વૈશ્રંભકે સુરવને નંદને પુષ્પભદ્રકે । માનસે ચૈત્રરથ્યે ચ સરે મે રામયા રતઃ
વૈશ્રંભક, નંદન, પુષ્પભદ્રક, માનસ અને ચૈત્રરથના દેવવનમાં, તે રામા સાથે આનંદપૂર્વક વિહાર કર્યો.
સુમતિરુવાચ। એવં તયા ક્રીડમાનઃ સર્વત્ર ધરણીતલે । નાબુધ્યત ગતાનબ્દાઞ્છતસંખ્યા પરીમિતાન્
સુમતિએ કહ્યું: આ રીતે, જ્યારે તે ધરતી પર સર્વત્ર તેની સાથે રમતો રહ્યો, ત્યારે તેને અનેક વર્ષો પસાર થઈ ગયા એ જાણ્યું જ નહીં.
તતો જ્ઞાત્વાથવ તદ્વિપ્રઃ સ્વકાલપરિવર્તિનીમ્ । મનોરથૈશ્ચ સંપૂર્ણાં સ્વસ્યપ્રિયતમાં વરામ્
પછી, એ જાણીને, ઋષિએ પોતાના સમયનો ફેરફાર અને પોતાના મનની ઇચ્છા પૂર્ણ થયેલી સમજ્યો.
ન્યવર્તતાશ્રમં શ્રેષ્ઠં પયોષ્ણીતીરસંસ્થિતમ્ । નિર્વૈરજં તુ જનતાસંકુલં મૃગસેવિતમ્
તે પોતાના ઉત્તમ આશ્રમમાં પાછો ફર્યો, જે પયોષ્ણી નદીના કાંઠે, શત્રુતા રહિત, લોકોથી ભરેલો અને હરણો દ્વારા ગમતો હતો.
તત્રાવસત્સ સુતપાઃ શિષ્યૈર્વેદસમન્વિતૈઃ । સેવિતાંઘ્રિયુગો નિત્યં તતાપ પરમં તપઃ
ત્યાં, તે વેદજ્ઞ શિષ્યો સાથે રહેતો, હંમેશા તેમની સેવા મેળતો અને પરમ તપનું પાલન કરતો.
કદાચિદથ શર્યાતિર્યષ્ટુમૈચ્છત દેવતાઃ । તદા ચ્યવનમાનેતું પ્રેષયામાસ સેવકાન્
ક્યારેક, શર્યાતિ રાજાએ દેવતાઓ માટે યજ્ઞ કરવા ઈચ્છા વ્યક્ત કરી; ત્યારે તેણે ચ્યવનને લાવવા માટે સેવકોને મોકલ્યા.
તૈરાહૂતો દ્વિજવરસ્તત્રાગચ્છન્મહાતપાઃ । સુકન્યયા ધર્મપત્ન્યા સ્વાચાર પરિનિષ્ઠયા
સેવકો દ્વારા બોલાવવામાં આવેલ, મહાન તપસ્વી, સુકન્યા પોતાની ધર્મપત્ની, શ્રેષ્ઠ આચરણવાળી સાથે આવ્યો.
આગતં તં મુનિવરં પત્ન્યા પુત્ર્યા મહાયશાઃ । દદર્શ દુહિતુઃ પાર્શ્વે પુરુષં સૂર્યવર્ચસમ્
મહાન યશવંત રાજાએ, પત્ની અને પુત્રી સાથે આવેલા ઋષિને જોયા; અને પુત્રીની બાજુમાં, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી પુરુષને જોયો.
રાજા દુહિતરં પ્રાહ કૃતપાદાભિવંદનામ્ । આશિષો ન પ્રયુંજાનો નાતિપ્રીતમના ઇવ
રાજાએ પોતાની દીકરીને, જે તેના પગે વંદન કરીને આવી હતી, આશીર્વાદ આપ્યા વિના અને મનમાં સંપૂર્ણ ખુશ ન હોય તેમ કહ્યું.
ચિકીર્ષિતં તે કિમિદં પતિસ્ત્વયા । પ્રલંભિતો લોકનમસ્કૃતો મુનિઃ । ત્વયા જરાગ્રસ્તમસંમતં પતિં । વિહાય જારં ભજસેઽમુમધ્વગમ્
તમે પતિ માટે શું કર્યું છે? વિશ્વમાં માન્ય એવા મુનિને તમે છેતર્યા. વૃદ્ધ અને વડીલો દ્વારા સ્વીકારેલા પતિને છોડીને, તમે આ પ્રેમી, આ ભટકતા માણસને પસંદ કર્યો.
કથં મતિસ્તેઽવગતાન્યથાસતાં કુલપ્રસૂતેઃ કુલદૂષણં ત્વિદમ્ । બિભર્ષિ જારં યદપત્રપાકુલં પિતુઃ સ્વભર્તુશ્ચ નયસ્યધસ્તમામ્
તમે સારા કુટુંબમાં જન્મ્યા હોવા છતાં, કેવી રીતે તમારું મન આવી લાજવંતી અને શરમજનક વાત તરફ વળી ગયું? પ્રેમી સાથે સંબંધ રાખીને, જે બેધડક અને ઉધરસ છે, તમે પિતા અને પતિની ઈજ્જતને નાશ કરી છે.
એવં બ્રુવાણં પિતરં સ્મયમાના શુચિસ્મિતા । ઉવાચ તાત જામાતા તવૈષ ભૃગુનંદનઃ
પિતાએ આમ કહ્યું ત્યારે, શુચિસ્મિતાએ હળવી સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો: 'તાતા, ભૃગુપુત્ર તમારો જ જમાઈ છે.'
શશંસ પિત્રે તત્સર્વં વયોરૂપાભિલંભનમ્ । વિસ્મિતઃ પરમપ્રીતસ્તનયાં પરિષસ્વજે
તેણે પિતાને બધું કહી દીધું — ઉંમર અને રૂપમાં થયેલા ફેરફાર વિશે. પિતા આશ્ચર્ય અને આનંદથી ભરાઈ, દીકરીને ભાંપમાં લીધા.
સોમેનાયાજયદ્વીરં ગ્રહં સોમસ્ય ચાગ્રહીત્ । અસોમપોરપ્યશ્વિનોશ્ચ્યવનઃ સ્વેન તેજસા
સોમના આદેશથી, વીરે યજ્ઞ કર્યો અને સોમપાન મેળવ્યું; પણ ચ્યવનએ પોતાની શક્તિથી અશ્વિનોનો ભાગ મેળવી લીધો.
ગ્રહં તુ ગ્રાહયામાસ તપોબલસમન્વિતઃ । વજ્રં ગૃહીત્વા શક્રસ્તુ હંતું બ્રાહ્મણસત્તમમ્
તપશક્તિથી સજ્જ ચ્યવનએ અશ્વિનોને ભાગ અપાવ્યો. ત્યારે ઇન્દ્રે વજ્ર પકડીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને મારવા તૈયારી કરી.
અપંક્તિપાવનૌ દેવૌ કુર્વાણં પંક્તિગોચરૌ । શક્રં વજ્રધરં દૃષ્ટ્વા મુનિઃ સ્વહનનોદ્યતમ્
અપાત્રોને શુદ્ધ કરનારા બંને દેવતાઓ યજ્ઞપંક્તિમાં આવ્યા. ઇન્દ્રને, વજ્રધારી, મુનિ સામે હાથ ઉંચો કરીને જોઈને—
હુંકારમકરોદ્ધીમાન્સ્તંભયામાસ તદ્ભુજમ્ । ઇંદ્રઃ સ્તબ્ધભુજસ્તત્ર દૃષ્ટઃ સર્વૈશ્ચ માનવૈઃ
મુનિએ 'હું' અવાજ કર્યો અને ઇન્દ્રના હાથને સ્થિર કરી દીધો. ત્યાં બધા લોકો ઇન્દ્રને સ્થિર હાથ સાથે જોઈ રહ્યા હતા.
કોપેન શ્વસમાનોઽહિર્યથા મંત્રનિયંત્રિતઃ । તુષ્ટાવ સ મુનિં શક્રઃ સ્તબ્ધબાહુસ્તપોનિધિમ્
કોપથી શ્વાસ લેતા, મંત્રથી બાંધાયેલા સાપ જેવો, ઇન્દ્રે, સ્થિર હાથ સાથે, તપસ્વી મુનિની પ્રશંસા કરી.
અશ્વિભ્યાં ભાગદાનં ચ કુર્વંતં નિર્ભયાંતરમ્ । કથયામાસ ભોઃ સ્વામિન્દીયતામશ્વિનોર્બલિ
અશ્વિનોને નિર્ભયતાથી ભાગ લેતા જોઈને, તેણે કહ્યું: 'હે સ્વામી, અશ્વિનોને અર્પણ આપો.'
મયા ન વાર્યતે તાત ક્ષમસ્વાઘં મહત્કૃતમ્ । ઇત્યુક્તઃ સ મુનિઃ કોપં જહૌ તૂર્ણં કૃપાનિધિઃ
'હું રોકતો નથી, તાતા; કરેલી મોટી ભૂલ માફ કરો.' એમ કહેતાં, દયાળુ મુનિએ તરત જ ગુસ્સો છોડી દીધો.
ઇંદ્રો મુક્તભુજોઽપ્યાસીત્તદાનીં પુરુષર્ષભ । એતદ્વીક્ષ્ય જનાઃ સર્વે કૌતુકાવિષ્ટમાનસાઃ
પછી ઇન્દ્રનો હાથ મુક્ત થયો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ. આ જોઈને, બધા લોકો અચંબામાં પડી ગયા.
શશંસુર્બ્રાહ્મણબલં તે તુ દેવાદિદુર્લ્લભમ્ । તતો રાજા બહુધનં બ્રાહ્મણેભ્યોઽદદન્મહાન્
તેઓએ બ્રાહ્મણની શક્તિની વાત કરી, જે દેવતાઓમાં પણ દુર્લભ છે. પછી મહારાજાએ બ્રાહ્મણોને ઘણું ધન આપ્યું.
ચક્રે ચાવભૃથસ્નાનં યાગાંતે શત્રુતાપનઃ । ત્વયા પૃષ્ટં યદાચક્ષ્વ ચ્યવનસ્ય મહોદયમ્
યજ્ઞના અંતે, શત્રુઓને હરાવનાર રાજાએ અવભૃથ સ્નાન કર્યું. હવે, ચ્યવનના મહિમા વિશે જે પૂછ્યું છે, તે કહો.
સ મયા કથિતઃ સર્વસ્તપોયોગસમન્વિતઃ । નમસ્કૃત્વા તપોમૂર્તિમિમં પ્રાપ્ય જયાશિષઃ
આ બધું, તપશક્તિથી ભરેલું, મેં કહ્યું છે. આ તપમૂર્તિને વંદન કરો અને વિજયના આશીર્વાદ મેળવો.
પ્રેષય ત્વં સપત્નીકં રામયજ્ઞે મનોરમે । શેષ ઉવાચ। એવં તુ કુર્વતોર્વાર્તાં હયઃ પ્રાપાશ્રમં પ્રતિ
તમારી પત્નીઓ સાથે ઘોડાને રામયજ્ઞમાં મોકલો, જે મનને આનંદ આપે. શેષે કહ્યું: એમ વાત કરતાં, ઘોડો આશ્રમમાં પહોંચ્યો.
વિદધદ્વાયુવેગેન પૃથ્વીં ખુરવિલક્ષિતામ્ । દૂર્વાંકુરાન્મુખાગ્રેણ ચરંસ્તત્ર મહાશ્રમે
પવનની ઝડપથી દોડતો ઘોડો, પૃથ્વી પર પોતાના ખુરાના નિશાન છોડી, મહા આશ્રમમાં દુર્વાના નાંખી芽ને ચરતો હતો.
મુનયો યાવદાદાય દર્ભાન્સ્નાતું ગતા નદીમ્ । શત્રુઘ્નઃ શત્રુસેનાયાસ્તાપનઃ શૂરસંમતઃ
જ્યારે મુનિઓ દર્ભા ઘાસ લઈને નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા, ત્યારે શત્રુઘ્ન, જે દુશ્મન સેના માટે ભયજનક અને વીરોમાં માન્ય છે, ત્યાં જ રહ્યો.
તાવત્પ્રાપ મુનેર્વાસં ચ્યવનસ્યાતિશોભિતમ્ । ગત્વા તદાશ્રમે વીરો દદર્શ ચ્યવનં મુનિમ્
એ સમયે તે ચ્યવન મુનિનું સુંદર આશ્રમ પહોંચ્યો; એ વીર ત્યાં જઈને ચ્યવન મુનિને જોયા.
સુકન્યાયાઃ સમીપસ્થં તપોમૂર્તિમિવસ્થિતમ્ । વવંદે ચરણૌ તસ્ય સ્વાભિધાં સમુદાહરન્
તે ચ્યવન મુનિને સુકન્યાની પાસે, તપસ્વી રૂપે બેઠેલા જોયા; પછી તેણે પોતાનું નામ કહીને તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું.
શત્રુઘ્નોહં રઘુપતેર્ભ્રાતા વાહસ્ય પાલકઃ
હું શત્રુઘ્ન છું, રઘુપતિનો ભાઈ અને રાજાશ્વનું રક્ષણ કરનાર.