ઇત્યુક્તઃ સ પપાતાશુ ભસ્મીભૂતકલેવરઃ । માતા તદાર્ભકં નીત્વા જગામાશ્રમમુન્મનાઃ
એ રીતે કહેતાં જ, તે તરત જ પડી ગયો અને તેનું શરીર ભસ્મ બની ગયું; માતાએ બાળકને લઇને, ચિંતિત મનથી, આશ્રમ તરફ જવાનું શરૂ કર્યું.
ભૃગુર્વહ્નિકૃતં સર્વં જ્ઞાત્વા કોપસમાકુલઃ । શશાપ સર્વભક્ષસ્ત્વં ભવ દુષ્ટારિસૂચક
ભૃગુએ જાણ્યું કે બધું અગ્નિથી ભસ્મ થઈ ગયું છે, તો ગુસ્સાથી ભરાઈ curse કર્યો: 'તુ સર્વ ભક્ષક બની જા, દુષ્ટતા અને દુશ્મનાઈનું ચિહ્ન બની જા.'
તદા શપ્તોઽતિદુઃખાર્તો જગ્રાહાંઘ્ર્યાશુશુક્ષણિઃ । કુરુ મેઽનુગ્રહં સ્વામિન્કૃપાર્ણવ મહામતે
પછી, શાપથી અત્યંત દુ:ખી થઈ, એણે તેના પગ પકડીને, રડતાં કહ્યું: 'મહાન દયાળુ સ્વામી, કૃપાના સાગર, મને કૃપા આપો.'
મયાનૃતં વચોભીત્યા કથિતં ન ગુરુદ્રુહા । તસ્માન્મમોપરિ કૃપાં કુરુ ધર્મશિરોમણે
'ભયથી મેં ખોટું બોલી દીધું, ગુરુની દુશ્મનાઈથી નહીં; તેથી, ધર્મના રત્ન, મારા પર દયા કરો.'
તદાનુગ્રહમાધાચ્ચ સર્વભક્ષો ભવાઞ્છુચિઃ । ઇત્યુક્તવાન્હુતભુજં દયાર્દ્રો મુનિતાપસઃ
પછી, દયા કરીને, એણે કહ્યું: 'તુ સર્વ ભક્ષક હોવા છતાં શુદ્ધ રહેશે.' એ રીતે, દયાથી ભરી હૃદયવાળા મુનિએ અગ્નિદેવને કહ્યું.
ગર્ભાચ્ચ્યુતસ્ય પુત્રસ્ય જાતકર્માદિકં શુચિઃ । ચકાર વિધિવદ્વિપ્રો દર્ભપાણિઃ સુમંગલઃ
ગર્ભમાંથી પડેલા પુત્ર માટે, શુદ્ધ બ્રાહ્મણે, દર્ભા ઘાસ પકડીને, બધા જન્મ સંસ્કાર અને વિધિઓ શુભ રીતે કર્યા.
ચ્યવનાચ્ચ્યવનં પ્રાહુઃ પુત્રં સર્વે તપસ્વિનઃ । શનૈઃશનૈઃ સ વવૃધે શુક્લે પ્રતિપદિંદુવત્
પડવાથી (ચ્યવન) બધા તપસ્વીઓએ પુત્રને ચ્યવન નામ આપ્યું; તે ધીરે ધીરે વધતો ગયો, જાણે દરેક શુક્લ પક્ષની ચાંદની જેમ.
સ જગામ તપઃ કર્તું રેવાં લોકૈકપાવનીમ્ । શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ
તે તપ કરવા માટે રેવા નદી પર ગયો, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, અને બધા પોતાના તપશક્તિવાળા શિષ્યો સાથે હતો.
ગત્વા તત્ર તપસ્તેપે વર્ષાણામયુતં મહાન્ । અંસયોઃ કિંશુકૌ જાતૌ વલ્મીકોપરિશોભિતૌ
ત્યાં જઈને, મહાન એણે દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું; તેના ખભા પર બે કિમશુક વૃક્ષો ઉગ્યા, જે વાળમીક (termite mound) પર ચમકતા હતા.
મૃગા આગત્ય તસ્યાંગે કંડૂં વિદધુરુત્સુકાઃ । ન કિંચિત્સ હિ જાનાતિ દુર્વારતપસાવૃતઃ
હરણો ઉત્સુક થઈને તેના શરીર પર આવીને ખંજવાળ કાઢતા, પણ તે કંઈ જ જાણતો નહોતો, કારણ કે તે અવિરત તપમાં લીન હતો.
કદાચિન્મનુરુદ્યુક્તસ્તીર્થયાત્રાં પ્રતિ પ્રભુઃ । સકુટુંબો યયૌ રેવાં મહાબલસમાવૃતઃ
ક્યારેક, મનુ તીર્થયાત્રા માટે તૈયાર થઈ, પરિવાર સાથે રેવા તરફ ગયો, અને મોટા બળ સાથે હતો.
તત્ર સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રાદાદ્વિષ્ણુપ્રતુષ્ટયે
ત્યાં, મહાન નદીમાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા; પછી, બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું, વિષ્ણુ pleased થાય તે માટે.
તત્કન્યા વિચરંતી સા વનમધ્યે ઇતસ્તતઃ । સખીભિઃ સહિતા રમ્યા તપ્તહાટકભૂષણા
ત્યાં, તેની સુંદર દીકરી, શુદ્ધ સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, પોતાના સખીઓ સાથે વનમાં અહીં-ત્યાં ફરતી હતી.
તત્ર દૃષ્ટ્વાથ વલ્મીકં મહાતરુસુશોભિતમ્ । નિમેષોન્મેષરહિતં તેજઃ કિંચિદ્દદર્શ સા
ત્યાં, એણે એક વાળમીક (termite mound) જોયો, જે મોટા વૃક્ષ નીચે સુંદર લાગતો હતો; એણે થોડું તેજ જોયું, જે blink પણ blink થતું નહોતું.
ગત્વા તત્ર શલાકાભિરતુદદ્રુધિરં સ્રવત્ । દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાંગજા ખેદં પ્રાપ્તવત્યતિદુઃખિતા
એ ત્યાં જઈને લાકડીઓથી માર્યું, તો લોહી વહવા લાગ્યું; એ જોઈને રાજાની દીકરી ખૂબ દુ:ખી અને ચિંતિત થઈ.
ન જનન્યૈ તથા પિત્રે શશંસાઘેન વિપ્લુતા । સ્વયમેવાત્મનાત્માનં સા શુશોચ ભયાતુરા
પાપથી વ્યાકુળ થઈ, એણે માતા કે પિતા સાથે કંઈ કહ્યું નહીં; ભયથી, એણે પોતાના મનમાં જ દુ:ખ માન્યું.
તદા ભૂશ્ચલિતા રાજન્દિવશ્ચોલ્કા પપાત હ । ધૂમ્રા દિશો ભવન્સર્વાઃ સૂર્યશ્ચ પરિવેષિતઃ
પછી, રાજા, ધરતી ધ્રૂજવા લાગી અને આકાશમાંથી એક તારો પડી ગયો; ચારેય દિશાઓ ધુમ્મસથી ભરાઈ ગઈ અને સૂર્યને ચાંદલો ઘેરી રહ્યો.
તદા રાજ્ઞો હયા નષ્ટા હસ્તિનો બહવો મૃતાઃ । ધનં નષ્ટં રત્નયુતં કલહોભૂન્મિથસ્તદા
તે સમયે રાજાના ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ઘણા હાથીઓ મરી ગયા, રત્નોથી ભરેલી સંપત્તિ પણ ગુમ થઈ ગઈ, અને લોકો વચ્ચે ઝઘડો શરૂ થયો.
તદાલોક્ય નૃપો ભીતઃ કિંચિદુદ્વિગ્નમાનસઃ । જનાનપૃચ્છત્કેનાપિ મુનયે ત્વપરાધિતમ્
આ બધું જોઈને રાજા ડરાઈ ગયો અને મનમાં ઉદ્વિગ્ન થયો; તેણે લોકો પાસે પૂછ્યું કે કયાં સાધુનો ગુસ્સો થયો છે.
પારંપર્યેણ તજ્જ્ઞાત્વા સ્વપુત્ર્યાઃ પરિચેષ્ટિતમ્ । યયૌ સુદુઃખિતસ્તત્ર સમૃદ્ધબલવાહનઃ
પરંપરા દ્વારા પોતાની દીકરીના વર્તન વિશે જાણીને, રાજા ખૂબ દુ:ખી થઈને, પોતાની શક્તિશાળી સેનાને લઈને ત્યાં ગયો.
તં વૈ તપોનિધિં વીક્ષ્ય મહતા તપસાયુતમ્ । સ્તુત્વા પ્રસાદયામાસ મુનિવર્ય દયાં કુરુ
તે તપસ્વીને, જે મહાન તપ સાથે ભરપૂર હતો, જોઈને, રાજાએ તેની પ્રશંસા કરી અને વિનંતી કરી: 'મુનિશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરો.'
તસ્મૈ તુષ્ટો જગાદાયં મુનિવર્યો મહાતપાઃ । તવાત્મજાકૃતં સર્વમુત્પાતાદ્યમવેહિ તત્
મુનિશ્રેષ્ઠ તપસ્વી રાજા પર પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'તમારી દીકરીના કર્મથી જ આ બધાં દુ:ખો ઊભા થયા છે.'
તવ પુત્ર્યા મહારાજ ચક્ષુર્વિસ્ફોટનં કૃતમ્ । બહુસુસ્રાવ રુધિરં જાનતી ત્વામુવાચ ન
મહાન રાજા, તમારી દીકરીએ આંખને ઇજા પહોંચાડી હતી, જેમાંથી ઘણું લોહી વહ્યું; તે તમને ઓળખતી હતી, છતાં કંઈ કહ્યું નહીં.
તસ્માદિયં મહાભૂપ મહ્યં દેયા યથાવિધિ । તતશ્ચોત્પાતશમનં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
મહાન રાજા, હવે તમારી દીકરીને યોગ્ય રીતથી મને આપવી જોઈએ; પછી આ દુ:ખો શાંત થઈ જશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તચ્છ્રુત્વા દુઃખિતો રાજા પ્રજ્ઞાચાક્ષુષ આત્મજામ્ । દદૌ કુલવયોરૂપ શીલલક્ષણસંયુતામ્
આ સાંભળીને દુ:ખી રાજાએ પોતાની દીકરી, જે કુળ, રૂપ, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત હતી, તેને વિદ્વાન મુનિને આપી.
દત્તા યદા નૃપેણેયં કન્યા કમલલોચના । તદોત્પાતાઃ શમં યાતાઃ સર્વે મુનિરુષોદ્ગતાઃ
જ્યારે રાજાએ કમળ જેવી આંખોવાળી કન્યાને આપી, ત્યારે બધાં દુ:ખો શાંત થઈ ગયા અને મુનિનો ગુસ્સો પણ ઓગળી ગયો.
રાજા દત્ત્વાત્મજાં તસ્મૈ મુનયે તપસાંનિધે । પ્રાપ સ્વાં નગરીં ભૂયો દુઃખિતોઽયં દયાયુતઃ
રાજાએ પોતાની દીકરી તપસ્વી મુનિને આપી, પછી ફરી પોતાની નગરમાં ગયો, દુ:ખી તો હતો પણ હૃદયમાં દયા ભરેલી હતી.
સુમતિરુવાચ। અથર્ષિઃ સ્વાશ્રમં ગત્વા માનવ્યા સહ ભાર્યયા । મુદં પ્રાપ હતાશેષ પાતકો યોગયુક્તયા
સુમતિએ કહ્યું: પછી ઋષિ પોતાની પત્ની માનવી સાથે પોતાના આશ્રમમાં ગયો; અને તેની યોગસાધનાથી બધાં પાપો નાશ પામ્યા, આનંદ પ્રાપ્ત થયો.
સા માનવી તં વરમાત્મનઃ પતિં । નેત્રેણહીનં જરસા ગતૌજસમ્ । સિષેવ એનં હરિમેધસોત્તમં । નિજેષ્ટદાત્રીં કુલદેવતાં યથા
માનવીએ પોતાના પસંદ કરેલા પતિ, જે વૃદ્ધાવસ્થાથી દૃષ્ટિ અને શક્તિ ગુમાવી બેઠા હતા, તેમને કુળદેવીની જેમ સેવા આપી.
શૂશ્રૂષતી સ્વં પતિમિંગિતજ્ઞા । મહાનુભાવં તપસાં નિધિં પ્રિયમ્ । પરાં મુદં પ્રાપ સતી મનોહરા । શચી યથા શક્રનિષેવણોદ્યતા
પતિની ઇચ્છા સમજતી, મહાન તપસ્વી અને પ્રિય પતિની સેવા કરતી, તે સતી અને મનોહર સ્ત્રીએ પરમ આનંદ મેળવ્યો, જેમ શચીએ ઇન્દ્રની સેવા કરીને મેળવે છે.