કૃષ્ણં દધ્યુર્મહાત્માનો યોગિનઃ સનકાદયઃ । યમર્ચયંતિ બ્રહ્મેશ શક્રાદ્યા દેવતાગણાઃ
મહાન આત્માવાળા યોગી સનકાદિકો કૃષ્ણનું ધ્યાન કરે છે; બ્રહ્મા, ઈશાન, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા દેવતાઓ પણ એમની પૂજા કરે છે.
યસ્ય પત્ન્યાઃ કટાક્ષાર્દ્ધદૃષ્ટ્યા દૃષ્ટા દિવૌકસઃ । બ્રહ્મેંદ્ર રુદ્ર વરુણ યમ સોમ ધનાધિપાઃ
એની પત્ની માત્ર એક તિરાડ નજરે જ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, વરુણ, યમ, સોમ અને કુબેર જેવા દેવતાઓ પણ દેખાઈ જાય છે.
યન્નામસ્મરણાદેવ પાપિનામપિ સત્વરમ્ । મુક્તિર્ભવતિ જંતૂનાં બ્રહ્માદીનાં સુદુર્લભા
માત્ર એનું નામ સ્મરણ કરતાં જ, પાપી પણ તરત મુક્તિ પામે છે—જે મુક્તિ બ્રહ્મા જેવા માટે પણ દુર્લભ છે.
સ એવં રક્ષકઃ શ્રીશો દેવાનામપિ સર્વદા । તમેવ પૂજયિષ્યામિ લક્ષ્મ્યા સંયુતમચ્યુતમ્
એ જ શ્રીના સ્વામી, દેવો માટે હંમેશા રક્ષક છે; હું એ અચ્યૂત, લક્ષ્મી સાથે જોડાયેલા ભગવાનની જ પૂજા કરીશ.
પ્રાપ્સ્યામિ સુસુખેનૈવ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । રુદ્ર ઉવાચ- ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હિરણ્યકશિપુસ્તતઃ
હું એ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન સહેલાઈથી પ્રાપ્ત કરીશ. રુદ્ર બોલ્યા: એના શબ્દો સાંભળી પછી હિરણ્યકશિપુ—
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટો જજ્વાલાગ્નિરિવાપરઃ । પરિતો વીક્ષ્ય દૈતેયાનિત્યાહ ક્રોધમૂર્છિતઃ
મોટા ક્રોધથી ભરાઈને, બીજા અગ્નિ જેવો ધધકતો, એ દૈત્યોએ ચારેય બાજુ જોયું અને ગુસ્સાથી ઉન્મત્ત થઈને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ - ભીષણૈઃ શસ્ત્રસંઘાતૈઃ પ્રહ્લાદં પાપકારિણમ્ । મમાજ્ઞયા ઘાતયધ્વં શત્રુપૂજનતત્પરમ્
હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો: ભયાનક શસ્ત્રોથી, મારા આદેશે, દુષ્ટ પ્રહલાદને મારી નાખો—જે શત્રુની પૂજામાં તત્પર છે.
રક્ષિતા હરિરેવેતિ રક્ષતે તેન વાત્સલાત્ । અદ્યૈવ સફલં તસ્ય પશ્યેયં હરિરક્ષણમ્
જો હરિ જ રક્ષક છે અને એ પ્રેમથી એને બચાવે છે, તો આજે હું એ હરિની રક્ષા ફળવંતી થાય છે કે કેમ, તે જોઈશ.
રુદ્ર ઉવાચ- તદોદ્યતાસ્ત્રા દૈતેયા હંતું દૈત્યેશ્વરાત્મજમ્ । પરિવાર્ય મહાત્માનં તસ્થુર્દૈત્યેશ્વરાજ્ઞયા
રુદ્ર બોલ્યા: પછી દૈત્યોએ શસ્ત્ર ઉઠાવી, દૈત્યરાજના પુત્ર મહાત્માને ઘેરી લીધો અને પોતાના રાજાના આદેશે ઊભા રહ્યા.
પ્રહ્લાદોઽપિ તથા વિષ્ણું ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે । જપન્નષ્ટાક્ષરં મંત્રં તસ્થૌ ગિરિરિવાપરઃ
પ્રહલાદે પણ પોતાના હૃદયના કમળમાં વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને, અષ્ટાક્ષર મંત્ર જપતો, પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહ્યો.
તં જઘ્નુઃ પરિતો વીરાઃ શૂલતોમરશક્તિભિઃ । પ્રહ્લાદસ્ય વપુસ્તત્ર હરિસંસ્મરણાચ્છુભે
વીરો ચારેય બાજુથી પ્રહલાદને ઘેરીને ભાલા, તીરો અને શૂળથી ઘા માર્યા, પણ હરિનું સ્મરણ કરનાર પ્રહલાદનું પવિત્ર શરીર અખંડિત રહ્યું.
વિષ્ણોઃ પ્રભાવાદ્દુદ્ધર્ષાદ્વજ્રભૂતમભૂદ્ભૃશમ્ । તતઃ સંપ્રાપ્ય તદ્ગાત્રં મહાસ્ત્રાણિ સુરદ્વિષામ્
વિષ્ણુની મહિમાથી પ્રહલાદનું શરીર અજેય અને વજ્ર જેવું મજબૂત બની ગયું; ત્યારે દેવદુશ્મનોના મહાશસ્ત્રો તેના અંગોને વાગ્યા.
નીલોત્પલદલાનીવ પેતુશ્ચિછન્નાઃ ક્ષિતૌ શુભે । અલ્પમપ્યસ્ય તદ્ગાત્રં ભેત્તું દૈત્યા ન ચ ક્ષમાઃ
એ શસ્ત્રો નીલકમળની પાંદડીઓ જેમ છૂટા પડી જમીન પર પડી ગયા; દૈત્યો પ્રહલાદના શરીરનો એક પણ ભાગ તોડી શક્યા નહીં.
વિસ્મિતાવાઙ્મુખાસ્તસ્થુર્દૈત્ય રાજાંતિકે ભટાઃ । તાદૃગ્વિધં મહાત્માનં દૃષ્ટ્વા પુત્રં મહાબલમ્
એવું મહાન આત્માવાળો અને બળવાન પુત્ર જોઈને દૈત્યરાજા સામે યોદ્ધાઓ આશ્ચર્યચકિત અને મૌન બની ઊભા રહ્યા.
વિસ્મયં પરમં ગત્વા દૈત્યરાટ્ક્રોધમૂર્છિતઃ । આદિદેશ તતઃ સર્વાન્દંદશૂકાન્મહાવિષાન્
દૈત્યરાજા અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી અને ક્રોધથી ભરાઈને પછી બધા વિષવાળા મહાવિષાળ સાપોને આજ્ઞા આપી.
વાસુકિપ્રભૃતીન્ભીમાન્ખાદયધ્વમિતિ ક્રુધા । આદિષ્ટાસ્તેન રાજ્ઞાથ તે નાગાઃ સુમહાબલાઃ
વાસુકિ વગેરે ભયાનક સાપોને ગુસ્સામાં કહ્યું: 'આને ખાઈ જાઓ!' રાજાની આજ્ઞાથી એ મહાબળવાન નાગોએ
જ્વલિતાસ્યા મહાભીમાસ્તં ચ ખાદુર્મહાબલમ્ । ગરુડધ્વજભક્તં તં વિદશ્ય ગરલાયુધાઃ
જ્વલંત મુખવાળા, ભયાનક રૂપ ધરાવતા એ સાપોએ ગરુડધ્વજના ભક્ત એવા પ્રહલાદને તેમના ઝેરી દાંતથી દંશન કર્યા.
નિર્વિષાશ્ચ્છિન્નદશના બભૂવુરનિલાશનાઃ । વૈનતેયસહસ્રેણ છિન્નગાત્રાઃ સુવિહ્વલાઃ
એ સાપોના ઝેર નાશ પામ્યા, દાંત તૂટી ગયા અને તેઓ હવામાં જ જીવતા થયા; વૈનતેયના હજારો ઘા ખાઈ તેઓ અત્યંત પીડામાં પડ્યા.
પ્રદુદ્રુવુર્દિશઃ સર્વાવમંતો રુધિરં ભૃશમ્ । તાદૃગ્વિધાન્મહાસર્પાન્દૃષ્ટ્વા દૈત્યપતિસ્તદા
તેઓ બધે ભાગી ગયા, તેમના શરીરમાંથી ઘણું લોહી વહેતું હતું; એવા મહાનાગોને જોઈને દૈત્યપતિએ પછી
આદિદેશ તતઃ ક્રુદ્ધો દિગ્ગજાન્સુમદાન્વિતાન્ । નિર્દિષ્ટાસ્તેન રાજ્ઞાથ દિગ્ગજાશ્ચ મદોદ્ધતાઃ
ક્રોધથી ભરાઈને દિશાના મદમસ્ત અને શક્તિશાળી હાથીઓને બોલાવ્યા; રાજાની આજ્ઞાથી એ હાથીઓ મદમાં ચૂર થઈ
પરિવાર્યાથ તં જઘ્નુર્દંતૈઃ પૃથુતરૈર્ભૃશમ્ । અથ દિગ્ગજદંતાશ્ચ છિન્નમૂલાઃ પતન્ભુવિ
પ્રહલાદને ઘેરીને મોટા દાંતોથી જોરથી ઘા માર્યા; પણ પછી એ હાથીઓના દાંત મૂળથી તૂટી ગયા અને તેઓ જમીન પર પડી ગયા.
દંતૈર્વિનાકૃતા નાગા ભયાર્તા વૈ પ્રદુદ્રુવુઃ । તાન્દૃષ્ટ્વાથ મહાનાગાન્દૈત્યેંદ્રઃ કુપિતો બલી
દાંત વગરના એ હાથીઓ ડરીને ભાગી ગયા; એવા મહાનાગ હાથીઓને જોઈને શક્તિશાળી દૈત્યરાજા ગુસ્સે ભરાયા.
પ્રજ્વાલ્ય ચ મહાવહ્નિં ચિક્ષેપ સુતમાત્મનઃ । જલશાયિપ્રિયં દૃષ્ટ્વા પ્રહ્લાદં હવ્યવાહનઃ
પછી તેણે મોટો અગ્નિ પ્રગટાવ્યો અને પોતાના પુત્રને તેમાં ફેંકી દીધો; જલશાયી પ્રિય એવા પ્રહલાદને જોઈને અગ્નિ
ન દદાહ ચ તં ધીરં સુશીતઃ સમભૂચ્છિખી । અદહ્યમાનં તં બાલં દૃષ્ટ્વા રાજા સુવિસ્મિતઃ
એ ધીર બાલકને બળાવી શક્યો નહીં અને જ્વાળા ઠંડી થઈ ગઈ; અગ્નિમાં બળતો ન દેખાઈ પ્રહલાદને જોઈ રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યો.
પ્રાદાત્તસ્મૈ વિષં ઘોરં સર્વભૂતહિતં તદા । તસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રભાવાચ્ચ વિષમસ્યામૃતં ભવેત્
પછી તેણે સર્વ જીવોના વિનાશ માટે ભયાનક ઝેર આપ્યું; પણ વિષ્ણુની શક્તિથી એ ઝેર અમૃત બની ગયું.
અર્પણાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષં ચામૃતમશ્નુતે । એવમાદ્યૈર્વધોપાયૈર્ઘોરરૂપૈઃ સુદારુણૈઃ
દેવને અર્પણ કરતાં એ ઝેર અમૃત બની ગયું; એ રીતે અનેક ભયાનક અને ભયાવહ ઉપાયો અજમાવ્યા.
મોહયિત્વાત્મજં રાજા તસ્યાવધ્યત્વમીક્ષ્ય ચ । તતઃ સામ્ના સુતં પ્રાહ દૈત્યરાડ્વિસ્મયાકુલઃ
પુત્રને ભટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં અને તેનું અજયપણું જોઈ દૈત્યરાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈને પછી પ્રેમથી પુત્રને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ- ત્વયા વિષ્ણોઃ પરત્વં ચ સમ્યગુક્તં મમાગ્રતઃ । વ્યાપિત્વાત્સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે
હિરણ્યકશિપુએ કહ્યું: 'તમે મારા સમક્ષ વિષ્ણુની મહત્તા યોગ્ય રીતે કહી છે; કારણ કે તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે, તેથી તેને વિષ્ણુ કહે છે.'
યોઽસૌ સર્વગતો દેવઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ । તસ્ય સર્વગતત્વં વૈ પ્રત્યક્ષં દર્શયસ્વ મે
જે દેવ સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ જ પરમેશ્વર છે; એનો સર્વવ્યાપક સ્વરૂપ મને સ્પષ્ટ રીતે બતાવો.
ઐશ્વર્યશક્તિતેજાંસિ જ્ઞાનવીર્યબલાનિ ચ । પરસ્ય તસ્ય પરમં રૂપં ગુણવિભૂતયઃ
એ પરમાત્માની રાજસત્તા, શક્તિ, તેજ, જ્ઞાન, બળ અને પરાક્રમ—આ બધું જ એના પરમ સ્વરૂપ અને દિવ્ય મહિમા છે.