સુમતિરુવાચ। હેમકૂટો ગિરિઃ પૂતઃ સર્વદેવોપશોભિતઃ । તત્રાસ્તિ તીર્થં વિમલમૃષિવૃંદસુસેવિતમ્
સુમતીએ કહ્યું: હેમકૂટ નામનો પવિત્ર પર્વત છે, જે સર્વ દેવોથી શોભાયમાન છે. ત્યાં એક પવિત્ર તીર્થ છે, જ્યાં ઋષિગણો સેવા કરે છે.
સુમદો હિ તપસ્તેપે હતમાતૃપિતૃપ્રજઃ । અરિભિઃ સર્વસામંતૈર્જગામ તપસે હિ તમ્
સુમદાએ, માતા-પિતા અને સંતાનથી વિહોણો થઈ, શત્રુઓથી ચારે બાજુથી પીડાઈ, ત્યાં જઈ તપ કર્યું.
વર્ષાણિ ત્રીણિ સપદા ત્વેકેન મનસા સ્મરન્ । જગતાં માતરં દધ્યૌ નાસાગ્રસ્તિમિતેક્ષણઃ
ત્રણ વર્ષ અને એક ચોથા સુધી, એકાગ્ર મનથી, તેણે જગતની માતાનું ધ્યાન કર્યું, અને તેની નજર સતત નાકના ટોચે જ રાખી.
વર્ષાણિ ત્રીણિ શુષ્કાણાં પર્ણાનાં ભક્ષણં ચરન્ । ચકાર પરમુગ્રં સ તપઃ પરમદુશ્ચરમ્
ત્રણ વર્ષ સુધી, સુકાઈ ગયેલા પાંદડાં જ ખાઈને, તેણે અત્યંત કઠિન અને દુર્લભ તપ કર્યું.
અબ્દાનિ ત્રીણિ સલિલે શીતકાલે મમજ્જ સઃ । ગ્રીષ્મે ચચાર પંચાગ્નીન્પ્રાવૃટ્સુ જલદોન્મુખઃ
ત્રણ વર્ષ સુધી, ઠંડીના સમયમાં તે પાણીમાં ડૂબેલો રહ્યો; ઉનાળામાં તેણે પાંચ અગ્નિ તપ કર્યું અને ચોમાસામાં વાદળોની દિશામાં મોઢું કરીને ઊભો રહ્યો.
ત્રીણિ વર્ષાણિ પવનં સંરુધ્ય સ્વાંતગોચરમ્ । ભવાનીં સંસ્મરન્ધીરો ન ચ કિંચન પશ્યતિ
ત્રણ વર્ષ સુધી, શ્વાસને હૃદયમાં રોકી, ધીરજથી તેણે ભવાનીનું સ્મરણ કર્યું અને બીજું કંઈ જ જોયું નહીં.
વર્ષે તુ દ્વાદશેઽતીતે દૃષ્ટ્વૈતત્પરમં તપઃ । વિભાવ્ય મનસાતીવ શક્રઃ પસ્પર્ધ તં ભયાત્
બારમું વર્ષ પૂરૂં થયું ત્યારે, એ અતિશય તપ જોઈને, ઇન્દ્રે મનમાં ખૂબ વિચાર કરીને, ડરીને તેની સાથે સ્પર્ધા શરૂ કરી.
આદિદેશ સકામં તુ પરિવારપરીવૃતમ્ । અપ્સરોભિઃ સુસંયુક્તં બ્રહ્મેંદ્રાદિજયોદ્યતમ્
પછી તેણે કામદેવને આજ્ઞા આપી, જે પોતાના સાથીઓ અને સુંદર અપ્સરાઓ સાથે, બ્રહ્મા અને ઇન્દ્રને પણ જીતવા તૈયાર હતો.
ગચ્છ કામસખે મહ્યં પ્રિયમાચર મોહન । સુમદસ્ય તપોવિઘ્નં સમાચર યથા ભવેત્
'જા, કામદેવના મિત્ર, જે મને ગમતું હોય અને મોહક હોય તે કર; સુમદાના તપમાં વિઘ્ન પેદા કર, જેથી તેનું તપ તૂટે.'
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં તુરાસાહઃ સ્વયંપ્રભુઃ । ઉવાચ વિશ્વવિજયે પ્રૌઢગર્વો રઘૂદ્વહ
આવી મહાન આજ્ઞા સાંભળી, તુરાસાહા નામનો સ્વયંપ્રભુ, વિશ્વ વિજયનો ગર્વ રાખી, રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, એમ બોલ્યો.
કામ ઉવાચ। સ્વામિન્કોઽસૌ હિ સુમદઃ કિં તપઃ સ્વલ્પકં પુનઃ । બ્રહ્માદીનાં તપોભંગં કરોમ્યસ્ય તુ કા કથા
કામદેવ બોલ્યો: 'આ સુમદા તો તમારો સેવક છે—આ તપ તો તેના માટે નાનું છે; મેં તો બ્રહ્મા વગેરેનું તપ તોડી નાખ્યું છે, તો આનું શું કહેવું.'
મદ્બાણબલનિર્ભિન્નશ્ચંદ્રસ્તારાં ગતઃ પુરા । ત્વમપ્યહલ્યાં ગતવાન્વિશ્વામિત્રસ્તુ મેનિકામ્
'મારા બાણના પ્રભાવે, ચંદ્ર પણ એક વખત તારાઓમાં ગયો હતો; તું પણ અહલ્યાને મળ્યો અને વિશ્વામિત્ર મેનકાને મળ્યા.'
ચિંતાં મા કુરુ દેવેંદ્ર સેવકે મયિ સંસ્થિતે । એષ ગચ્છામિ સુમદં દેવાન્પાલય મારિષ
'દેવેન્દ્ર, ચિંતા ન કર, હું તારો સેવક અહીં હાજર છું; હું સુમદાને જઇશ—તુ દેવતાઓનું રક્ષણ કર, દુશ્મનને મારનાર.'
એવમુક્ત્વા કામદેવો હેમકૂટં ગિરિં યયૌ । વસંતેન યુતઃ સખ્યા તથૈવાપ્સરસાંગણૈઃ
આવી રીતે બોલીને, કામદેવ વસંત અને અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે હેમકૂટ પર્વત પર ગયો.
વસંતસ્તત્ર સકલાન્વૃક્ષાન્પુષ્પફલૈર્યુતાન્ । કોકિલાન્ષટ્પદશ્રેણ્યા ઘુષ્ટાનાશુ ચકાર હ
ત્યાં વસંતએ બધાં વૃક્ષોને ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર કરી દીધાં, અને કોયલ તથા મધમાખીઓના મીઠા સ્વરે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું.
વાયુઃ સુશીતલો વાતિ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતઃ । કૃતમાલાસરિત્તીર લવંગકુસુમાન્વિતઃ
દક્ષિણ તરફથી સુમેળ અને ઠંડો પવન વળતો હતો, કૃતમાલા નદીના કિનારે, લવિંગના ફૂલોની સુગંધથી ભરેલો.
એવંવિધે વને વૃત્તે રંભાનામાપ્સરોવરા । સખીભિઃ સંવૃતા તત્ર જગામ સુમદાંતિકમ્
આવી સુંદર વનમાલામાં, શ્રેષ્ઠ અપ્સરા રંભા પોતાની સખીઓ સાથે સુમદાની પાસે પહોંચી.
તત્રારભત ગાનં સા કિન્નરસ્વરશોભના । મૃદંગપણવાનેકવાદ્યભેદવિશારદા
ત્યાં તેણે ગાન શરૂ કર્યું, જેમાં કિનર જેવી મીઠી અવાજ અને મૃદંગ, પણવાં સહિત અનેક વાદ્યો વગાડવાની કળા હતી.
તદ્ગાનમાકર્ણ્ય નરાધિપોઽસૌ । વસંતમાલોક્ય મનોહરં ચ । તથાન્યપુષ્ટારટિતં મનોરમં । ચકાર ચક્ષુઃ પરિવર્તનં બુધઃ
એ ગીત સાંભળી, વસંત અને મનમોહક દૃશ્યો જોઈ, તથા અન્ય પક્ષીઓના મીઠા અવાજો સાંભળી, રાજાએ આશ્ચર્યથી આંખો ફેરવી.
તં પ્રબુદ્ધં નૃપં વીક્ષ્ય કામઃ પુષ્પાયુધસ્ત્વરન્ । ચકાર સત્વરં સજ્યં ધનુસ્તત્પૃષ્ઠતોઽનઘ
એ રાજાને જાગેલો જોઈ, પુષ્પબાણધારી કામદેવે તરત પોતાનું ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું અને નિર્દોષ રાજાના પાછળ ઊભો રહ્યો.
એકાપ્સરાસ્તત્ર નૃપસ્ય પાદયોઃ । સંવાહનં નર્તિતનેત્રપલ્લવા । ચકાર ચાન્યા તુ કટાક્ષમોક્ષણં । ચકાર કાચિદ્ભૃશમંગચેષ્ટિતમ્
ત્યાં એક અપ્સરા રાજાના પગ દબાવી રહી હતી, એની આંખોમાં રમૂજી ચમક હતી; બીજી અપ્સરા તિરછા નજરે જોઈ રહી હતી, અને ત્રીજી તો પોતાના આકર્ષક હાવભાવથી મન મોહી રહી હતી.
અપ્સરોભિસ્તથાકીર્ણઃ કામવિહ્વલમાનસઃ । ચિંતયામાસ મતિમાઞ્જિતેંદ્રિયશિરોમણિઃ
આ રીતે અનેક અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલા, કામના ઉદ્વેગથી મન ચંચળ થયેલા, પણ બુદ્ધિશાળી અને ઇન્દ્રિયજિત રાજાએ વિચાર શરૂ કર્યો.
એતા મે તપસો વિઘ્નકારિણ્યોઽપ્સરસાં વરાઃ । શક્રેણ પ્રેષિતાઃ સર્વાઃ કરિષ્યંતિ યથાતથમ્
આ સર્વોત્તમ અપ્સરાઓ મારા તપ માટે અવરોધરૂપ છે; એ બધાને ઇન્દ્રે મોકલેલી છે, હવે એ લોકો એમના ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તશે.
ઇતિ સંચિંત્ય સુતપાસ્તા ઉવાચ વરાંગનાઃ । કા યૂયં કુત્ર સંસ્થાઃ કિં ભવતીનાં ચિકીર્ષિતમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, તપસ્વીએ એ સુંદર સ્ત્રીઓને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવી છો? અને તમારો આશય શું છે?'
અત્યદ્ભુતં જાતમહો યદ્ભવત્યોઽક્ષિગોચરાઃ । યાસ્તપોભિઃ સુદુષ્પ્રાપ્યાસ્તા મે તપસ આગતાઃ
આ બહુ આશ્ચર્યજનક છે કે, તમે, જેઓને મહાન તપથી પણ મળવું અઘરું છે, આજે મારા તપના પરિણામે મારા નજરે દેખાઈ આવી છો.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમદસ્ય તપોનિધેઃ । જગદુઃ કામસેનાસ્તં રંભાદ્યપ્સરસો મુદા
શેષે કહ્યું: સુમદના, જે તપના ખજાનાં છે, એમના આ વચન સાંભળીને, રંભાદિ અપ્સરાઓ આનંદપૂર્વક બોલી ઉઠી.
ત્વત્તપોભિર્વયં કાંત પ્રાપ્તાઃ સર્વવરાંગનાઃ । તાસાં યૌવનસર્વસ્વં ભુંક્ષ્વ ત્યજ તપઃફલમ્
પ્રિય, તારા તપના ફળે અમે સર્વ શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓ તને મળવા આવી છીએ; હવે અમારા યુવાનીનો આનંદ માણ અને તપના ફળનો ત્યાગ કર.
ઇયં ઘૃતાચી સુભગા ચંપકાભશરીરભૃત્ । કર્પૂરગંધલલિતં ભુનક્તુ ત્વન્મુખામૃતમ્
આ ઘૃતાચી છે, સુખી અને ચંપક ફૂલો જેવું કાંતિમય શરીર ધરાવતી, કપૂરના સુગંધથી મહેકતી; એ તારા હોઠોના અમૃતનો સ્વાદ માણે.
એતાં મહાભાગ સુશોભિવિભ્રમાં । મનોહરાંગીં ઘનપીનસત્કુચામ્ । કાંતોપભુંક્ષ્વાશુ નિજોગ્રપુણ્યતઃ । પ્રાપ્તાં પુનસ્ત્વં ત્યજ દુઃખજાતમ્
હે ભાગ્યશાળી, તારા ઉગ્ર પુણ્યના ફળે આવી આવેલી, સુંદર હાવભાવવાળી, મોહક અંગવાળી અને ગાઢ, મજબૂત સ્તનો ધરાવતી આ સ્ત્રીનો તું તરત જ આનંદ માણ, અને જે દુઃખ થયું છે, તેનું ત્યાગ કર.
મામપ્યનર્ઘ્યાભરણોપશોભિતાં । મંદારમાલાપરિશોભિવક્ષસમ્ । નાનારતાખ્યાનવિચારચંચુરાં । દૃઢં યથા સ્યાત્પરિરંભણં કુરુ
મને પણ ભેટી લે, હું અમૂલ્ય આભૂષણોથી શોભાયમાન છું, મારો ઉર મન્દારમાળાથી ઝગમગી રહ્યો છે, વિવિધ કળાઓ અને વાર્તાઓમાં પારંગત છું; આપણો મિલન મજબૂત થાય એ રીતે મને ભેટી લે.