ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વીરો રામં સ મખમંડપે । આસીનં મુનિવર્યાગ્ર્યૈર્યજ્ઞવેષધરં વરમ્
આમ કહી, તે વીર રામ પાસે યજ્ઞમંડપમાં ગયો, જ્યાં શ્રેષ્ઠ મુનિઓની વચ્ચે, યજ્ઞવસ્ત્ર ધારણ કરેલા શ્રેષ્ઠ રામ બેઠેલા હતા.
ઉવાચ મતિમાન્વીરઃ સર્વશોભાસમન્વિતઃ । રામાજ્ઞાપય રક્ષાર્થં હયસ્યાનુજ્ઞયા તવ
બુદ્ધિશાળી અને સર્વ શોભાથી યુક્ત વીર બોલ્યો: 'રામ, તમારી આજ્ઞાથી ઘોડાની રક્ષા માટે મને આજ્ઞા આપો.'
રઘુનાથોઽપિ તચ્છ્રુત્વા ભદ્રમસ્ત્વિતિ ચાબ્રવીત્ । બાલં સ્ત્રિયં પ્રમત્તં ત્વં મા હન્યાઃ શસ્ત્રવર્જિતમ્
રઘુનાથએ આ સાંભળીને કહ્યું, 'તમારો કલ્યાણ થાય.' પછી એમ પણ ઉમેર્યું, 'બાળક, સ્ત્રી, ઉન્મત્ત માણસ કે નિઃશસ્ત્ર વ્યક્તિને ક્યારેય ન મારવી.'
તદા લક્ષ્મીનિધિર્ભ્રાતા જાનક્યા જનકાત્મજઃ । પ્રહસ્ય કિંચિન્નયને નર્તયન્રામમબ્રવીત્
તે સમયે લક્ષ્મીનિધિ, જે જાનકીના પુત્રના ભાઈ હતા, હળવી સ્મિત સાથે આંખે ઈશારો કરીને રામને કહ્યું.
લક્ષ્મીનિધિરુવાચ। રામચંદ્ર મહાબાહો સર્વધર્મપરાયણ । શત્રુઘ્નં શિક્ષય તથા યથા લોકોત્તરો ભવેત્
લક્ષ્મીનિધિએ કહ્યું: 'રામચંદ્ર, મહાબળવાન અને સર્વધર્મને માનનારા, તમે શત્રુઘ્નને એવી રીતે શીખવો કે એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ બની જાય.'
કુલોચિતં કર્મ કુર્વન્નગ્રજાચરિતં તથા । ગચ્છેત્સ પરમં ધામ તેજોબલસમન્વિતમ્
પોતાના કુળને યોગ્ય એવા કામો કરીને અને મોટા ભાઈના માર્ગે ચાલીને, એ તેજ અને બળથી ભરપૂર પરમ સ્થાન પામશે.
ત્વયા પ્રોક્તં મહારાજ બ્રાહ્મણં નાવમાનયેત્ । પિત્રા તવ હતો વિપ્રઃ પિતૃભક્તિપરાયણઃ
મહારાજ, તમે કહ્યું તેમ, બ્રાહ્મણનો અપમાન ન કરવો જોઈએ; પણ તમારા પિતા, જે પિતૃભક્ત હતા, તેમણે એક બ્રાહ્મણને મારી નાખ્યો હતો.
ત્વયાપિ સુમહત્કર્મ કૃતં લોકવિગર્હિતમ્ । અવધ્યાં મહિલાં યસ્ત્વં હતવાન્નિયતં તતઃ
તમે પણ એક મોટું કામ કર્યું છે, જે જગતમાં નિંદનીય ગણાય છે, કેમ કે તમે ચોક્કસ એવી સ્ત્રીને મારી નાખી હતી, જેને મારવું યોગ્ય નહોતું.
અગ્રજોઽસ્ય મહારાજ કૃતવાન્યં પરાક્રમમ્ । સનકેન કૃતઃ પૂર્વં રાક્ષસ્યાઃ કર્ણકર્તનમ્
મહારાજ, તમારા મોટા ભાઈએ પણ એક બીજું શૂરવીર કામ કર્યું હતું; સનકના આદેશે, તેમણે એક રાક્ષસીના કાન કાપી નાખ્યા હતા.
એવં કરિષ્યતિ નૃપઃ શત્રુઘ્નઃ શિક્ષયા તવ । યદિ નાયં તથા કુર્યાત્કુલસ્યાસદૃશં ભવેત્
તમારી શીખથી રાજા શત્રુઘ્ન પણ આવું જ કરશે; જો એ આમ ન કરે તો એ કુળને યોગ્ય નહીં ગણાય.
ઇત્યુક્તવંતં તં રામઃ પ્રત્યુવાચ હસન્નિવ । મેઘગંભીરયા વાચા સર્વવાક્યવિશારદઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, રામે બધાં વાક્યોમાં નિપુણતા સાથે, મેઘ જેવો ગંભીર અવાજ કરી, હળવી સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો.
શૃણ્વંતુ યોગિનઃ શાંતાઃ સમદુઃખસુખાઃ પુનઃ । જાનંત્યપારસંસારનિસ્તારતરણાદિકમ્
શાંતિથી ભરેલા, સુખદુઃખમાં સમાન એવા યોગીઓ ફરી સાંભળે; તેઓ અનંત સંસારથી પાર ઉતરવાનો ઉપાય જાણે છે.
યે શૂરાઃ સમહેષ્વાસાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદાઃ । તે ચ જાનંતિ યુદ્ધસ્ય વાર્ત્તાં ન તુ ભવાદૃશાઃ
જે શૂરવીર છે, જે ધનુષ્ય ચલાવવામાં કુશળ છે અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છે, એ જ યુદ્ધની હકીકત જાણે છે, તમારા જેવા લોકો નહીં.
પરોપતાપિનો યે વૈ યે ચોત્પથવિસારિણઃ । તે હંતવ્યા નૃપૈઃ સર્વૈઃ સર્વલોકહિતૈષિભિઃ
જે બીજા લોકોને દુઃખ આપે છે અને જે સાચા માર્ગેથી ભટકે છે, એવા લોકોને બધા રાજાઓ અને જગતના કલ્યાણ ઈચ્છનારાઓએ દંડ આપવો જોઈએ.
ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય સભાસદસ્તે સર્વે સ્મિતં ચક્રુરરિંદમસ્ય । કુંભોદ્ભવઃ પૂજિતમેનમશ્વં વિમોચયામાસ સુશોભિતં હિ
આ શબ્દો સાંભળીને સભામાં બેઠેલા સૌએ શત્રુવિજયી પર સ્મિત કર્યું; સમુદ્રમાંથી જન્મેલા એ મહાન વ્યક્તિએ, ઘોડાને પૂજા કરીને, સુંદર એવા ઘોડાને મુક્ત કર્યો.
ઇમં મંત્રં સમુચ્ચાર્ય વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ । કરાગ્રેણ સ્પૃશન્નશ્વં મુમોચ જયકાંક્ષયા
આ મંત્ર ઉચ્ચાર્યા પછી, કળશમાંથી જન્મેલા વશિષ્ઠે, હાથથી ઘોડાને સ્પર્શ કરીને, વિજયની ઈચ્છાથી તેને મુક્ત કર્યો.
વાજિન્ગચ્છ યથાલીલં સર્વત્ર ધરણીતલે । યાગાર્થે મોચિતો યેન પુનરાગચ્છ સત્વરઃ
'ઘોડા, તું જમીન પર જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જા; યજ્ઞ માટે તને મુક્ત કરવામાં આવ્યો છે, જે તને છોડે છે તેના પાસે ઝડપથી પાછો આવજે.'
અશ્વસ્તુ મોચિતઃ સર્વૈર્ભટૈઃ શસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ । પરીતઃ પ્રયયૌ પ્રાચીં દિશં વાયુજવાન્વિતઃ
બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં નિપુણ યુદ્ધાઓએ ઘોડાને મુક્ત કર્યો, અને એ પવન જેવી ઝડપથી, પૂર્વ દિશામાં, તેમના ઘેરાવમાં આગળ વધ્યો.
પ્રચચાર બલં સર્વં કંપયદ્ધરણીતલમ્ । શેષોઽપિ કિંચિન્ન તયા ફણયા ધૃતવાન્ભુવમ્
સંપૂર્ણ સેના આગળ વધી, જેથી ધરતી ધ્રુજી ઉઠી; એ સમયે શેષ પણ પોતાની ફણથી ધરતીને સહારો આપતો નહોતો.
દિશઃ પ્રસેદુઃ પરિતઃ ક્ષ્માતલં શોભયાન્વિતમ્ । વાયવસ્તં તુ શત્રુઘ્નં પૃષ્ઠતો મંદગામિનઃ
ચારેય દિશાઓ પ્રસન્ન થઈ ગઈ અને ધરતી સુંદર બની ગઈ; ધીરે ધીરે ચાલતા શત્રુઘ્નના પાછળ પવન પણ ચાલતા હતા.
શત્રુઘ્નસ્ય પ્રયાણાયાભ્યુદ્ય તસ્ય ભુજોઽસ્ફુરત્ । દક્ષિણઃ શુભમાશંસી જયાય ચ બભૂવ હ
જ્યારે શત્રુઘ્ન પોતાના પ્રવાસે નીકળ્યા, ત્યારે તેમના જમણા હાથમાં હલચલ થઈ — જે શુભ સંકેત હતો અને વિજયની આગાહી કરતો હતો.
પુષ્કલઃ સ્વગૃહં રમ્યં પ્રવિવેશ સમૃદ્ધિમત્ । વિતર્દિભિર્વલક્ષાભિઃ શોભિતં રત્નવેદિકમ્
પુષ્કલ પોતાના સુંદર અને સમૃદ્ધ ઘરમા પ્રવેશ્યા, જ્યાં ગેલેરીઓ અને અનગણિત રત્નોથી શોભિત મંચો ચમકી રહ્યા હતા.
તત્રાપશ્યન્નિજાં ભાર્યાં પતિવ્રતપરાયણામ્ । કિંચિત્સ્વદર્શનાદ્ધૃષ્ટાં ભર્તૃદર્શનલાલસામ્
ત્યાં તેણે પોતાની પત્નીને જોયી, જે પતિપ્રત્યે અડગ ભક્તિ ધરાવતી હતી, પતિના દર્શનથી થોડી ખુશ અને પતિના દર્શન માટે આતુર હતી.
મુખારવિંદેન ચ નાગવલ્લીદલં સુકર્પૂરયુતં ચ ચર્વતી । નાસાફલં તોયભવં મહાધનં બાહ્વોર્મૃણાલીસદૃશોઃ સુકંકણે
તેના મુખ કમળ જેવું તેજસ્વી હતું, તે સુગંધિત કંપૂરવાળી પાન ચાવી રહી હતી; તેના નાકમાં કિંમતી જડિત નથ હતી અને હાથમાં કમળના ડાંગર જેવી સુંદર કંકણો પહેરેલી હતી.
કુચૌ તુ માલૂરફલોપમૌ વરૌ નિતંબબિંબં વરનીવિ શોભિતમ્ । પાદૌ તુલાકોટિધરૌ સુકોમલૌ દધત્યહો એક્ષત સત્પતિં સ્વકમ્
તેના સ્તન પાકેલા બેલફળ જેવા સુંદર હતા, કમરે સુંદર પટ્ટો શોભતો હતો; પગ નરમ અને તુલા કાંટા જેવા કોમળ, અને પગમાં નાજુક પાયલ પહેરેલી હતી — એ રીતે તે પોતાના પતિને પ્રેમથી જોઈ રહી હતી.
પરિરભ્ય પ્રિયાં ધીરો ગદ્ગદસ્વરભાષિણીમ્ । તદુરોજપરીરંભનિર્ભરીકૃતદેહકામ્
ધીરજવંતે પોતાના પ્રિયાને ભેટી લીધા, જે ભાવનાથી અવાજ ધીમો પડતો હતો અને પતિના છાતી સાથે પોતાનું શરીર ભીંસીને રહી હતી.
ઉવાચ ભદ્રે ગચ્છામિ શત્રુઘ્નપૃષ્ઠરક્ષકઃ । રામાજ્ઞયા યાજ્ઞમશ્વં પાલયન્રથસંયુતઃ
તે કહે છે: 'પ્રિયે, હું શત્રુઘ્નના પાછળ રક્ષક તરીકે જઈ રહ્યો છું, રામના આદેશે યજ્ઞ માટેના ઘોડાની રક્ષા કરવા, રથો સાથે.'
ત્વયા મે માતરઃ પૂજ્યાઃ પાદસંવાહનાદિમિઃ । તદુચ્છિષ્ટં હિ ભુંજાના તત્કર્મકરણાદરા
'મારી માતાઓનું તું માન રાખજે, તેમના પગ દબાવજે અને તેઓ જે બાકી રાખે તે જ ખાવું, અને આ બધું ભક્તિપૂર્વક કરજે.'
સર્વાઃ પતિવ્રતા નાર્યો લોપામુદ્રાદિકાઃ શુભાઃ । નાવમાન્યાસ્ત્વયા ભીરુ સ્વતપોબલશોભિતાઃ
'લોપામુદ્રા અને અન્ય પતિભક્ત સ્ત્રીઓનું તું કદી અપમાન ન કરજે, ભયભીત નારી, કારણ કે તેઓ પોતાના તપના તેજથી પ્રકાશિત છે.'
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તવંતં સ્વપતિં વીક્ષ્ય પ્રેમ્ણા સુનિર્ભરમ્ । પ્રત્યુવાચ હસંતીવ કિંચિદ્ગદ્ગદભાષિણી
શેષ કહે છે: પતિએ આવું કહ્યું ત્યારે, પત્નીએ ખૂબ પ્રેમથી, હળવી સ્મિત સાથે અને થોડો અવાજ કંપતો હતો તેમ જવાબ આપ્યો.