કદાચિન્મનુરુદ્યુક્તસ્તીર્થયાત્રાં પ્રતિ પ્રભુઃ । સકુટુંબો યયૌ રેવાં મહાબલસમાવૃતઃ
ક્યારેક, મનુ તીર્થયાત્રા માટે તૈયાર થઈ, પરિવાર સાથે રેવા તરફ ગયો, અને મોટા બળ સાથે હતો.
તત્ર સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રાદાદ્વિષ્ણુપ્રતુષ્ટયે
ત્યાં, મહાન નદીમાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા; પછી, બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું, વિષ્ણુ pleased થાય તે માટે.
તત્કન્યા વિચરંતી સા વનમધ્યે ઇતસ્તતઃ । સખીભિઃ સહિતા રમ્યા તપ્તહાટકભૂષણા
ત્યાં, તેની સુંદર દીકરી, શુદ્ધ સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, પોતાના સખીઓ સાથે વનમાં અહીં-ત્યાં ફરતી હતી.
તત્ર દૃષ્ટ્વાથ વલ્મીકં મહાતરુસુશોભિતમ્ । નિમેષોન્મેષરહિતં તેજઃ કિંચિદ્દદર્શ સા
ત્યાં, એણે એક વાળમીક (termite mound) જોયો, જે મોટા વૃક્ષ નીચે સુંદર લાગતો હતો; એણે થોડું તેજ જોયું, જે blink પણ blink થતું નહોતું.
ગત્વા તત્ર શલાકાભિરતુદદ્રુધિરં સ્રવત્ । દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાંગજા ખેદં પ્રાપ્તવત્યતિદુઃખિતા
એ ત્યાં જઈને લાકડીઓથી માર્યું, તો લોહી વહવા લાગ્યું; એ જોઈને રાજાની દીકરી ખૂબ દુ:ખી અને ચિંતિત થઈ.
ન જનન્યૈ તથા પિત્રે શશંસાઘેન વિપ્લુતા । સ્વયમેવાત્મનાત્માનં સા શુશોચ ભયાતુરા
પાપથી વ્યાકુળ થઈ, એણે માતા કે પિતા સાથે કંઈ કહ્યું નહીં; ભયથી, એણે પોતાના મનમાં જ દુ:ખ માન્યું.
તદા ભૂશ્ચલિતા રાજન્દિવશ્ચોલ્કા પપાત હ । ધૂમ્રા દિશો ભવન્સર્વાઃ સૂર્યશ્ચ પરિવેષિતઃ
પછી, રાજા, ધરતી ધ્રૂજવા લાગી અને આકાશમાંથી એક તારો પડી ગયો; ચારેય દિશાઓ ધુમ્મસથી ભરાઈ ગઈ અને સૂર્યને ચાંદલો ઘેરી રહ્યો.
તદા રાજ્ઞો હયા નષ્ટા હસ્તિનો બહવો મૃતાઃ । ધનં નષ્ટં રત્નયુતં કલહોભૂન્મિથસ્તદા
તે સમયે રાજાના ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ઘણા હાથીઓ મરી ગયા, રત્નોથી ભરેલી સંપત્તિ પણ ગુમ થઈ ગઈ, અને લોકો વચ્ચે ઝઘડો શરૂ થયો.
તદાલોક્ય નૃપો ભીતઃ કિંચિદુદ્વિગ્નમાનસઃ । જનાનપૃચ્છત્કેનાપિ મુનયે ત્વપરાધિતમ્
આ બધું જોઈને રાજા ડરાઈ ગયો અને મનમાં ઉદ્વિગ્ન થયો; તેણે લોકો પાસે પૂછ્યું કે કયાં સાધુનો ગુસ્સો થયો છે.
પારંપર્યેણ તજ્જ્ઞાત્વા સ્વપુત્ર્યાઃ પરિચેષ્ટિતમ્ । યયૌ સુદુઃખિતસ્તત્ર સમૃદ્ધબલવાહનઃ
પરંપરા દ્વારા પોતાની દીકરીના વર્તન વિશે જાણીને, રાજા ખૂબ દુ:ખી થઈને, પોતાની શક્તિશાળી સેનાને લઈને ત્યાં ગયો.
તં વૈ તપોનિધિં વીક્ષ્ય મહતા તપસાયુતમ્ । સ્તુત્વા પ્રસાદયામાસ મુનિવર્ય દયાં કુરુ
તે તપસ્વીને, જે મહાન તપ સાથે ભરપૂર હતો, જોઈને, રાજાએ તેની પ્રશંસા કરી અને વિનંતી કરી: 'મુનિશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરો.'
તસ્મૈ તુષ્ટો જગાદાયં મુનિવર્યો મહાતપાઃ । તવાત્મજાકૃતં સર્વમુત્પાતાદ્યમવેહિ તત્
મુનિશ્રેષ્ઠ તપસ્વી રાજા પર પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'તમારી દીકરીના કર્મથી જ આ બધાં દુ:ખો ઊભા થયા છે.'
તવ પુત્ર્યા મહારાજ ચક્ષુર્વિસ્ફોટનં કૃતમ્ । બહુસુસ્રાવ રુધિરં જાનતી ત્વામુવાચ ન
મહાન રાજા, તમારી દીકરીએ આંખને ઇજા પહોંચાડી હતી, જેમાંથી ઘણું લોહી વહ્યું; તે તમને ઓળખતી હતી, છતાં કંઈ કહ્યું નહીં.
તસ્માદિયં મહાભૂપ મહ્યં દેયા યથાવિધિ । તતશ્ચોત્પાતશમનં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
મહાન રાજા, હવે તમારી દીકરીને યોગ્ય રીતથી મને આપવી જોઈએ; પછી આ દુ:ખો શાંત થઈ જશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તચ્છ્રુત્વા દુઃખિતો રાજા પ્રજ્ઞાચાક્ષુષ આત્મજામ્ । દદૌ કુલવયોરૂપ શીલલક્ષણસંયુતામ્
આ સાંભળીને દુ:ખી રાજાએ પોતાની દીકરી, જે કુળ, રૂપ, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત હતી, તેને વિદ્વાન મુનિને આપી.
દત્તા યદા નૃપેણેયં કન્યા કમલલોચના । તદોત્પાતાઃ શમં યાતાઃ સર્વે મુનિરુષોદ્ગતાઃ
જ્યારે રાજાએ કમળ જેવી આંખોવાળી કન્યાને આપી, ત્યારે બધાં દુ:ખો શાંત થઈ ગયા અને મુનિનો ગુસ્સો પણ ઓગળી ગયો.
રાજા દત્ત્વાત્મજાં તસ્મૈ મુનયે તપસાંનિધે । પ્રાપ સ્વાં નગરીં ભૂયો દુઃખિતોઽયં દયાયુતઃ
રાજાએ પોતાની દીકરી તપસ્વી મુનિને આપી, પછી ફરી પોતાની નગરમાં ગયો, દુ:ખી તો હતો પણ હૃદયમાં દયા ભરેલી હતી.
સુમતિરુવાચ। અથર્ષિઃ સ્વાશ્રમં ગત્વા માનવ્યા સહ ભાર્યયા । મુદં પ્રાપ હતાશેષ પાતકો યોગયુક્તયા
સુમતિએ કહ્યું: પછી ઋષિ પોતાની પત્ની માનવી સાથે પોતાના આશ્રમમાં ગયો; અને તેની યોગસાધનાથી બધાં પાપો નાશ પામ્યા, આનંદ પ્રાપ્ત થયો.
સા માનવી તં વરમાત્મનઃ પતિં । નેત્રેણહીનં જરસા ગતૌજસમ્ । સિષેવ એનં હરિમેધસોત્તમં । નિજેષ્ટદાત્રીં કુલદેવતાં યથા
માનવીએ પોતાના પસંદ કરેલા પતિ, જે વૃદ્ધાવસ્થાથી દૃષ્ટિ અને શક્તિ ગુમાવી બેઠા હતા, તેમને કુળદેવીની જેમ સેવા આપી.
શૂશ્રૂષતી સ્વં પતિમિંગિતજ્ઞા । મહાનુભાવં તપસાં નિધિં પ્રિયમ્ । પરાં મુદં પ્રાપ સતી મનોહરા । શચી યથા શક્રનિષેવણોદ્યતા
પતિની ઇચ્છા સમજતી, મહાન તપસ્વી અને પ્રિય પતિની સેવા કરતી, તે સતી અને મનોહર સ્ત્રીએ પરમ આનંદ મેળવ્યો, જેમ શચીએ ઇન્દ્રની સેવા કરીને મેળવે છે.
ચરણૌ સેવતે તન્વી સર્વલક્ષણલક્ષિતા । રાજપુત્રી સુંદરાંગી ફલમૂલોદકાશના
સૌભાગ્યના તમામ લક્ષણોથી યુક્ત, રજકુમારી અને સુંદર શરીરવાળી તે સ્ત્રી, ફળ, મૂળ અને પાણીથી જીવન જીવતી, પતિના પગની સેવા કરતી.
નિત્યં તદ્વાક્યકરણે તત્પરા પૂજને રતા । કાલક્ષેપં પ્રકુરુતે સર્વભૂતહિતે રતા
સदैવ પતિના શબ્દોનું પાલન કરતી, પૂજામાં તત્પર રહેતી, પોતાનો સમય સેવા અને સર્વ જીવોના હિતમાં વિતાવતી.
વિસૃજ્ય કામં દંભં ચ દ્વેષં લોભમઘં મદમ્ । અપ્રમત્તોદ્યતા નિત્યં ચ્યવનં સમતોષયત્
કામ, દંભ, દ્વેષ, લોભ, પાપ અને અહંકાર ત્યજીને, સદા જાગૃત અને સતર્ક રહી, તેણે ચ્યવનને સતત પ્રસન્ન રાખ્યો.
એવં તસ્ય પ્રકુર્વાણા સેવાં વાક્કાયકર્મભિઃ । સહસ્રાબ્દં મહારાજ સા ચ કામં મનસ્યધાત્
એ રીતે, પતિની સેવા શબ્દ, શરીર અને કર્મથી કરતી, રાજા, તેણે હજારો વર્ષ સુધી મનમાં પોતાના ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરી.
કદાચિદ્દેવભિષજાવાગતાવાશ્રમે મુનેઃ । સ્વાગતેન સુસંભાવ્ય તયોઃ પૂજાં ચકાર સા
ક્યારેક દેવોનાં બે વૈદ્ય આશ્રમમાં આવ્યા ત્યારે મુનિની પત્નીએ તેમને હર્ષભેર આવકાર્યો અને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરી.
શર્યાતિકન્યાકૃતપૂજનાર્ઘ-। પાદ્યાદિના તોષિતચિત્તવૃત્તી । તાવૂચતુઃ સ્નેહવશેન સુંદરૌ । વરં વૃણુષ્વેતિ મનોહરાંગીમ્
શર્યાતીની દીકરીએ પૂજાના આરંભ, પાદ્ય વગેરેથી બંને દેવ વૈદ્યોને પ્રસન્ન કર્યા; ત્યારે બંને સુંદર દેવોએ પ્રેમથી કહ્યું, 'હે મનમોહક, તું કોઈ વર માંગ.'
તુષ્ટૌ તૌ વીક્ષ્ય ભિષજૌ દેવાનાં વરયાચને । મતિં ચકાર નૃપતેઃ પુત્રી મતિમતાં વરા
બંને દેવ વૈદ્યો પ્રસન્ન થઈ વર માંગવા કહ્યા ત્યારે રાજાની બુદ્ધિશાળી દીકરીએ શું માંગવું તે વિચાર્યું.
પત્યભિપ્રાયમાલક્ષ્ય વાચમૂચે નૃપાત્મજા । દત્તં મે ચક્ષુષી પત્યુર્યદિ તુષ્ટૌ યુવાં સુરૌ
પતિની ઇચ્છા સમજીને રાજકન્યાએ કહ્યું, 'જો તમે બંને દેવો પ્રસન્ન છો, તો મારા પતિને આંખોની દૃષ્ટિ આપો.'
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા સુકન્યા યા મનોહરમ્ । સતીત્વં ચ વિલોક્યેદમૂચતુર્ભિષજાં વરૌ
સુકન્યાની આ સુંદર વિનંતી સાંભળીને અને તેની પતિપ્રતિની શ્રદ્ધા જોઈને, બંને વૈદ્યોએ ઉત્તર આપ્યો.
ત્વત્પતિર્યદિ દેવાનાં ભાગં યજ્ઞે દધાત્યસૌ । આવયોરધુના કુર્વશ્ચક્ષુષોઃ સ્ફુટદર્શનમ્
'જો તારો પતિ યજ્ઞમાં દેવોનો ભાગ આપે, તો અમે તેને બંને આંખોમાં સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ આપીએ.'