હયરત્નેન સંયુક્તસ્તથા વીરૈઃ સુશોભિતઃ । રાજ્ઞા પુરસ્કૃતો રાજા શત્રુઘ્નઃ પ્રાપ મંદિરમ્
હયરત્ન અને શૂરવીરો સાથે, રાજાએ આગે રહી, શત્રુઘ્ન મહારાજા મહેલમાં પ્રવેશ્યા.
અર્ઘાદિભિઃ પૂજયિત્વા રઘુનાથાનુજં તદા । સર્વં સમર્પયામાસ રામચંદ્રાય ધીમતે
પછી રઘુનાથના અનુજનું અર્ઘ્ય વગેરેથી પૂજન કરીને, તેણે સર્વે વસ્તુઓ ભક્તિપૂર્વક વિદ્વાન રામચંદ્રને અર્પણ કરી.
શેષ ઉવાચ। અથ સ્વાગતસંતુષ્ટં શત્રુઘ્નં પ્રાહ ભૂમિપઃ । રઘુનાથકથાં શ્રેષ્ઠાં શુશ્રૂષુઃ પુરુષર્ષભઃ
શેષજીએ કહ્યું: પછી, રાજાએ શત્રુઘ્નજીને, જે સ્વાગતથી ખુશ થયા હતા અને રઘુનાથજીની શ્રેષ્ઠ કથાઓ સાંભળવા આતુર હતા, એમને સંબોધ્યા.
સુમદ ઉવાચ। કચ્ચિદાસ્તે સુખં રામઃ સર્વલોકશિરોમણિઃ । ભક્તરક્ષાવતારોઽયં મમાનુગ્રહકારકઃ
સુમદાએ કહ્યું: શું રામજી, જે સર્વ લોકના શીરોમણિ છે, સુખી છે? એ તો ભક્તોની રક્ષા માટે અવતાર લઈને આવ્યા છે અને મને કૃપા આપનાર છે.
ધન્યા લોકા ઇમે પુર્યાં રઘુનાથમુખાંબુજમ્ । યે પિબંત્યનિશં ચાક્ષિપુટકૈઃ પરિમોદિતાઃ
આ શહેરના લોકો ધન્ય છે, જે આનંદપૂર્વક રઘુનાથજીના કમળ જેવા ચહેરાને સતત પોતાની આંખોથી પીવે છે.
અર્થજાતં મદીયં ચ નિતરાં પુરુષર્ષભ । કૃતાર્થં કુલભૂમ્યાદિ વસ્તુજાતં મહામતે
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા બધા ધન-સંપત્તિ અને કુળ તથા જમીનનો વૈભવ, હે મહામતિ, આજે સાચે જ સફળ થયો છે.
કામાક્ષયા પ્રસાદો મે કૃતઃ પૂર્વં દયાર્દ્રયા । રઘુનાથમુખાંભોજં દ્રક્ષ્યેદ્ય સકુટુંબકઃ
મારા ઇચ્છાઓ શાંત થતાં જ મને પહેલેથી જ કૃપા મળી ગઈ છે; આજે હું મારા પરિવાર સાથે રઘુનાથજીના કમળમુખનું દર્શન કરીશ.
ઇત્યુક્તવતિ વીરે તુ સુમદે પાર્થિવોત્તમે । સર્વં તત્કથયામાસ રઘુનાથગુણોદયમ્
પછી જ્યારે મહાન રાજા સુમદાએ એ વિર શત્રુઘ્નજીને આવું કહ્યું, ત્યારે તેણે રઘુનાથજીના ગુણોની વાતો બધું જ વર્ણવી દીધું.
ત્રિરાત્રં તત્ર સંસ્થિત્ય રઘુનાથાનુજઃ પરમ્ । ગંતું ચકાર ધિષણાં રાજ્ઞા સહ મહામતિઃ
ત્યાં ત્રણ રાત રોકાઈને, રઘુનાથજીના નાના ભાઈએ રાજા સાથે જવા માટે મનમાં નિશ્ચય કર્યો.
તજ્જ્ઞાત્વા સુમદઃ શીઘ્રં પુત્રં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ । શત્રુઘ્નેન મહારાજ્ઞા પુષ્કલેનાનુમોદિતઃ
આ જાણીને સુમદાએ તરત જ પોતાના પુત્રને રાજગાદી પર બેસાડ્યો, અને એમાં મહારાજા શત્રુઘ્ન તથા પુષ્કલજી ખુશીથી સહમતિ આપ્યા.
વાસાંસિ બહુરત્નાનિ ધનાનિ વિવિધાનિ ચ । શત્રુઘ્નસેવકેભ્યોઽસૌ પ્રાદાત્તત્ર મહામતિઃ
પછી એ મહામતિએ શત્રુઘ્નજીના સેવકોને અનેક રત્નજડિત વસ્ત્રો અને વિવિધ પ્રકારનું ધન આપ્યું.
તતો ગમનમારેભે મંત્રિભિર્બહુવિત્તમૈઃ । પત્તિભિર્વાજિભિર્નાગૈઃ સદશ્વૈરથ કોટિભિઃ
પછી તેણે ધનવાન મંત્રીઓ, પગદળ, ઘોડા, હાથી અને અસંખ્ય રથો સાથે યાત્રા શરૂ કરી.
શત્રુઘ્નઃ સહિતસ્તેન સુમદેન ધનુર્ભૃતા । જગામ માર્ગે વિહસન્રઘુનાથપ્રતાપભૃત્
શત્રુઘ્નજી સુમદા અને ધનુર્ધારી યોદ્ધાઓ સાથે, માર્ગમાં રઘુનાથજીની કીર્તિ લઈને, હસતા-હસતા આગળ વધ્યા.
પયોષ્ણીતીરમાસાદ્ય જગામ સ હયોત્તમઃ । પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ સર્વે યોધા વૈ હયરક્ષિણઃ
પયોષ્ણી નદીના કાંઠે પહોંચી, એ ઉત્તમ ઘોડા પર આગળ વધ્યા; બધા યોદ્ધાઓ અને ઘોડા રક્ષકો પાછળથી અનુસરે છે.
આશ્રમાન્વિવિધાન્પશ્યન્નૃષીણાં સુતપોભૃતામ્ । તત્રતત્ર વિશૃણ્વાનો રઘુનાથગુણોદયમ્
ત્યાં વિવિધ ઋષિ-મુનિઓના તપોભર્યા આશ્રમો જોઈને, તેણે દરેક જગ્યાએ રઘુનાથજીના ગુણગાનનું વર્ણન કર્યું.
એષ ધીમાન્હરિર્યાતિ હરિણા પરિરક્ષિતઃ । હરિભિર્હરિભક્તૈશ્ચ હરિવર્યાનુગૈર્મુહુઃ
આ ધીરસ્વરૂપ હરી, વાનરો દ્વારા રક્ષિત છે, અને વારંવાર વાનર, વાનરભક્તો તથા શ્રેષ્ઠ વાનરોની સાથે યાત્રા કરે છે.
ઇતિ શૃણ્વઞ્છુભા વાચો મુનીનાં પરિતઃ પ્રભુઃ । તુતોષ ભક્ત્યુત્કલિતચિત્તવૃત્તિભૃતાં મહાન્
આ રીતે, ચારે બાજુથી મુનિઓના શુભ વચનો સાંભળીને, ભગવાન ભક્તિથી ભરેલા મનવાળા મહાન લોકો પર પ્રસન્ન થયા.
દદર્શ ચાશ્રમં શુદ્ધં જનજંતુસમાકુલમ્ । વેદધ્વનિહતાશેષા મંગલં શૃણ્વતાં નૃણામ્
એણે એક પવિત્ર આશ્રમ જોયો, જ્યાં અનેક જીવજંતુઓની ભીડ હતી અને જ્યાં વેદમંત્રના ધ્વનિ સાંભળનાર માટે બધું શુભ બની જાય છે.
અગ્નિહોત્રહવિર્ધૂમ પવિત્રિતનભોખિલમ્ । મુનિવર્યકૃતાનેક યાગયૂપસુશોભિતમ્
યજ્ઞના હવનથી ઉઠતા ધૂમારે આખું આકાશ પવિત્ર કર્યું હતું; અને મહાન મુનિઓએ બનાવેલા અનેક યજ્ઞયૂપો ત્યાં શોભી રહ્યા હતા.
યત્ર ગાવસ્તુ હરિણા પાલ્યંતે પાલનોચિતાઃ । મૂષકા ન ખનંત્યસ્મિન્બિડાલસ્ય ભયાદ્બિલમ્
જ્યાં ગાયોને વાનરો યોગ્ય રીતે રક્ષા કરે છે; અને એ જગ્યાએ ઉંદરો બિલાડીના ડરથી બિલ્લી બનાવતા નથી.
મયૂરૈર્નકુલૈઃ સાર્દ્ધં ક્રીડંતિ ફણિનોનિશમ્ । ગજૈઃ સિંહૈર્નિત્યમત્ર સ્થીયતે મિત્રતાં ગતૈઃ
અહીં સાપો મોર અને નકુલ સાથે રાતદિવસ રમે છે; અને અહીં હાથી અને સિંહો પણ મિત્રતા પામી એકસાથે રહે છે.
એણાસ્તત્રત્ય નીવારભક્ષણેષુ કૃતાદરાઃ । ન ભયં કુર્વતે કાલાદ્રક્ષિતા મુનિવૃંદકૈઃ
ત્યાંના હરણો જંગલી ચોખા ખાવામાં તલીન છે; તેઓને કાળનો કોઈ ડર નથી, કારણ કે મુનિઓના સમૂહે તેમને રક્ષ્યા છે.
ગાવઃ કુંભસમોધસ્કા નંદિની સમવિગ્રહાઃ । કુર્વંતિ ચરણોત્થેન રજસેલાં પવિત્રિતામ્
અહીં ગાયો, ભરપૂર દૂધવાળી અને નંદિની જેવી સુંદર, પોતાના ખુરથી ઉડેલા ધૂળથી રેતીને પવિત્ર કરે છે.
મુનિવર્યાઃ સમિત્પાણિ પદ્મૈર્ધર્મક્રિયોચિતામ્ । દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છસુમતિં સર્વજ્ઞં રામ મંત્રિણમ્
મહાન મુનિઓ, હાથમાં સમિદ અને ધર્મકર્મ માટે પાત્ર એવા કમળ લઈને, આ દૃશ્ય જોઈને રામના જ્ઞાની મંત્રી સુમતિને પ્રશ્ન કરે છે.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય સંસ્થાનં મુનેર્ભાતિ પુરોગતમ્ । નિર્વૈરિજંતુ સંસેવ્યં મુનિવૃંદસમાકુલમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: સુમતિ, આ કયા મુનિનું આશ્રમ છે, જે આપણા સામે તેજ પામે છે, જ્યાં શાંતિથી રહેતા પ્રાણીઓ અને મુનિઓના સમૂહો છે?
શ્રોષ્યામિ મુનિવાર્તાં ચ વિદધામિ પવિત્રતામ્ । નિજં વપુસ્તદીયાભિર્વાર્તાભિર્વર્ણનાદિભિઃ
હું એ મુનિની વાર્તા સાંભળવા ઈચ્છું છું અને તેમના કાર્યોનું વર્ણન કરીને તેની પવિત્રતા વધારવા માગું છું.
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । કથયામાસ સચિવો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ
મહાન આત્માવાળા શત્રુઘ્નના આ ઉદ્દાત વચનો સાંભળીને, રઘુનાથના બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ વાત શરૂ કરી.
સુમતિરુવાચ। ચ્યવનસ્યાશ્રમં વિદ્ધિ મહાતાપસશોભિતમ્ । નિર્વૈરિજંતુસંકીર્ણં મુનિપત્નીભિરાવૃતમ્
સુમતિએ કહ્યું: જાણ કે આ ચ્યવન મુનિનું આશ્રમ છે, જે મહાન તપસ્વીથી શોભાયમાન છે, શાંતિપ્રિય પ્રાણીઓથી ભરેલું અને મુનિ-પત્નીઓથી ઘેરાયેલું છે.
યોઽસૌ મહામુનિઃ સ્વર્ગવૈદ્યયોર્ભાગમાદધાત્ । સ્વાયંભુવમહાયજ્ઞે શક્રમાનવિભેદનઃ
આ મહાન મુનિએ સ્વાયંભુવ યજ્ઞમાં અશ્વિનીકુમારોને દેવતાઓમાં ભાગ આપ્યો હતો અને ઇન્દ્ર તથા અન્ય દેવતાઓનું એકાધિકાર તોડી નાખ્યું હતું.
મહામુનેઃ પ્રભાવોઽયં ન કેનાપિ સમાપ્યતે । તપોબલસમૃદ્ધસ્ય વેદમૂર્તિધરસ્ય હ
આ મહાન મુનિની શક્તિ કોઈ પણ માપી શકે તેવી નથી, કારણ કે તેઓ તપશ્ચર્યાની સંપત્તિથી યુક્ત અને વેદમય સ્વરૂપ ધરાવે છે.