ઇત્યુક્તવંતં તં રામઃ પ્રત્યુવાચ હસન્નિવ । મેઘગંભીરયા વાચા સર્વવાક્યવિશારદઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, રામે બધાં વાક્યોમાં નિપુણતા સાથે, મેઘ જેવો ગંભીર અવાજ કરી, હળવી સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો.
શૃણ્વંતુ યોગિનઃ શાંતાઃ સમદુઃખસુખાઃ પુનઃ । જાનંત્યપારસંસારનિસ્તારતરણાદિકમ્
શાંતિથી ભરેલા, સુખદુઃખમાં સમાન એવા યોગીઓ ફરી સાંભળે; તેઓ અનંત સંસારથી પાર ઉતરવાનો ઉપાય જાણે છે.
યે શૂરાઃ સમહેષ્વાસાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદાઃ । તે ચ જાનંતિ યુદ્ધસ્ય વાર્ત્તાં ન તુ ભવાદૃશાઃ
જે શૂરવીર છે, જે ધનુષ્ય ચલાવવામાં કુશળ છે અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છે, એ જ યુદ્ધની હકીકત જાણે છે, તમારા જેવા લોકો નહીં.
પરોપતાપિનો યે વૈ યે ચોત્પથવિસારિણઃ । તે હંતવ્યા નૃપૈઃ સર્વૈઃ સર્વલોકહિતૈષિભિઃ
જે બીજા લોકોને દુઃખ આપે છે અને જે સાચા માર્ગેથી ભટકે છે, એવા લોકોને બધા રાજાઓ અને જગતના કલ્યાણ ઈચ્છનારાઓએ દંડ આપવો જોઈએ.
ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય સભાસદસ્તે સર્વે સ્મિતં ચક્રુરરિંદમસ્ય । કુંભોદ્ભવઃ પૂજિતમેનમશ્વં વિમોચયામાસ સુશોભિતં હિ
આ શબ્દો સાંભળીને સભામાં બેઠેલા સૌએ શત્રુવિજયી પર સ્મિત કર્યું; સમુદ્રમાંથી જન્મેલા એ મહાન વ્યક્તિએ, ઘોડાને પૂજા કરીને, સુંદર એવા ઘોડાને મુક્ત કર્યો.
ઇમં મંત્રં સમુચ્ચાર્ય વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ । કરાગ્રેણ સ્પૃશન્નશ્વં મુમોચ જયકાંક્ષયા
આ મંત્ર ઉચ્ચાર્યા પછી, કળશમાંથી જન્મેલા વશિષ્ઠે, હાથથી ઘોડાને સ્પર્શ કરીને, વિજયની ઈચ્છાથી તેને મુક્ત કર્યો.
વાજિન્ગચ્છ યથાલીલં સર્વત્ર ધરણીતલે । યાગાર્થે મોચિતો યેન પુનરાગચ્છ સત્વરઃ
'ઘોડા, તું જમીન પર જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જા; યજ્ઞ માટે તને મુક્ત કરવામાં આવ્યો છે, જે તને છોડે છે તેના પાસે ઝડપથી પાછો આવજે.'
અશ્વસ્તુ મોચિતઃ સર્વૈર્ભટૈઃ શસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ । પરીતઃ પ્રયયૌ પ્રાચીં દિશં વાયુજવાન્વિતઃ
બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં નિપુણ યુદ્ધાઓએ ઘોડાને મુક્ત કર્યો, અને એ પવન જેવી ઝડપથી, પૂર્વ દિશામાં, તેમના ઘેરાવમાં આગળ વધ્યો.
પ્રચચાર બલં સર્વં કંપયદ્ધરણીતલમ્ । શેષોઽપિ કિંચિન્ન તયા ફણયા ધૃતવાન્ભુવમ્
સંપૂર્ણ સેના આગળ વધી, જેથી ધરતી ધ્રુજી ઉઠી; એ સમયે શેષ પણ પોતાની ફણથી ધરતીને સહારો આપતો નહોતો.
દિશઃ પ્રસેદુઃ પરિતઃ ક્ષ્માતલં શોભયાન્વિતમ્ । વાયવસ્તં તુ શત્રુઘ્નં પૃષ્ઠતો મંદગામિનઃ
ચારેય દિશાઓ પ્રસન્ન થઈ ગઈ અને ધરતી સુંદર બની ગઈ; ધીરે ધીરે ચાલતા શત્રુઘ્નના પાછળ પવન પણ ચાલતા હતા.
શત્રુઘ્નસ્ય પ્રયાણાયાભ્યુદ્ય તસ્ય ભુજોઽસ્ફુરત્ । દક્ષિણઃ શુભમાશંસી જયાય ચ બભૂવ હ
જ્યારે શત્રુઘ્ન પોતાના પ્રવાસે નીકળ્યા, ત્યારે તેમના જમણા હાથમાં હલચલ થઈ — જે શુભ સંકેત હતો અને વિજયની આગાહી કરતો હતો.
પુષ્કલઃ સ્વગૃહં રમ્યં પ્રવિવેશ સમૃદ્ધિમત્ । વિતર્દિભિર્વલક્ષાભિઃ શોભિતં રત્નવેદિકમ્
પુષ્કલ પોતાના સુંદર અને સમૃદ્ધ ઘરમા પ્રવેશ્યા, જ્યાં ગેલેરીઓ અને અનગણિત રત્નોથી શોભિત મંચો ચમકી રહ્યા હતા.
તત્રાપશ્યન્નિજાં ભાર્યાં પતિવ્રતપરાયણામ્ । કિંચિત્સ્વદર્શનાદ્ધૃષ્ટાં ભર્તૃદર્શનલાલસામ્
ત્યાં તેણે પોતાની પત્નીને જોયી, જે પતિપ્રત્યે અડગ ભક્તિ ધરાવતી હતી, પતિના દર્શનથી થોડી ખુશ અને પતિના દર્શન માટે આતુર હતી.
મુખારવિંદેન ચ નાગવલ્લીદલં સુકર્પૂરયુતં ચ ચર્વતી । નાસાફલં તોયભવં મહાધનં બાહ્વોર્મૃણાલીસદૃશોઃ સુકંકણે
તેના મુખ કમળ જેવું તેજસ્વી હતું, તે સુગંધિત કંપૂરવાળી પાન ચાવી રહી હતી; તેના નાકમાં કિંમતી જડિત નથ હતી અને હાથમાં કમળના ડાંગર જેવી સુંદર કંકણો પહેરેલી હતી.
કુચૌ તુ માલૂરફલોપમૌ વરૌ નિતંબબિંબં વરનીવિ શોભિતમ્ । પાદૌ તુલાકોટિધરૌ સુકોમલૌ દધત્યહો એક્ષત સત્પતિં સ્વકમ્
તેના સ્તન પાકેલા બેલફળ જેવા સુંદર હતા, કમરે સુંદર પટ્ટો શોભતો હતો; પગ નરમ અને તુલા કાંટા જેવા કોમળ, અને પગમાં નાજુક પાયલ પહેરેલી હતી — એ રીતે તે પોતાના પતિને પ્રેમથી જોઈ રહી હતી.
પરિરભ્ય પ્રિયાં ધીરો ગદ્ગદસ્વરભાષિણીમ્ । તદુરોજપરીરંભનિર્ભરીકૃતદેહકામ્
ધીરજવંતે પોતાના પ્રિયાને ભેટી લીધા, જે ભાવનાથી અવાજ ધીમો પડતો હતો અને પતિના છાતી સાથે પોતાનું શરીર ભીંસીને રહી હતી.
ઉવાચ ભદ્રે ગચ્છામિ શત્રુઘ્નપૃષ્ઠરક્ષકઃ । રામાજ્ઞયા યાજ્ઞમશ્વં પાલયન્રથસંયુતઃ
તે કહે છે: 'પ્રિયે, હું શત્રુઘ્નના પાછળ રક્ષક તરીકે જઈ રહ્યો છું, રામના આદેશે યજ્ઞ માટેના ઘોડાની રક્ષા કરવા, રથો સાથે.'
ત્વયા મે માતરઃ પૂજ્યાઃ પાદસંવાહનાદિમિઃ । તદુચ્છિષ્ટં હિ ભુંજાના તત્કર્મકરણાદરા
'મારી માતાઓનું તું માન રાખજે, તેમના પગ દબાવજે અને તેઓ જે બાકી રાખે તે જ ખાવું, અને આ બધું ભક્તિપૂર્વક કરજે.'
સર્વાઃ પતિવ્રતા નાર્યો લોપામુદ્રાદિકાઃ શુભાઃ । નાવમાન્યાસ્ત્વયા ભીરુ સ્વતપોબલશોભિતાઃ
'લોપામુદ્રા અને અન્ય પતિભક્ત સ્ત્રીઓનું તું કદી અપમાન ન કરજે, ભયભીત નારી, કારણ કે તેઓ પોતાના તપના તેજથી પ્રકાશિત છે.'
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તવંતં સ્વપતિં વીક્ષ્ય પ્રેમ્ણા સુનિર્ભરમ્ । પ્રત્યુવાચ હસંતીવ કિંચિદ્ગદ્ગદભાષિણી
શેષ કહે છે: પતિએ આવું કહ્યું ત્યારે, પત્નીએ ખૂબ પ્રેમથી, હળવી સ્મિત સાથે અને થોડો અવાજ કંપતો હતો તેમ જવાબ આપ્યો.
નાથ તે વિજયોભૂયાત્સર્વત્ર રણમંડલે । શત્રુઘ્નાજ્ઞા પ્રકર્તવ્યા હયરક્ષા યથા ભવેત્
'નાથ, તમારો વિજય સર્વત્ર યુદ્ધભૂમિમાં થાય; શત્રુઘ્નના આદેશ પ્રમાણે ઘોડાની રક્ષા કરવી.'
સ્મરણીયા હિ સર્વત્ર સેવિકા ત્વત્પદાનુગા । કદાપિ માનસં નાથ ત્વત્તો નાન્યત્ર ગચ્છતિ
'હું તો તમારી સેવા માટે હંમેશા યાદ રાખવાની છું, તમારા પગ પાછળ ચાલતી; નાથ, મારું મન કદી તમારી સિવાય બીજે ક્યાંય જતું નથી.'
પરમાયોધને કાંત સ્મર્તવ્યાહં ન જાતુચિત્ । સત્યાં મયિ તવ સ્વાંતે યુદ્ધે 3વિજયસંશયઃ
'પ્રિય, મહાયુદ્ધમાં પણ હું હંમેશા યાદ રાખવાની છું; જો હું તમારા હૃદયમાં સત્ય છું તો યુદ્ધમાં તમારા વિજયમાં કદી શંકા નથી.'
પદ્મનેત્ર તથા કાર્યમૂર્મિલાદ્યા યથા મમ । હાસ્યં નૈવ પ્રકુર્વંતિ માં વીક્ષ્ય કરતાડનૈઃ
'કમળનેત્ર, ઉર્મિલા અને અન્ય સ્ત્રીઓ મારા સાથે જેવું વર્તન કરે છે તેવા જ કરે; તેઓ મને જોઈને હસે નથી કે હાથથી મારી નથી.'
ઇયં પત્ની મહાભીરોઃ સંગ્રામે પ્રપલાયિતુઃ । કાતરા યર્હિ યુદ્ધ્યંતિ શૂરાણાં સમયઃ કુતઃ
'મહાવીર પતિની આ પત્ની યુદ્ધમાં ભાગી જાય છે, એવી ડરપોક છે — આવી સ્ત્રીઓ યુદ્ધ કરે ત્યારે વીર પુરુષો માટે સમય ક્યાં રહે છે?'
ઇત્યેવં ન હસંત્યુચ્ચૈર્યથા મે દેવરાંગનાઃ । તથા કાર્યં મહાબાહો રામસ્ય હયરક્ષણે
'એવી રીતે, તેઓ મને જોઈને ઉંચા અવાજે હસતી નથી જેમ મારા દેવરાણીઓ કરે છે; રામના ઘોડાની રક્ષા માટે પણ એવું જ કરવું.'
યોદ્ધા ત્વમાદૌ સર્વત્ર પરે યે તવ પૃષ્ઠતઃ । ધનુષ્ટંકારબધિરાઃ ક્રિયંતાં બલિનઃ પરે
'તમે હંમેશા સૌપ્રથમ યુદ્ધ કરો અને પાછળના બધા પણ; તમારા ધનુષ્યના ટાણાથી દુશ્મનોએ કાન બંધ થઈ જાય.'
તવપ્રોદ્યત્કરાંભોજ કરવાલભિયા બલમ્ । પરેષાં ભવતાત્ક્ષિપ્રમન્યોન્ય ભયવ્યાકુલમ્
'જ્યારે યુદ્ધમાં તમારો કમળ જેવો હાથ તલવાર પકડે છે, ત્યારે દુશ્મનનું સૈન્ય તરત જ એકબીજાથી ડરી જાય.'
કુલં મહદલં કાર્યં પરાન્વિજયતા ત્વયા । ગચ્છ સ્વામિન્મહાબાહો તવ શ્રેયો ભવત્વિહ
શત્રુઓને જીતીને તું મોટું કુળ સ્થાપીશ. મહાબાહુ સ્વામી, આગળ વધ, તારો કલ્યાણ અહીં થાય.
ઇદં ધનુર્ગૃહાણાશુ મહદ્ગુણવિભૂષિતમ્ । યસ્ય ગર્જિતમાકર્ણ્ય વૈરિવૃંદં ભયાતુરમ્
આ ઉત્તમ ગુણોથી શોભતા ધનુષ્યને તું ઝડપથી ઉપાડી લે; તેની ગર્જના સાંભળીને શત્રુઓનો સમૂહ ડરી જાય છે.