ધાતા વિધાતા જગતો વાસુદેવઃ સનાતનઃ । વિશ્વમેવેદં પુરુષસ્તદ્વિશ્વમુપજીવતિ
વાસુદેવ સદા રહેતો છે, એ જ જગતનો સર્જનહાર અને વ્યવસ્થાપક છે. આ આખું વિશ્વ એ પુરુષ જ છે; જગત એના પર જ ટકી રહ્યું છે.
હિરણ્મયવપુર્નિત્યઃપુંડરીકનિભેક્ષણઃ । શ્રીભૂલીલાપતિઃ સૌમ્યોનિર્મ્મલઃ શુભવિગ્રહઃ
એ સદા રહેતો છે, તેનું રૂપ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે, શ્રી અને ભૂમિનો સ્વામી છે, સૌમ્ય, નિર્મળ અને શુભ સ્વરૂપ ધરાવે છે.
તેનૈવ સૃષ્ટૌ બ્રહ્મેશૌ સર્ગે દેવોત્તમૌ વિભૂ । તસ્યૈવાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય વર્ત્તેતે બ્રહ્મશંકરૌ
સૃષ્ટિમાં બ્રહ્મા અને શિવ એ બંને શ્રેષ્ઠ દેવો પણ એ જની આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલે છે; બ્રહ્મા અને શંકર એના ઈશારે જ વર્તે છે.
ભીષાસ્માદ્વાતિ પવનો ભીષોદેતિ દિવાકરઃ । ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચંદ્રોઽથ મૃત્યુર્ધાવતિ પંચમઃ
એના ભયથી પવન ફૂંકાય છે, એના ભયથી સૂર્ય ઉગે છે; એના ભયથી અગ્નિ, ચંદ્ર અને મૃત્યુ પણ ચાલે છે.
આસીદેકો હરિર્દિવ્યો દેવો નારાયણઃ પરઃ । બ્રહ્મા નેંદ્રો ન ચેશાનો ન ચ ચંદ્ર દિવાકરૌ
ત્યાં માત્ર એક જ દિવ્ય હરિ, પરમ ભગવાન નારાયણ હતા; ત્યાં બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, ઈશાન, ચંદ્ર કે સૂર્ય કોઈ નહોતાં.
ન વા દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ચ નક્ષત્રાણિ દિવૌકસઃ । તસ્ય વિષ્ણોઃ પરં ધામ સદા પશ્યંતિ સૂરયઃ
ત્યાં આકાશ કે ધરતી પણ નહોતી, ન તો તારાઓ હતા કે દેવતાઓ; ઋષિઓ તો હંમેશા એ વિષ્ણુનું પરમ ધામ જોતાં રહે છે.
એવં સર્વોપનિષદામર્થં હિત્વા દ્વિજોત્તમાઃ । રાગાલ્લોભાદ્ભયાદ્વાપિ કિં બ્રવીથ મમાગ્રતઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તમે બધા ઉપનિષદોના અર્થને રાગ, લોભ કે ભયને કારણે છોડીને, મારા સામે શું બોલો છો?
તં સર્વરક્ષકં દેવં ત્યક્ત્વા સર્વેશ્વરં હરિમ્ । કથં પાષંડમાશ્રિત્ય પૂજયામિ ચ શંકરમ્
એ સર્વરક્ષક, સર્વેશ્વર હરિને છોડીને, હું કેમ પાંખંડનો આશરો લઈ શંકરનું પૂજન કરું?
લક્ષ્મીપતિં દેવદેવમનંતં પુરુષોત્તમમ્ । ઇંદીવરદલશ્યામં પદ્મપત્રાયતેક્ષણમ્
લક્ષ્મીપતિ, દેવોના દેવ, અનંત, સર્વોત્તમ પુરુષ, ઇંદીવરપાંખ જેવી શ્યામ કાંતિવાળા અને કમળપાંખ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવનારા—
શ્રીવત્સલક્ષિતોરસ્કં સર્વ્વાભરણભૂષિતમ્ । સદા કુમારં સર્વ્વેશં નિત્યાનન્દસુખપ્રદમ્
શ્રીવત્સના ચિહ્નથી શોભતા, સર્વાંભૂષણોથી સજ્જ, હંમેશા યુવાન, સર્વેશ્વર અને સદા આનંદ અને સુખ આપનારા—
કૃષ્ણં દધ્યુર્મહાત્માનો યોગિનઃ સનકાદયઃ । યમર્ચયંતિ બ્રહ્મેશ શક્રાદ્યા દેવતાગણાઃ
મહાન આત્માવાળા યોગી સનકાદિકો કૃષ્ણનું ધ્યાન કરે છે; બ્રહ્મા, ઈશાન, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા દેવતાઓ પણ એમની પૂજા કરે છે.
યસ્ય પત્ન્યાઃ કટાક્ષાર્દ્ધદૃષ્ટ્યા દૃષ્ટા દિવૌકસઃ । બ્રહ્મેંદ્ર રુદ્ર વરુણ યમ સોમ ધનાધિપાઃ
એની પત્ની માત્ર એક તિરાડ નજરે જ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, વરુણ, યમ, સોમ અને કુબેર જેવા દેવતાઓ પણ દેખાઈ જાય છે.
યન્નામસ્મરણાદેવ પાપિનામપિ સત્વરમ્ । મુક્તિર્ભવતિ જંતૂનાં બ્રહ્માદીનાં સુદુર્લભા
માત્ર એનું નામ સ્મરણ કરતાં જ, પાપી પણ તરત મુક્તિ પામે છે—જે મુક્તિ બ્રહ્મા જેવા માટે પણ દુર્લભ છે.
સ એવં રક્ષકઃ શ્રીશો દેવાનામપિ સર્વદા । તમેવ પૂજયિષ્યામિ લક્ષ્મ્યા સંયુતમચ્યુતમ્
એ જ શ્રીના સ્વામી, દેવો માટે હંમેશા રક્ષક છે; હું એ અચ્યૂત, લક્ષ્મી સાથે જોડાયેલા ભગવાનની જ પૂજા કરીશ.
પ્રાપ્સ્યામિ સુસુખેનૈવ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । રુદ્ર ઉવાચ- ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હિરણ્યકશિપુસ્તતઃ
હું એ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન સહેલાઈથી પ્રાપ્ત કરીશ. રુદ્ર બોલ્યા: એના શબ્દો સાંભળી પછી હિરણ્યકશિપુ—
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટો જજ્વાલાગ્નિરિવાપરઃ । પરિતો વીક્ષ્ય દૈતેયાનિત્યાહ ક્રોધમૂર્છિતઃ
મોટા ક્રોધથી ભરાઈને, બીજા અગ્નિ જેવો ધધકતો, એ દૈત્યોએ ચારેય બાજુ જોયું અને ગુસ્સાથી ઉન્મત્ત થઈને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ - ભીષણૈઃ શસ્ત્રસંઘાતૈઃ પ્રહ્લાદં પાપકારિણમ્ । મમાજ્ઞયા ઘાતયધ્વં શત્રુપૂજનતત્પરમ્
હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો: ભયાનક શસ્ત્રોથી, મારા આદેશે, દુષ્ટ પ્રહલાદને મારી નાખો—જે શત્રુની પૂજામાં તત્પર છે.
રક્ષિતા હરિરેવેતિ રક્ષતે તેન વાત્સલાત્ । અદ્યૈવ સફલં તસ્ય પશ્યેયં હરિરક્ષણમ્
જો હરિ જ રક્ષક છે અને એ પ્રેમથી એને બચાવે છે, તો આજે હું એ હરિની રક્ષા ફળવંતી થાય છે કે કેમ, તે જોઈશ.
રુદ્ર ઉવાચ- તદોદ્યતાસ્ત્રા દૈતેયા હંતું દૈત્યેશ્વરાત્મજમ્ । પરિવાર્ય મહાત્માનં તસ્થુર્દૈત્યેશ્વરાજ્ઞયા
રુદ્ર બોલ્યા: પછી દૈત્યોએ શસ્ત્ર ઉઠાવી, દૈત્યરાજના પુત્ર મહાત્માને ઘેરી લીધો અને પોતાના રાજાના આદેશે ઊભા રહ્યા.
પ્રહ્લાદોઽપિ તથા વિષ્ણું ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે । જપન્નષ્ટાક્ષરં મંત્રં તસ્થૌ ગિરિરિવાપરઃ
પ્રહલાદે પણ પોતાના હૃદયના કમળમાં વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને, અષ્ટાક્ષર મંત્ર જપતો, પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહ્યો.
તં જઘ્નુઃ પરિતો વીરાઃ શૂલતોમરશક્તિભિઃ । પ્રહ્લાદસ્ય વપુસ્તત્ર હરિસંસ્મરણાચ્છુભે
વીરો ચારેય બાજુથી પ્રહલાદને ઘેરીને ભાલા, તીરો અને શૂળથી ઘા માર્યા, પણ હરિનું સ્મરણ કરનાર પ્રહલાદનું પવિત્ર શરીર અખંડિત રહ્યું.
વિષ્ણોઃ પ્રભાવાદ્દુદ્ધર્ષાદ્વજ્રભૂતમભૂદ્ભૃશમ્ । તતઃ સંપ્રાપ્ય તદ્ગાત્રં મહાસ્ત્રાણિ સુરદ્વિષામ્
વિષ્ણુની મહિમાથી પ્રહલાદનું શરીર અજેય અને વજ્ર જેવું મજબૂત બની ગયું; ત્યારે દેવદુશ્મનોના મહાશસ્ત્રો તેના અંગોને વાગ્યા.
નીલોત્પલદલાનીવ પેતુશ્ચિછન્નાઃ ક્ષિતૌ શુભે । અલ્પમપ્યસ્ય તદ્ગાત્રં ભેત્તું દૈત્યા ન ચ ક્ષમાઃ
એ શસ્ત્રો નીલકમળની પાંદડીઓ જેમ છૂટા પડી જમીન પર પડી ગયા; દૈત્યો પ્રહલાદના શરીરનો એક પણ ભાગ તોડી શક્યા નહીં.
વિસ્મિતાવાઙ્મુખાસ્તસ્થુર્દૈત્ય રાજાંતિકે ભટાઃ । તાદૃગ્વિધં મહાત્માનં દૃષ્ટ્વા પુત્રં મહાબલમ્
એવું મહાન આત્માવાળો અને બળવાન પુત્ર જોઈને દૈત્યરાજા સામે યોદ્ધાઓ આશ્ચર્યચકિત અને મૌન બની ઊભા રહ્યા.
વિસ્મયં પરમં ગત્વા દૈત્યરાટ્ક્રોધમૂર્છિતઃ । આદિદેશ તતઃ સર્વાન્દંદશૂકાન્મહાવિષાન્
દૈત્યરાજા અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી અને ક્રોધથી ભરાઈને પછી બધા વિષવાળા મહાવિષાળ સાપોને આજ્ઞા આપી.
વાસુકિપ્રભૃતીન્ભીમાન્ખાદયધ્વમિતિ ક્રુધા । આદિષ્ટાસ્તેન રાજ્ઞાથ તે નાગાઃ સુમહાબલાઃ
વાસુકિ વગેરે ભયાનક સાપોને ગુસ્સામાં કહ્યું: 'આને ખાઈ જાઓ!' રાજાની આજ્ઞાથી એ મહાબળવાન નાગોએ
જ્વલિતાસ્યા મહાભીમાસ્તં ચ ખાદુર્મહાબલમ્ । ગરુડધ્વજભક્તં તં વિદશ્ય ગરલાયુધાઃ
જ્વલંત મુખવાળા, ભયાનક રૂપ ધરાવતા એ સાપોએ ગરુડધ્વજના ભક્ત એવા પ્રહલાદને તેમના ઝેરી દાંતથી દંશન કર્યા.
નિર્વિષાશ્ચ્છિન્નદશના બભૂવુરનિલાશનાઃ । વૈનતેયસહસ્રેણ છિન્નગાત્રાઃ સુવિહ્વલાઃ
એ સાપોના ઝેર નાશ પામ્યા, દાંત તૂટી ગયા અને તેઓ હવામાં જ જીવતા થયા; વૈનતેયના હજારો ઘા ખાઈ તેઓ અત્યંત પીડામાં પડ્યા.
પ્રદુદ્રુવુર્દિશઃ સર્વાવમંતો રુધિરં ભૃશમ્ । તાદૃગ્વિધાન્મહાસર્પાન્દૃષ્ટ્વા દૈત્યપતિસ્તદા
તેઓ બધે ભાગી ગયા, તેમના શરીરમાંથી ઘણું લોહી વહેતું હતું; એવા મહાનાગોને જોઈને દૈત્યપતિએ પછી
આદિદેશ તતઃ ક્રુદ્ધો દિગ્ગજાન્સુમદાન્વિતાન્ । નિર્દિષ્ટાસ્તેન રાજ્ઞાથ દિગ્ગજાશ્ચ મદોદ્ધતાઃ
ક્રોધથી ભરાઈને દિશાના મદમસ્ત અને શક્તિશાળી હાથીઓને બોલાવ્યા; રાજાની આજ્ઞાથી એ હાથીઓ મદમાં ચૂર થઈ