મયૂરૈર્નકુલૈઃ સાર્દ્ધં ક્રીડંતિ ફણિનોનિશમ્ । ગજૈઃ સિંહૈર્નિત્યમત્ર સ્થીયતે મિત્રતાં ગતૈઃ
અહીં સાપો મોર અને નકુલ સાથે રાતદિવસ રમે છે; અને અહીં હાથી અને સિંહો પણ મિત્રતા પામી એકસાથે રહે છે.
એણાસ્તત્રત્ય નીવારભક્ષણેષુ કૃતાદરાઃ । ન ભયં કુર્વતે કાલાદ્રક્ષિતા મુનિવૃંદકૈઃ
ત્યાંના હરણો જંગલી ચોખા ખાવામાં તલીન છે; તેઓને કાળનો કોઈ ડર નથી, કારણ કે મુનિઓના સમૂહે તેમને રક્ષ્યા છે.
ગાવઃ કુંભસમોધસ્કા નંદિની સમવિગ્રહાઃ । કુર્વંતિ ચરણોત્થેન રજસેલાં પવિત્રિતામ્
અહીં ગાયો, ભરપૂર દૂધવાળી અને નંદિની જેવી સુંદર, પોતાના ખુરથી ઉડેલા ધૂળથી રેતીને પવિત્ર કરે છે.
મુનિવર્યાઃ સમિત્પાણિ પદ્મૈર્ધર્મક્રિયોચિતામ્ । દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છસુમતિં સર્વજ્ઞં રામ મંત્રિણમ્
મહાન મુનિઓ, હાથમાં સમિદ અને ધર્મકર્મ માટે પાત્ર એવા કમળ લઈને, આ દૃશ્ય જોઈને રામના જ્ઞાની મંત્રી સુમતિને પ્રશ્ન કરે છે.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય સંસ્થાનં મુનેર્ભાતિ પુરોગતમ્ । નિર્વૈરિજંતુ સંસેવ્યં મુનિવૃંદસમાકુલમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: સુમતિ, આ કયા મુનિનું આશ્રમ છે, જે આપણા સામે તેજ પામે છે, જ્યાં શાંતિથી રહેતા પ્રાણીઓ અને મુનિઓના સમૂહો છે?
શ્રોષ્યામિ મુનિવાર્તાં ચ વિદધામિ પવિત્રતામ્ । નિજં વપુસ્તદીયાભિર્વાર્તાભિર્વર્ણનાદિભિઃ
હું એ મુનિની વાર્તા સાંભળવા ઈચ્છું છું અને તેમના કાર્યોનું વર્ણન કરીને તેની પવિત્રતા વધારવા માગું છું.
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । કથયામાસ સચિવો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ
મહાન આત્માવાળા શત્રુઘ્નના આ ઉદ્દાત વચનો સાંભળીને, રઘુનાથના બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ વાત શરૂ કરી.
સુમતિરુવાચ। ચ્યવનસ્યાશ્રમં વિદ્ધિ મહાતાપસશોભિતમ્ । નિર્વૈરિજંતુસંકીર્ણં મુનિપત્નીભિરાવૃતમ્
સુમતિએ કહ્યું: જાણ કે આ ચ્યવન મુનિનું આશ્રમ છે, જે મહાન તપસ્વીથી શોભાયમાન છે, શાંતિપ્રિય પ્રાણીઓથી ભરેલું અને મુનિ-પત્નીઓથી ઘેરાયેલું છે.
યોઽસૌ મહામુનિઃ સ્વર્ગવૈદ્યયોર્ભાગમાદધાત્ । સ્વાયંભુવમહાયજ્ઞે શક્રમાનવિભેદનઃ
આ મહાન મુનિએ સ્વાયંભુવ યજ્ઞમાં અશ્વિનીકુમારોને દેવતાઓમાં ભાગ આપ્યો હતો અને ઇન્દ્ર તથા અન્ય દેવતાઓનું એકાધિકાર તોડી નાખ્યું હતું.
મહામુનેઃ પ્રભાવોઽયં ન કેનાપિ સમાપ્યતે । તપોબલસમૃદ્ધસ્ય વેદમૂર્તિધરસ્ય હ
આ મહાન મુનિની શક્તિ કોઈ પણ માપી શકે તેવી નથી, કારણ કે તેઓ તપશ્ચર્યાની સંપત્તિથી યુક્ત અને વેદમય સ્વરૂપ ધરાવે છે.
શ્રુત્વા રામાનુજો વાર્તાં ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ । સર્વં પપ્રચ્છ સુમતિં શક્રમાનાદિભંજનમ્
ચ્યવન મહામુનિની વાર્તા સાંભળીને, રામના નાના ભાઈએ સુમતિને ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના એકાધિકાર તોડવાની વાત અંગે બધું પૂછ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કદાસૌ દસ્રયોર્ભાગં ચકાર સુરપંક્તિષુ । કિં કૃતં દેવરાજેન સ્વાયંભુવ મહામખે
શત્રુઘ્ને કહ્યું: ક્યારે તેમણે અશ્વિનીકુમારોને દેવતાઓમાં ભાગ આપ્યો હતો? અને સ્વાયંભુવ મહાયજ્ઞમાં દેવરાજે શું કર્યું હતું?
સુમતિરુવાચ। બ્રહ્મવંશેઽતિવિખ્યાતો મુનિર્ભૃગુરિતિ શ્રુતઃ । કદાચિદ્ગતવાન્સાયં સમિદાહરણં પ્રતિ
સુમતિએ કહ્યું: બ્રહ્માના વંશમાં ભૃગુ નામે એક પ્રસિદ્ધ મુનિ હતા; એક વખત સાંજના સમયે તેઓ સમિદ લેવા ગયા હતા.
તદા મખવિનાશાય દમનો રાક્ષસો બલી । આગત્યોચ્ચૈર્જગાદેદં મહાભયકરં વચઃ
ત્યારે યજ્ઞનો વિનાશ કરવા માટે, બળવાન રાક્ષસ દમનક આવ્યો અને ઊંચા અવાજે ભયજનક વચનો બોલ્યો.
કુત્રાસ્તિ મુનિબંધુઃ સ કુત્ર તન્મહિલાનઘા । પુનઃ પુનરુવાચેદં વચો રોષસમાકુલઃ
'મુનિનો સગો ક્યાં છે? તેની નિર્દોષ પત્ની ક્યાં છે?' એ રીતે તે વારંવાર ગુસ્સાથી આ વચન બોલતો રહ્યો.
તદાહુતવહો જ્ઞાત્વા રાક્ષસાદ્ભયમાગતમ્ । દર્શયામાસ તજ્જાયામંતર્વત્નીમનિંદિતામ્
ત્યારે અગ્નિદેવે, રાક્ષસથી ભય આવ્યો છે તે જાણી, આશ્રમની અંદર રહેલી નિર્દોષ મુનિ-પત્નીને દેખાડી.
જહાર રાક્ષસસ્તાં તુ રુદંતીં કુરરીમિવ । ભૃગો રક્ષપતે રક્ષ રક્ષ નાથ તપોનિધે
રાક્ષસે રડતી અને પીડાયેલી તેને પકડી લીધી, જાણે કુરરી પંખી હોય; અને તે બૂમો પાડતી હતી: 'હે ભૃગુ, તપસ્વીઓના સ્વામી, મને બચાવો, મને બચાવો, હે તપશ્ચર્યાના ખજાનાં!'
એવં વદંતીમાર્તાં તાં ગૃહીત્વા નિરગાદ્બહિઃ । દુષ્ટો વાક્યપ્રહારેણ બોધયન્સ ભૃગોઃ સતીમ્
એવી રીતે દુઃખી અવસ્થામાં બૂમો પાડતી તેને પકડીને, એ દુષ્ટ રાક્ષસે બહાર લઈ ગયો અને ભૃગુ મુનિની પવિત્ર પત્નીને કઠોર વચનોથી દુઃખ આપતો ગયો.
તતો મહાભયત્રસ્તો ગર્ભશ્ચોદરમધ્યતઃ । પપાત પ્રજ્વલન્નેત્રો વૈશ્વાનર ઇવાંગજઃ
પછી, મોટાં ભયથી ડરાયેલો, ગર્ભમાં રહેલો બાળક મધ્યમાંથી પડી ગયો, તેની આંખો જ્વલંત હતી, જાણે અગ્નિદેવ વૈશ્વાનર હોય.
તેનોક્તં મા વ્રજાશુ ત્વં ભસ્મી ભવ સુદુર્મતે । ન હિ સાધ્વી પરામર્શં કૃત્વા શ્રેયોઽધિયાસ્યસિ
તેણે કહ્યું: 'તુ તરત જ ન જા, ભસ્મ બની જા, દુષ્ટમનવાળી! કારણ કે, યોગ્ય વસ્તુને સ્પર્શ કરીને તુ ક્યારેય કલ્યાણ પામશે નહીં.'
ઇત્યુક્તઃ સ પપાતાશુ ભસ્મીભૂતકલેવરઃ । માતા તદાર્ભકં નીત્વા જગામાશ્રમમુન્મનાઃ
એ રીતે કહેતાં જ, તે તરત જ પડી ગયો અને તેનું શરીર ભસ્મ બની ગયું; માતાએ બાળકને લઇને, ચિંતિત મનથી, આશ્રમ તરફ જવાનું શરૂ કર્યું.
ભૃગુર્વહ્નિકૃતં સર્વં જ્ઞાત્વા કોપસમાકુલઃ । શશાપ સર્વભક્ષસ્ત્વં ભવ દુષ્ટારિસૂચક
ભૃગુએ જાણ્યું કે બધું અગ્નિથી ભસ્મ થઈ ગયું છે, તો ગુસ્સાથી ભરાઈ curse કર્યો: 'તુ સર્વ ભક્ષક બની જા, દુષ્ટતા અને દુશ્મનાઈનું ચિહ્ન બની જા.'
તદા શપ્તોઽતિદુઃખાર્તો જગ્રાહાંઘ્ર્યાશુશુક્ષણિઃ । કુરુ મેઽનુગ્રહં સ્વામિન્કૃપાર્ણવ મહામતે
પછી, શાપથી અત્યંત દુ:ખી થઈ, એણે તેના પગ પકડીને, રડતાં કહ્યું: 'મહાન દયાળુ સ્વામી, કૃપાના સાગર, મને કૃપા આપો.'
મયાનૃતં વચોભીત્યા કથિતં ન ગુરુદ્રુહા । તસ્માન્મમોપરિ કૃપાં કુરુ ધર્મશિરોમણે
'ભયથી મેં ખોટું બોલી દીધું, ગુરુની દુશ્મનાઈથી નહીં; તેથી, ધર્મના રત્ન, મારા પર દયા કરો.'
તદાનુગ્રહમાધાચ્ચ સર્વભક્ષો ભવાઞ્છુચિઃ । ઇત્યુક્તવાન્હુતભુજં દયાર્દ્રો મુનિતાપસઃ
પછી, દયા કરીને, એણે કહ્યું: 'તુ સર્વ ભક્ષક હોવા છતાં શુદ્ધ રહેશે.' એ રીતે, દયાથી ભરી હૃદયવાળા મુનિએ અગ્નિદેવને કહ્યું.
ગર્ભાચ્ચ્યુતસ્ય પુત્રસ્ય જાતકર્માદિકં શુચિઃ । ચકાર વિધિવદ્વિપ્રો દર્ભપાણિઃ સુમંગલઃ
ગર્ભમાંથી પડેલા પુત્ર માટે, શુદ્ધ બ્રાહ્મણે, દર્ભા ઘાસ પકડીને, બધા જન્મ સંસ્કાર અને વિધિઓ શુભ રીતે કર્યા.
ચ્યવનાચ્ચ્યવનં પ્રાહુઃ પુત્રં સર્વે તપસ્વિનઃ । શનૈઃશનૈઃ સ વવૃધે શુક્લે પ્રતિપદિંદુવત્
પડવાથી (ચ્યવન) બધા તપસ્વીઓએ પુત્રને ચ્યવન નામ આપ્યું; તે ધીરે ધીરે વધતો ગયો, જાણે દરેક શુક્લ પક્ષની ચાંદની જેમ.
સ જગામ તપઃ કર્તું રેવાં લોકૈકપાવનીમ્ । શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ
તે તપ કરવા માટે રેવા નદી પર ગયો, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, અને બધા પોતાના તપશક્તિવાળા શિષ્યો સાથે હતો.
ગત્વા તત્ર તપસ્તેપે વર્ષાણામયુતં મહાન્ । અંસયોઃ કિંશુકૌ જાતૌ વલ્મીકોપરિશોભિતૌ
ત્યાં જઈને, મહાન એણે દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું; તેના ખભા પર બે કિમશુક વૃક્ષો ઉગ્યા, જે વાળમીક (termite mound) પર ચમકતા હતા.
મૃગા આગત્ય તસ્યાંગે કંડૂં વિદધુરુત્સુકાઃ । ન કિંચિત્સ હિ જાનાતિ દુર્વારતપસાવૃતઃ
હરણો ઉત્સુક થઈને તેના શરીર પર આવીને ખંજવાળ કાઢતા, પણ તે કંઈ જ જાણતો નહોતો, કારણ કે તે અવિરત તપમાં લીન હતો.