દૃષ્ટ્વાતદ્રઘુનાથસ્ય ભ્રાતા દેવાલયં વરમ્ । પપ્રચ્છ સુમતિં સ્વીયં મંત્રિણં વદતાંવરમ્
રઘુનાથના ભાઈનું એ ઉત્તમ મંદિર જોઈ, શત્રુઘ્ને પોતાના વિદ્વાન અને વાક્ચાતુર્યમાં શ્રેષ્ઠ મંત્રીને પૂછ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। વદામાત્ય વરેદં કિં કસ્યદેવસ્ય કેતનમ્ । કા દેવતા પૂજ્યતેઽત્ર કસ્ય હેતોઃ સ્થિતાનઘ
શત્રુઘ્ને કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, મને કહો, આ મંદિર કોણે બનાવ્યું છે? અહીં કઈ દેવીની પૂજા થાય છે અને કયા કારણથી એ અહીં સ્થિત છે, હે નિર્દોષ?
એવમાકર્ણ્ય યથાવદિહસર્વશઃ
આ રીતે શત્રુઘ્ને પૂછ્યું, અને મંત્રીએ બધું યોગ્ય રીતે સાંભળી લીધું.
કામાક્ષાયાઃ પરં સ્થાનં વિદ્ધિ વિશ્વૈકશર્મદમ્ । યસ્યા દર્શનમાત્રેણ સર્વસિદ્ધિઃ પ્રજાપતે
આ સ્થાન કામાક્ષાનું પરમ પવિત્ર સ્થાન છે, જે સમગ્ર જગતને સુખ આપનારી છે. માત્ર દર્શનથી જ, હે પ્રજાપતિ, સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
દેવાસુરાસ્તુ યાં સ્તુત્વા નત્વા પ્રાપ્તાખિલાં શ્રિયમ્ । ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં દાત્રી ભક્તાનુકંપિની
દેવતાઓ અને અસુરોએ પણ તેમની સ્તુતિ કરીને અને નમન કરીને સર્વ સમૃદ્ધિ પામી છે. તેઓ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ આપનારી તથા ભક્તો પર દયા ધરાવનારી છે.
યાચિતા સુમદેનાત્રાહિચ્છત્રા પતિના પુરા । સ્થિતા કરોતિ સકલં ભક્તાનાં દુઃખહારિણી
અહીચ્છત્રના રાજા સુમદાએ વિનંતી કરતાં, એ દેવી અહીં સ્થિર રહી, ભક્તોના સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે અને દુઃખ દૂર કરે છે.
તાં નમસ્કુરુ શત્રુઘ્ન સર્વવીર શિરોમણે । નત્વાશુ સિદ્ધિં પ્રાપ્નોષિ સસુરાસુરદુર્લ્લભામ્
હે સર્વવીરોમાં શ્રેષ્ઠ શત્રુઘ્ન, તું તેમને નમન કર. નમન કરતાં જ તને એવી સિદ્ધિ મળશે, જે દેવો અને અસુરો માટે પણ દુર્લભ છે.
ઇતિ શ્રુત્વાથ તદ્વાક્યં શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ । પપ્રચ્છ સકલાં વાર્તાં ભવાન્યાઃ પુરુષર્ષભઃ
આવાં વચનો સાંભળી, શત્રુઘ્ને, શત્રુઓને હરાવનાર અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, પછી ભવાનીની સંપૂર્ણ વાર્તા પૂછવી શરૂ કરી.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કોઽહિચ્છત્રાપતી રાજા સુમદઃ કિં તપઃ કૃતમ્ । યેનેયં સર્વલોકાનાં માતા તુષ્ટાત્ર સંસ્થિતા
શત્રુઘ્ને કહ્યું: અહીચ્છત્રનો રાજા સુમદા કોણ છે? તેણે કયાં તપ કર્યું કે જેના કારણે સર્વ લોકમાતાને પ્રસન્ન કરીને અહીં સ્થાપિત કરી?
વદ સર્વં મહામાત્ય નાનાર્થપરિબૃંહિતમ્ । યથાવત્ત્વં હિ જાનાસિ તસ્માદ્વદ મહામતે
હે મહામંત્રી, મને સર્વ વાત વિગતે કહો. કેમ કે તને બધું સારી રીતે wiadomo છે, તેથી કહો, હે મહામતિ.
સુમતિરુવાચ। હેમકૂટો ગિરિઃ પૂતઃ સર્વદેવોપશોભિતઃ । તત્રાસ્તિ તીર્થં વિમલમૃષિવૃંદસુસેવિતમ્
સુમતીએ કહ્યું: હેમકૂટ નામનો પવિત્ર પર્વત છે, જે સર્વ દેવોથી શોભાયમાન છે. ત્યાં એક પવિત્ર તીર્થ છે, જ્યાં ઋષિગણો સેવા કરે છે.
સુમદો હિ તપસ્તેપે હતમાતૃપિતૃપ્રજઃ । અરિભિઃ સર્વસામંતૈર્જગામ તપસે હિ તમ્
સુમદાએ, માતા-પિતા અને સંતાનથી વિહોણો થઈ, શત્રુઓથી ચારે બાજુથી પીડાઈ, ત્યાં જઈ તપ કર્યું.
વર્ષાણિ ત્રીણિ સપદા ત્વેકેન મનસા સ્મરન્ । જગતાં માતરં દધ્યૌ નાસાગ્રસ્તિમિતેક્ષણઃ
ત્રણ વર્ષ અને એક ચોથા સુધી, એકાગ્ર મનથી, તેણે જગતની માતાનું ધ્યાન કર્યું, અને તેની નજર સતત નાકના ટોચે જ રાખી.
વર્ષાણિ ત્રીણિ શુષ્કાણાં પર્ણાનાં ભક્ષણં ચરન્ । ચકાર પરમુગ્રં સ તપઃ પરમદુશ્ચરમ્
ત્રણ વર્ષ સુધી, સુકાઈ ગયેલા પાંદડાં જ ખાઈને, તેણે અત્યંત કઠિન અને દુર્લભ તપ કર્યું.
અબ્દાનિ ત્રીણિ સલિલે શીતકાલે મમજ્જ સઃ । ગ્રીષ્મે ચચાર પંચાગ્નીન્પ્રાવૃટ્સુ જલદોન્મુખઃ
ત્રણ વર્ષ સુધી, ઠંડીના સમયમાં તે પાણીમાં ડૂબેલો રહ્યો; ઉનાળામાં તેણે પાંચ અગ્નિ તપ કર્યું અને ચોમાસામાં વાદળોની દિશામાં મોઢું કરીને ઊભો રહ્યો.
ત્રીણિ વર્ષાણિ પવનં સંરુધ્ય સ્વાંતગોચરમ્ । ભવાનીં સંસ્મરન્ધીરો ન ચ કિંચન પશ્યતિ
ત્રણ વર્ષ સુધી, શ્વાસને હૃદયમાં રોકી, ધીરજથી તેણે ભવાનીનું સ્મરણ કર્યું અને બીજું કંઈ જ જોયું નહીં.
વર્ષે તુ દ્વાદશેઽતીતે દૃષ્ટ્વૈતત્પરમં તપઃ । વિભાવ્ય મનસાતીવ શક્રઃ પસ્પર્ધ તં ભયાત્
બારમું વર્ષ પૂરૂં થયું ત્યારે, એ અતિશય તપ જોઈને, ઇન્દ્રે મનમાં ખૂબ વિચાર કરીને, ડરીને તેની સાથે સ્પર્ધા શરૂ કરી.
આદિદેશ સકામં તુ પરિવારપરીવૃતમ્ । અપ્સરોભિઃ સુસંયુક્તં બ્રહ્મેંદ્રાદિજયોદ્યતમ્
પછી તેણે કામદેવને આજ્ઞા આપી, જે પોતાના સાથીઓ અને સુંદર અપ્સરાઓ સાથે, બ્રહ્મા અને ઇન્દ્રને પણ જીતવા તૈયાર હતો.
ગચ્છ કામસખે મહ્યં પ્રિયમાચર મોહન । સુમદસ્ય તપોવિઘ્નં સમાચર યથા ભવેત્
'જા, કામદેવના મિત્ર, જે મને ગમતું હોય અને મોહક હોય તે કર; સુમદાના તપમાં વિઘ્ન પેદા કર, જેથી તેનું તપ તૂટે.'
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં તુરાસાહઃ સ્વયંપ્રભુઃ । ઉવાચ વિશ્વવિજયે પ્રૌઢગર્વો રઘૂદ્વહ
આવી મહાન આજ્ઞા સાંભળી, તુરાસાહા નામનો સ્વયંપ્રભુ, વિશ્વ વિજયનો ગર્વ રાખી, રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, એમ બોલ્યો.
કામ ઉવાચ। સ્વામિન્કોઽસૌ હિ સુમદઃ કિં તપઃ સ્વલ્પકં પુનઃ । બ્રહ્માદીનાં તપોભંગં કરોમ્યસ્ય તુ કા કથા
કામદેવ બોલ્યો: 'આ સુમદા તો તમારો સેવક છે—આ તપ તો તેના માટે નાનું છે; મેં તો બ્રહ્મા વગેરેનું તપ તોડી નાખ્યું છે, તો આનું શું કહેવું.'
મદ્બાણબલનિર્ભિન્નશ્ચંદ્રસ્તારાં ગતઃ પુરા । ત્વમપ્યહલ્યાં ગતવાન્વિશ્વામિત્રસ્તુ મેનિકામ્
'મારા બાણના પ્રભાવે, ચંદ્ર પણ એક વખત તારાઓમાં ગયો હતો; તું પણ અહલ્યાને મળ્યો અને વિશ્વામિત્ર મેનકાને મળ્યા.'
ચિંતાં મા કુરુ દેવેંદ્ર સેવકે મયિ સંસ્થિતે । એષ ગચ્છામિ સુમદં દેવાન્પાલય મારિષ
'દેવેન્દ્ર, ચિંતા ન કર, હું તારો સેવક અહીં હાજર છું; હું સુમદાને જઇશ—તુ દેવતાઓનું રક્ષણ કર, દુશ્મનને મારનાર.'
એવમુક્ત્વા કામદેવો હેમકૂટં ગિરિં યયૌ । વસંતેન યુતઃ સખ્યા તથૈવાપ્સરસાંગણૈઃ
આવી રીતે બોલીને, કામદેવ વસંત અને અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે હેમકૂટ પર્વત પર ગયો.
વસંતસ્તત્ર સકલાન્વૃક્ષાન્પુષ્પફલૈર્યુતાન્ । કોકિલાન્ષટ્પદશ્રેણ્યા ઘુષ્ટાનાશુ ચકાર હ
ત્યાં વસંતએ બધાં વૃક્ષોને ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર કરી દીધાં, અને કોયલ તથા મધમાખીઓના મીઠા સ્વરે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું.
વાયુઃ સુશીતલો વાતિ દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતઃ । કૃતમાલાસરિત્તીર લવંગકુસુમાન્વિતઃ
દક્ષિણ તરફથી સુમેળ અને ઠંડો પવન વળતો હતો, કૃતમાલા નદીના કિનારે, લવિંગના ફૂલોની સુગંધથી ભરેલો.
એવંવિધે વને વૃત્તે રંભાનામાપ્સરોવરા । સખીભિઃ સંવૃતા તત્ર જગામ સુમદાંતિકમ્
આવી સુંદર વનમાલામાં, શ્રેષ્ઠ અપ્સરા રંભા પોતાની સખીઓ સાથે સુમદાની પાસે પહોંચી.
તત્રારભત ગાનં સા કિન્નરસ્વરશોભના । મૃદંગપણવાનેકવાદ્યભેદવિશારદા
ત્યાં તેણે ગાન શરૂ કર્યું, જેમાં કિનર જેવી મીઠી અવાજ અને મૃદંગ, પણવાં સહિત અનેક વાદ્યો વગાડવાની કળા હતી.
તદ્ગાનમાકર્ણ્ય નરાધિપોઽસૌ । વસંતમાલોક્ય મનોહરં ચ । તથાન્યપુષ્ટારટિતં મનોરમં । ચકાર ચક્ષુઃ પરિવર્તનં બુધઃ
એ ગીત સાંભળી, વસંત અને મનમોહક દૃશ્યો જોઈ, તથા અન્ય પક્ષીઓના મીઠા અવાજો સાંભળી, રાજાએ આશ્ચર્યથી આંખો ફેરવી.
તં પ્રબુદ્ધં નૃપં વીક્ષ્ય કામઃ પુષ્પાયુધસ્ત્વરન્ । ચકાર સત્વરં સજ્યં ધનુસ્તત્પૃષ્ઠતોઽનઘ
એ રાજાને જાગેલો જોઈ, પુષ્પબાણધારી કામદેવે તરત પોતાનું ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું અને નિર્દોષ રાજાના પાછળ ઊભો રહ્યો.