું ભલું કર્યું નથી; એણે જીવહિંસા જેવું મોટું પાપ કર્યું છે અને દુષ્ટ શરીર ધારણ કર્યું છે.'
નૄન્બહૂંસ્તીર્થયાત્રાયાં ગચ્છતોઽસૌ વ્યલુંઠયત્ । પરદારરતો નિત્યં સર્વપાપાધિકારકઃ
'એણે તીર્થયાત્રા કરતા ઘણા લોકોને લૂંટી લીધા, સદા પરસ્ત્રીઓમાં રત રહ્યો અને સર્વ પ્રકારના પાપોમાં જોડાયો.'
તસ્માન્નેતું વયં પ્રાપ્તાઃ પાપિનં પુલ્કસં નરમ્ । ભવદ્ભિર્મોચિતઃ કસ્માદકસ્માદાગતૈર્ભટૈઃ
'એટલે જ અમે આ પાપી પુલ્કસ માણસને લઈ જવા આવ્યા છીએ. તમે અચાનક આવ્યા અને એને કેમ મુક્ત કર્યો?'
વિષ્ણુદૂતા ઊચુઃ। બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં પ્રાણિકોટિવધોદ્ભવમ્ । શાલગ્રામશિલાસ્પર્શઃ સર્વં દહતિ તત્ક્ષણાત્
વિષ્ણુના દૂતોએ કહ્યું: 'બ્રહ્મહત્યાદિ અને કરોડો જીવહિંસાથી થયેલું પાપ પણ, શાલગ્રામ શિલાનો સ્પર્શ થતાં જ ક્ષણે ભસ્મ થઈ જાય છે.'
રામેતિ નામ યચ્છ્રોત્રે વિશ્રંભાદાગતં યદિ । કરોતિ પાપસંદાહં તૂલં વહ્નિકણો યથા
'જ્યારે "રામ" નામ વિશ્વાસપૂર્વક કાનમાં પડે છે, ત્યારે એ પાપને એ રીતે ભસ્મ કરે છે જેમ અગ્નિનો કણ રૂંવાટીને ભસ્મ કરી નાખે.'
તુલસી મસ્તકે યસ્ય શિલા હૃદિ મનોહરા । મુખે કર્ણેઽથવા રામ નામ મુક્તસ્તદૈવ સઃ
'જેના માથે તુલસી છે, હૃદયમાં મનોહર શિલા છે અને મોઢા કે કાનમાં રામ નામ છે—એ ક્ષણે જ એ મુક્ત થઈ જાય છે.'
તસ્માદનેન તુલસી મસ્તકે વિધૃતા પુરા । શ્રાવિતં રામનામાશુ શિલા હૃદિ સુધારિતા
'એટલે, આના માથે પહેલાંથી તુલસી મુકવામાં આવી હતી, રામ નામ તરત જ સંભળાવાયું અને શિલા હૃદય પર મજબૂતીથી રાખવામાં આવી.'
તસ્માત્પાપસમૂહોઽસ્ય દગ્ધઃ પુણ્યકલેવરઃ । યાસ્યતે પરમં સ્થાનં પાપિનાં યત્સુદુર્લ્લભમ્
'એથી, એના બધા પાપો ભસ્મ થઈ ગયા છે; હવે એનું શરીર પુણ્યમય છે અને એ સર્વોચ્ચ સ્થાન પામશે, જે પાપીઓ માટે ખૂબ દુર્લભ છે.'
વર્ષાયુતં તત્ર ભુક્ત્વા ભોગાન્સર્વમનોહરાન્ । ભારતે જન્મ સંપ્રાપ્ય સમારાધ્ય જગદ્ગુરુમ્
'ત્યાં એ દસ હજાર વર્ષ સુધી સર્વ મનોહર ભોગો ભોગવીને, ભારતમાં જન્મ લઈ, જગતગુરુની ભક્તિ કરશે.'
પ્રાપ્સ્યતે પરમં સ્થાનં સુરાસુરસુદુર્લ્લભમ્ । ન જ્ઞાતો મહિમા સમ્યક્છિલાયાઃ પરમેષ્ઠિનઃ
'એ સર્વોચ્ચ સ્થાન પામશે, જે દેવો અને અસુરો માટે પણ અત્યંત દુર્લભ છે; પરમેશ્વર શિલાની સાચી મહિમા કોઈ જાણતો નથી.'
દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટાર્ચિતા વાપિ સર્વપાપહરા ક્ષણાત્ । ઇત્યુક્ત્વા વિરતાઃ સર્વે મહાવિષ્ણોર્ગણા મુદા
'એ શિલા જોવી, સ્પર્શવી કે પૂજવી—બધા પાપો ક્ષણે દૂર કરી દે છે.' આવું કહી મહાવિષ્ણુના બધા દૂતોએ આનંદપૂર્વક વિદાય લીધી.
યામ્યાસ્તે કિંકરા રાજ્ઞે કથયામાસુરદ્ભુતમ્ । વૈષ્ણવો હર્ષમાપેદે રઘુનાથપરાયણઃ
પછી યમના દૂતોએ એ આશ્ચર્યજનક ઘટના પોતાના રાજાને કહી. રઘુનાથમાં તત્પર વૈષ્ણવને અતિ આનંદ થયો.
મુક્તોઽસૌ યમપાશાચ્ચ ગમિષ્યતિ પરં પદમ્ । તદાજગામ વિમલં કિંકિણીજાલમંડિતમ્
યમના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને એ પરમ પદને પામશે; એ સમયે તે નિર્મળ અને ઘંટિયાળ ઝાંઝરોથી શોભાયમાન સ્થળે પહોંચ્યો.
વિમાનં દેવલોકાત્તુ મનોહારિ મહાદ્ભુતમ્ । તત્રારુહ્ય ગતઃ સ્વર્ગં મહાપુણ્યૈર્નિષેવિતમ્
દેવલોકમાંથી એક અદ્ભુત અને મનમોહક વિમાન આવ્યું; તેમાં ચડીને, એ મહાપુણ્યવાન લોકો દ્વારા સેવિત સ્વર્ગમાં ગયો.
ભોગાન્ભુક્ત્વા સ વિપુલાનાજગામ મહીતલમ્ । કાશ્યાં જન્મ સમાસાદ્ય શુચિવાડવસત્કુલે
વિપુલ ભોગોનો આનંદ માણીને, તે પૃથ્વી પર પાછો આવ્યો; કાશીમાં શુદ્ધ અને પ્રતિષ્ઠિત શુચિવાડવ કુટુંબમાં જન્મ પામ્યો.
આરાધ્ય જગતામીશં ગતવાન્પરમં પદમ્ । સ પાપી સાધુસંગત્યા શાલગ્રામશિલાં સ્પૃશન્
જગતના ઈશ્વરનું આરાધન કરીને, એ પરમ પદને પામ્યો; એ પાપી, સજ્જનોની સંગત અને શાલગ્રામ શિલાને સ્પર્શવાથી,
મહાપીડાવિનિર્મુક્તો ગતવાન્પરમં પદમ્ । મયા તેઽભિહિતં રાજન્ગંડકીચરિતં મહત્
મહાન પીડાથી મુક્ત થઈને, એ પરમ પદને પામ્યો; રાજા, મેં તને ગંડકીનું મહાન ચરિત્ર કહ્યું છે.
શ્રુત્વા વિમુચ્યતે પાપૈર્ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિંદતિ
આ સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત કરે છે.