કામ ઉવાચ। સ્વામિન્કોઽસૌ હિ સુમદઃ કિં તપઃ સ્વલ્પકં પુનઃ । બ્રહ્માદીનાં તપોભંગં કરોમ્યસ્ય તુ કા કથા
કામદેવ બોલ્યો: 'આ સુમદા તો તમારો સેવક છે—આ તપ તો તેના માટે નાનું છે; મેં તો બ્રહ્મા વગેરેનું તપ તોડી નાખ્યું છે, તો આનું શું કહેવું.'
મદ્બાણબલનિર્ભિન્નશ્ચંદ્રસ્તારાં ગતઃ પુરા । ત્વમપ્યહલ્યાં ગતવાન્વિશ્વામિત્રસ્તુ મેનિકામ્
'મારા બાણના પ્રભાવે, ચંદ્ર પણ એક વખત તારાઓમાં ગયો હતો; તું પણ અહલ્યાને મળ્યો અને વિશ્વામિત્ર મેનકાને મળ્યા.'
ચિંતાં મા કુરુ દેવેંદ્ર સેવકે મયિ સંસ્થિતે । એષ ગચ્છામિ સુમદં દેવાન્પાલય મારિષ
'દેવેન્દ્ર, ચિંતા ન કર, હું તારો સેવક અહીં હાજર છું; હું સુમદાને જઇશ—તુ દેવતાઓનું રક્ષણ કર, દુશ્મનને મારનાર.'
એવમુક્ત્વા કામદેવો હેમકૂટં ગિરિં યયૌ । વસંતેન યુતઃ સખ્યા તથૈવાપ્સરસાંગણૈઃ
આવી રીતે બોલીને, કામદેવ વસંત અને અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે હેમકૂટ પર્વત પર ગયો.
વસંતસ્તત્ર સકલાન્વૃક્ષાન્પુષ્પફલૈર્યુતાન્ । કોકિલાન્ષટ્પદશ્રેણ્યા ઘુષ્ટાનાશુ ચકાર હ
ત્યાં વસંતએ બધાં વૃક્ષોને ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર કરી દીધાં, અને કોયલ તથા મધમાખીઓના મીઠા સ્વરે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું.
વાયુઃ સુશીતલો વાતિ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતઃ । કૃતમાલાસરિત્તીર લવંગકુસુમાન્વિતઃ
દક્ષિણ તરફથી સુમેળ અને ઠંડો પવન વળતો હતો, કૃતમાલા નદીના કિનારે, લવિંગના ફૂલોની સુગંધથી ભરેલો.
એવંવિધે વને વૃત્તે રંભાનામાપ્સરોવરા । સખીભિઃ સંવૃતા તત્ર જગામ સુમદાંતિકમ્
આવી સુંદર વનમાલામાં, શ્રેષ્ઠ અપ્સરા રંભા પોતાની સખીઓ સાથે સુમદાની પાસે પહોંચી.
તત્રારભત ગાનં સા કિન્નરસ્વરશોભના । મૃદંગપણવાનેકવાદ્યભેદવિશારદા
ત્યાં તેણે ગાન શરૂ કર્યું, જેમાં કિનર જેવી મીઠી અવાજ અને મૃદંગ, પણવાં સહિત અનેક વાદ્યો વગાડવાની કળા હતી.
તદ્ગાનમાકર્ણ્ય નરાધિપોઽસૌ । વસંતમાલોક્ય મનોહરં ચ । તથાન્યપુષ્ટારટિતં મનોરમં । ચકાર ચક્ષુઃ પરિવર્તનં બુધઃ
એ ગીત સાંભળી, વસંત અને મનમોહક દૃશ્યો જોઈ, તથા અન્ય પક્ષીઓના મીઠા અવાજો સાંભળી, રાજાએ આશ્ચર્યથી આંખો ફેરવી.
તં પ્રબુદ્ધં નૃપં વીક્ષ્ય કામઃ પુષ્પાયુધસ્ત્વરન્ । ચકાર સત્વરં સજ્યં ધનુસ્તત્પૃષ્ઠતોઽનઘ
એ રાજાને જાગેલો જોઈ, પુષ્પબાણધારી કામદેવે તરત પોતાનું ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું અને નિર્દોષ રાજાના પાછળ ઊભો રહ્યો.
એકાપ્સરાસ્તત્ર નૃપસ્ય પાદયોઃ । સંવાહનં નર્તિતનેત્રપલ્લવા । ચકાર ચાન્યા તુ કટાક્ષમોક્ષણં । ચકાર કાચિદ્ભૃશમંગચેષ્ટિતમ્
ત્યાં એક અપ્સરા રાજાના પગ દબાવી રહી હતી, એની આંખોમાં રમૂજી ચમક હતી; બીજી અપ્સરા તિરછા નજરે જોઈ રહી હતી, અને ત્રીજી તો પોતાના આકર્ષક હાવભાવથી મન મોહી રહી હતી.
અપ્સરોભિસ્તથાકીર્ણઃ કામવિહ્વલમાનસઃ । ચિંતયામાસ મતિમાઞ્જિતેંદ્રિયશિરોમણિઃ
આ રીતે અનેક અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલા, કામના ઉદ્વેગથી મન ચંચળ થયેલા, પણ બુદ્ધિશાળી અને ઇન્દ્રિયજિત રાજાએ વિચાર શરૂ કર્યો.
એતા મે તપસો વિઘ્નકારિણ્યોઽપ્સરસાં વરાઃ । શક્રેણ પ્રેષિતાઃ સર્વાઃ કરિષ્યંતિ યથાતથમ્
આ સર્વોત્તમ અપ્સરાઓ મારા તપ માટે અવરોધરૂપ છે; એ બધાને ઇન્દ્રે મોકલેલી છે, હવે એ લોકો એમના ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તશે.
ઇતિ સંચિંત્ય સુતપાસ્તા ઉવાચ વરાંગનાઃ । કા યૂયં કુત્ર સંસ્થાઃ કિં ભવતીનાં ચિકીર્ષિતમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, તપસ્વીએ એ સુંદર સ્ત્રીઓને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવી છો? અને તમારો આશય શું છે?'
અત્યદ્ભુતં જાતમહો યદ્ભવત્યોઽક્ષિગોચરાઃ । યાસ્તપોભિઃ સુદુષ્પ્રાપ્યાસ્તા મે તપસ આગતાઃ
આ બહુ આશ્ચર્યજનક છે કે, તમે, જેઓને મહાન તપથી પણ મળવું અઘરું છે, આજે મારા તપના પરિણામે મારા નજરે દેખાઈ આવી છો.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમદસ્ય તપોનિધેઃ । જગદુઃ કામસેનાસ્તં રંભાદ્યપ્સરસો મુદા
શેષે કહ્યું: સુમદના, જે તપના ખજાનાં છે, એમના આ વચન સાંભળીને, રંભાદિ અપ્સરાઓ આનંદપૂર્વક બોલી ઉઠી.
ત્વત્તપોભિર્વયં કાંત પ્રાપ્તાઃ સર્વવરાંગનાઃ । તાસાં યૌવનસર્વસ્વં ભુંક્ષ્વ ત્યજ તપઃફલમ્
પ્રિય, તારા તપના ફળે અમે સર્વ શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓ તને મળવા આવી છીએ; હવે અમારા યુવાનીનો આનંદ માણ અને તપના ફળનો ત્યાગ કર.
ઇયં ઘૃતાચી સુભગા ચંપકાભશરીરભૃત્ । કર્પૂરગંધલલિતં ભુનક્તુ ત્વન્મુખામૃતમ્
આ ઘૃતાચી છે, સુખી અને ચંપક ફૂલો જેવું કાંતિમય શરીર ધરાવતી, કપૂરના સુગંધથી મહેકતી; એ તારા હોઠોના અમૃતનો સ્વાદ માણે.
એતાં મહાભાગ સુશોભિવિભ્રમાં । મનોહરાંગીં ઘનપીનસત્કુચામ્ । કાંતોપભુંક્ષ્વાશુ નિજોગ્રપુણ્યતઃ । પ્રાપ્તાં પુનસ્ત્વં ત્યજ દુઃખજાતમ્
હે ભાગ્યશાળી, તારા ઉગ્ર પુણ્યના ફળે આવી આવેલી, સુંદર હાવભાવવાળી, મોહક અંગવાળી અને ગાઢ, મજબૂત સ્તનો ધરાવતી આ સ્ત્રીનો તું તરત જ આનંદ માણ, અને જે દુઃખ થયું છે, તેનું ત્યાગ કર.
મામપ્યનર્ઘ્યાભરણોપશોભિતાં । મંદારમાલાપરિશોભિવક્ષસમ્ । નાનારતાખ્યાનવિચારચંચુરાં । દૃઢં યથા સ્યાત્પરિરંભણં કુરુ
મને પણ ભેટી લે, હું અમૂલ્ય આભૂષણોથી શોભાયમાન છું, મારો ઉર મન્દારમાળાથી ઝગમગી રહ્યો છે, વિવિધ કળાઓ અને વાર્તાઓમાં પારંગત છું; આપણો મિલન મજબૂત થાય એ રીતે મને ભેટી લે.
પિબામૃતં મામકવક્ત્રનિર્ગતં । વિમાનમારુહ્ય વરં મયા સહ । સુમેરુશૃંગં બહુપુણ્યસેવિતં । સંપ્રાપ્ય ભોગં કુરુ સત્તપઃ ફલમ્
મારા મોઢામાંથી નીકળતું અમૃત પી, મારી સાથે વિમાનમાં બેસ, અનેક પુણ્યથી પવિત્ર થયેલા સુમેરુ પર્વતના શિખરે પહોંચી, અને તારા તપનું ફળ ભોગવી.
તિલોત્તમા યૌવનરૂપશોભિતા । ગૃહ્ણાતુ તે મૂર્ધનિ તાપવારણમ્ । સુચામરૌ સંતતધારયાંકિતૌ । ગંગાપ્રવાહાવિવ સુંદરોત્તમ
યૌવન અને સૌંદર્યથી શોભાયમાન તિલોત્તમા, તારા માથા પર ઠંડક આપતી વસ્ત્રો મૂકે, બે સુંદર ચામરાં સતત પંખાવટ કરે, જેમ કે ગંગાની ધારા વહેતી હોય, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
શૃણુષ્વ ભોઃ કામકથાં મનોહરાં । પિબામૃતં દેવગણાદિવાંછિતમ્ । ઉદ્યાનમાસાદ્ય ચ નંદનાભિધં । વરાંગનાભિર્વિહરં કુરુ પ્રભો
હે સ્વામી, આકર્ષક પ્રેમકથાઓ સાંભળ, દેવતાઓને પણ ઇચ્છિત એવા અમૃતનો સ્વાદ લઈ, નંદન નામના ઉદ્યાનમાં જઈને સુંદર સ્ત્રીઓ સાથે વિહાર કર.
ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય મહામતિર્નૃપો । વિચારયામાસ કુતો હ્યુપસ્થિતાઃ । મયા સુસૃષ્ટાસ્તપસા સુરાંગનાઃ । પ્રત્યૂહ એવાત્ર વિધેયમેષ કિમ્
આવાં વચનો સાંભળીને, વિદ્વાન રાજાએ વિચાર કર્યો: 'આ દેવસ્ત્રીઓ, જે મારા તપથી ઉત્પન્ન થઈ છે, ક્યાંથી આવી? હવે આ અવરોધ સામે શું કરવું?'
ઇતિ ચિંતાતુરો રાજા સ્વાંતે સંચિંતયન્સુધીઃ । જગાદ મતિમાન્વીરઃ સુમદો દેવતાઙ્ગનાઃ
આ રીતે ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ, બુદ્ધિશાળી અને પરાક્રમી સુમદે દેવસ્ત્રીઓને સંબોધન કર્યું.
યૂયં તુ મમચિત્તસ્થા જગન્માતૃસ્વરૂપકાઃ । મયા સંચિંત્યતે યા હિ સાપિ ત્વદ્રૂપિણી મતા
તમે તો મારા મનમાં વસો છો, જગતની માતા સ્વરૂપ છો; હું જે કંઈ વિચારું છું, એ બધું તમારું જ રૂપ માનું છું.
ઇદં તુચ્છં સ્વર્ગસુખં ત્વયોક્તં સવિકલ્પકમ્ । મત્સ્વામિની મયા ભક્ત્યા સેવિતા દાસ્યતે વરમ્
તમે જે સ્વર્ગસુખની વાત કરો છો, એ તો નકામું અને અસ્થિર છે; મારી સ્વામિની, જેને હું ભક્તિથી સેવા કરું છું, એ મને સાચું વરદાન આપશે.
યત્કૃપાતો વિધિઃ સત્યલોકં પ્રાપ્તો મહાનભૂત્ । સા મે દાસ્યતિ સર્વં હિ ભક્તદુઃખાંતકારિણી
જેનાં કૃપાથી બ્રહ્માએ સત્યલોક અને મહાનતા પામી, એ જ મારી ભક્તિથી સર્વ દુઃખ દૂર કરનારી દેવી મને બધું આપશે.
કિં નંદનં કિં તુ ગિરિઃ કનકેન સુમણ્ડિતઃ । કિં સુધા સ્વલ્પપુણ્યેન પ્રાપ્યા દાનવદુઃખદા
નંદન શું છે? સોનાથી શોભાયમાન પર્વત શું છે? થોડી પુણ્યથી મળતી અમૃત પણ દાનવોને દુઃખ આપતી હોય તો તેનો શું અર્થ?
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય કામસ્તુ વિવિધૈઃ શરૈઃ । પ્રાહરન્નરદેવસ્ય કર્તું કિંચિન્ન વૈ પ્રભુઃ
આવાં વચન સાંભળી, કામદેવે મનુષ્યરાજા પર અનેક તીરો ચલાવ્યા, પણ એ કંઈ જ કરી શક્યો નહીં.