કટાક્ષૈર્નૂપુરારાવૈઃ પરિરંભૈર્વિલોકનૈઃ । ન તસ્ય ચિત્તં વિભ્રાંતં કર્તું શક્તા વરાંગનાઃ
તરછોડ નજર, પાયલના ઘંઘાટ, આલિંગન અને મોહક દૃષ્ટિથી પણ, સુંદર સ્ત્રીઓ એના મનને કદી ડગાવી શકી નહીં.
ગત્વા યથાગતં શક્રં જગદુર્ધીરધીર્નૃપઃ । તચ્છ્રુત્વા મઘવા ભીતઃ સેવામારભતાત્મનઃ
પછી, એ રાજાએ પહેલાં જેવું જ, ઇન્દ્ર પાસે જઈને પાછો આવ્યો. આ સાંભળીને મઘવાન ડરી ગયો અને રાજાની સેવા કરવા લાગ્યો.
અથ નિશ્ચિતમાલોક્ય પાદપદ્મે સ્વકેંઽબિકા । જિતેંદ્રિયં મહારાજં પ્રત્યક્ષાભૂત્સુતોષિતા
પછી, પોતાના કમળ જેવા પદ પર નિશ્ચયપૂર્વક જોઈ, એમ્બિકા રાજાના ઇન્દ્રિયજિત્તા જોઈને પ્રસન્ન થઈને પ્રગટ થઈ.
પંચાસ્યપૃષ્ઠલલિતા પાશાંકુશધરાવરા । ધનુર્બાણધરા માતા જગત્પાવનપાવની
પાંચમુખી સિંહની પીઠ પર સુશોભિત, હાથમાં પાસ, અંકુશ, ધનુષ્ય અને બાણ ધારણ કરનારી, જગતને પવિત્ર કરનાર માતા પ્રગટ થઈ.
તાં વીક્ષ્ય માતરં ધીમાન્સૂર્યકોટિસમપ્રભામ્ । ધનુર્બાણસૃણીપાશાન્દધાનાં હર્ષમાપ્તવાન્
સૂર્યના કરોડો કિરણ જેટલી તેજસ્વી, ધનુષ્ય, બાણ, દોરી અને પાસ ધારણ કરનારી એ માતાને જોઈને, વિદ્વાન રાજા આનંદથી ભરાઈ ગયો.
શિરસા બહુશો નત્વા માતરં ભક્તિભાવિતામ્ । હસંતીં નિજદેહેષુ સ્પૃશંતીં પાણિના મુહુઃ
એ રાજાએ અનેકવાર માથું ઝુકાવી, ભક્તિથી ભરેલી માતાને વંદન કર્યું, જે હસતી હતી અને વારંવાર પોતાના શરીરને હાથથી સ્પર્શ કરતી હતી.
તુષ્ટાવ ભક્ત્યુત્કલિતચિત્તવૃત્તિર્મહામતિઃ । ગદ્ગદસ્વરસંયુક્તઃ કંટકાંગોપશોભિતઃ
મહાન બુદ્ધિ ધરાવતો એ રાજા, ભક્તિથી ઉલ્લાસિત મનથી, ગળામાં ગાંઠ આવી જાય એવો અવાજ અને રોમાંચથી ભરાયેલા શરીરે, માતાની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.
જય દેવિ મહાદેવિ ભક્તવૃંદૈકસેવિતે । બ્રહ્મરુદ્રાદિદેવેંદ્ર સેવિતાંઘ્રિયુગેઽનઘે
જય હો દેવી, મહાદેવી, ભક્તોના એકમાત્ર આશ્રય! બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર પણ જેમના ચરણની સેવા કરે છે, એ પાપરહિત માતા, તમને વંદન.
માતસ્તવ કલાવિદ્ધમેતદ્ભાતિ ચરાચરમ્ । ત્વદૃતે નાસ્તિ સર્વં તન્માતર્ભદ્રે નમોસ્તુ તે
માતા, તમારી શક્તિથી જ ચાલતું અને અચળ બધું પ્રકાશિત થાય છે. તમારા વિના કશું નથી—હે કલ્યાણી માતા, તમને નમન.
મહી ત્વયાઽધારશક્ત્યા સ્થાપિતા ચલતીહ ન । સપર્વતવનોદ્યાન દિગ્ગજૈરુપશોભિતા
તમારી આધારશક્તિથી ધરતી સ્થિર છે, કદી ડગતી નથી; પર્વતો, વનો, ઉદ્યાનો અને દિશાદિકપાલ હાથીઓથી શોભાયમાન છે.
સૂર્યસ્તપતિ ખે તીક્ષ્ણૈરંશુભિઃ પ્રતપન્મહીમ્ । ત્વચ્છક્ત્યા વસુધાસંસ્થં રસં ગૃહ્ણન્વિમુંચતિ
સૂર્ય આકાશમાં તીવ્ર કિરણોથી ધરતીને તપાવે છે; પણ એ ધરતીમાંથી રસ ખેંચે અને છોડે છે, એ પણ તમારી શક્તિથી જ.
અંતર્બહિઃ સ્થિતો વહ્નિર્લોકાનાં પ્રકરોતુ શમ્ । ત્વત્પ્રતાપાન્મહાદેવિ સુરાસુરનમસ્કૃતે
અંદર અને બહાર વસતો અગ્નિ, તમારી મહિમાથી, દેવ અને દાનવો પણ જેમને નમન કરે છે, એ મહાદેવી, જગતમાં શાંતિ લાવે છે.
ત્વં વિદ્યા ત્વં મહામાયા વિષ્ણોર્લોકૈકપાલિનઃ । સ્વશક્ત્યા સૃજસીદં ત્વં પાલયસ્યપિ મોહિનિ
તમે જ વિદ્યા છો, તમે જ મહામાયા છો, જગતના એકમાત્ર રક્ષક વિષ્ણુની; તમારી પોતાની શક્તિથી તમે જગત સર્જો છો અને, હે મોહિની, તેને પોષો છો પણ.
ત્વત્તઃ સર્વે સુરાઃ પ્રાપ્ય સિદ્ધિં સુખમયંતિ વૈ । માં પાલય કૃપાનાથે વંદિતે ભક્તવલ્લભે
તમાથી જ બધા દેવતાઓ સિદ્ધિ અને સુખ મેળવે છે; હે કૃપાવાન, સર્વેના વંદિત અને ભક્તપ્રિય માતા, મને રક્ષા કરો.
રક્ષ માં સેવકં માતસ્ત્વદીયચરણારણમ્ । કુરુ મે વાંછિતાં સિદ્ધિં મહાપુરુષપૂર્વજે
હે માતા, હું તમારો સેવક છું, તમારા ચરણમાં જ મારો આશ્રય છે; મહાન પુરુષો પણ જેમની પૂજા કરે છે, એ પ્રાચીન માતા, મને ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપો.
સુમતિરુવાચ। એવં તુષ્ટા જગન્માતા વૃણીષ્વ વરમુત્તમમ્ । ઉવાચ ભક્તં સુમદં તપસા કૃશદેહિનમ્
સુમતિ બોલ્યા: આમ, જગતજનની પ્રસન્ન થઈને, તપથી ક્ષીણ થયેલા અને ભક્તિથી ભરેલા સુમદાને કહ્યું: 'શ્રેષ્ઠ વર માંગ.'
ઇત્યેતદ્વાક્યમાકર્ણ્ય પ્રહૃષ્ટઃ સુમદો નૃપઃ । વવ્રે નિજં હૃતં રાજ્યં હતદુર્જનકંટકમ્
આવાં વચન સાંભળતાં સુમદ રાજા આનંદિત થયો અને પોતાનું ગુમાવેલું રાજ્ય, હવે દુષ્ટો વિના, પાછું માગ્યું.
મહેશીચરણદ્વંદ્વે ભક્તિમવ્યભિચારિણીમ્ । પ્રાંતે મુક્તિં તુ સંસારવારિધેસ્તારિણીં પુનઃ
તેને મહારાણીના ચરણોમાં અડગ ભક્તિ અને અંતે સંસારના દરિયાથી મુક્તિ પણ માંગી.
કામાક્ષોવાચ। રાજ્યં પ્રાપ્નુહિ સુમદ સર્વત્રહતકંટકમ્ । મહિલારત્નસંજુષ્ટપાદપદ્મદ્વયો ભવ
કામાક્ષીએ કહ્યું: 'સુમદ, તું તારા બધા વિઘ્નો વિનાનું રાજ્ય ફરી મેળજે; અને સ્ત્રીરત્નોથી શોભતા પાદપદ્મો ધરાવતો બન.'
તતવૈરિપરાભૂતિર્માભૂયાત્સુમદાભિધ । યદા તુ રાવણં હત્વા રઘુનાથો મહાયશાઃ
સુમદ, તને કદી પણ શત્રુથી હાર ન થાય; અને જયારે રઘુનાથ રાવણને મારે છે,
કરિષ્યત્યશ્વમેધં હિ સર્વસંભારશોભિતમ્ । તસ્ય ભ્રાતા મહાવીરઃ શત્રુઘ્નઃ પરવીરહા
ત્યારે એ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરશે, જે સર્વે વ્યવસ્થાઓથી શોભશે; અને તેનો પરાક્રમી ભાઈ શત્રુઘ્ન, શત્રુઓનો વિનાશક,
પાલયન્હયમાયાસ્યત્યત્ર વીરાદિભિર્વૃતઃ । તસ્મૈ સર્વં સમર્પ્ય ત્વં રાજ્યમૃદ્ધં ધનાદિકમ્
વીરો સાથે અશ્વનું રક્ષણ કરતાં અહીં આવશે; ત્યારે તું તારો સમૃદ્ધ રાજ્ય અને ધન બધું તેને અર્પણ કરજે.
પાલયિષ્યસિ યોધૈઃ સ્વૈર્ધનુર્ધારિભિરુદ્ભટૈઃ । તતઃ પૃથિવ્યાં સર્વત્ર ભ્રમિષ્યસિ મહામતે
પછી તું તારા પોતાના ધનુર્ધારી બહાદુર યોદ્ધાઓ સાથે રાજ્ય સંભાળજે; અને પછી, હે વિદ્વાન, તું સમગ્ર ધરતી પર ફરશે.
તતો રામં નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મેંદ્રેશાદિસેવિતમ્ । મુક્તિં પ્રાપ્સ્યસિ દુષ્પ્રાપાં યોગિભિર્યમસાધનૈઃ
પછી, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ દ્વારા સેવા પામતા રામને વંદન કરીને, તું એ દુર્લભ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશે, જે યોગીઓ ભારે પ્રયત્ને મેળવે છે.
તાવત્કાલમિહસ્થાસ્યે યાવદ્રામહયાગમઃ । પશ્ચાત્ત્વાં તુ સમુદ્ધૃત્ય ગંતાસ્મિ પરમં પદમ્
હું અહીંયાં ત્યાં સુધી રહીશ જ્યાં સુધી રામનો અશ્વ અહીં ન આવે; પછી તને ઉઠાવીને હું પરમ સ્થાન પર લઈ જઈશ.
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવી સુરાસુરનમસ્કૃતા । સુમદોઽપ્યહિચ્છત્રાયાં શત્રૂન્હત્વા નૃપોઽભવત્
આ રીતે કહીને, દેવીઓ, જે દેવ અને દાનવો દ્વારા પૂજાય છે, અદૃશ્ય થઈ ગઈ; અને સુમદ પણ અહિચ્છત્રમાં પોતાના શત્રુઓને મારી રાજા બન્યો.
એષ રાજા સમર્થોઽપિ બલવાહનસંયુતઃ । ન ગ્રહીષ્યતિ તે વાહં મહામાયાસુશિક્ષિતઃ
આ રાજા, શક્તિશાળી અને મોટી સેના ધરાવતો હોવા છતાં, મહામાયાના કૌશલ્યમાં નિપુણ હોવાથી, તારો અશ્વ પકડી શકશે નહીં.
શ્રુત્વા પ્રાપ્તં પુરી પાર્શ્વે હયમેધહયોત્તમમ્ । ત્વાં ચ સર્વૈર્મહારાજૈઃ સેવિતાંઘ્રિં મહામતિમ્
જ્યારે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ અશ્વ શહેરની બાજુમાં પહોંચ્યો છે અને તું, મહામતિ, બધા મહારાજાઓ દ્વારા સેવા પામે છે, એ સાંભળીને,
સર્વં દાસ્યતિ સર્વજ્ઞ રાજા સુમદનામધૃક્ । અધુનાતન્મહારાજ રામચંદ્ર પ્રતાપતઃ
સર્વજ્ઞ સુમદ રાજા તને બધું આપશે; અત્યારે, હે મહારાજા, આ બધું રામચંદ્રની મહિમાથી છે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વૃત્તં સમાકર્ણ્ય સુમદસ્ય મહાયશાઃ । સાધુસાધ્વિતિ ચોવાચ જહર્ષ મતિમાન્બલી
શેષે કહ્યું: સુમદના આ પ્રસંગો સાંભળીને, મહાપ્રતિષ્ઠિત, બુદ્ધિશાળી અને બલવાન રાજાએ 'શાબાશ, શાબાશ' કહી આનંદ અનુભવ્યો.