ઇત્યેવં તે મહારાજં યયુઃ સેનાચરા વરાઃ । ધનુર્ધરાઃ પાશધરાઃ ખડ્ગધારાઃ સ્ફુટક્રમાઃ
આ રીતે, તે ઉત્તમ સૈનિકો ધનુષધારી, ફાંસધારી, તલવારવાળા અને દૃઢ પગલાંવાળા મહારાજ પાસે પહોંચ્યા.
એવં શનૈઃશનૈઃ પ્રાપ્તો મંડપં યાગચિહ્નિતમ્ । હયઃ ખુરક્ષતતલાં ભૂમિં કુર્વન્નભઃ પ્લવન્
આ રીતે ધીમે ધીમે, ઘોડો યજ્ઞ માટે નિશાન લગાવેલા મંડપ પાસે પહોંચ્યો, તેના ખુરથી ધરતી પર ઘા પડતાં જાણે જમીન આકાશમાં ઉડી રહી હોય એમ લાગ્યું.
રામો દૃષ્ટ્વા હરિં પ્રાપ્તં બહુસંતુષ્ટમાનસઃ । વસિષ્ઠં પ્રેરયામાસ ક્રિયાકર્તવ્યતાં પ્રતિ
રામે ઘોડો આવ્યો તે જોઈને મનમાં ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો અને જરૂરી વિધિ માટે વસિષ્ઠને મોકલ્યા.
વસિષ્ઠો રામમાહૂય સ્વર્ણપત્નીસમન્વિતમ્ । પ્રયોગં કારયામાસ બ્રહ્મહત્યાપનોદનમ્
વસિષ્ઠે રામને તેની સુવર્ણવર્ણ પત્ની સાથે બોલાવી, બ્રાહ્મણહત્યા દૂર કરવાની વિધિ કરાવી.
બ્રહ્મચર્યવ્રતધરો મૃગશૃંગપરિગ્રહઃ । તત્કર્મ કારયામાસ રામઃ પરપુરંજયઃ
શત્રુઓના નાશક રામે બ્રહ્મચર્યનું વ્રત ધારણ કરીને, હાથમાં મૃગશૃંગ લઈને તે વિધિ કરી.
પ્રારેભે યાગકર્માર્થં કુંડં મણ્ડપસંમિતમ્ । તત્રાચાર્યોભવદ્ધીમાન્વેદશાસ્ત્રવિચારવિત્
યજ્ઞકર્મ શરૂ કરવા માટે મંડપમાં યજ્ઞકુંડ સ્થાપિત કર્યું; ત્યાં જ્ઞાનવાન આચાર્ય, જે વેદશાસ્ત્રમાં પારંગત હતા, હાજર રહ્યા.
વસિષ્ઠો રઘુનાથસ્ય કુલપૂર્વગુરુર્મુનિઃ । બ્રહ્મંસ્તત્રાચરદ્બ્રહ્મકર્માગસ્ત્યસ્તપોનિધિઃ
વસિષ્ઠ, રઘુનાથના કુળગુરુ અને મહર્ષિ, ત્યાં બ્રાહ્મણવિધિ કરતા; અગસ્ત્ય, તપના ખજાનાં, એ પણ વિધિ કરતા.
વાલ્મીકિર્મુનિરધ્વર્યુર્મુનિઃ કણ્વસ્તુ દ્વારપઃ । અષ્ટૌ દ્વારાણિ તત્રાસન્સતોરણ શુભાનિ વૈ
મહર્ષિ વાલ્મીકી અધ્વર્યુ (મુખ્ય યજ્ઞકર્તા) હતા; કણ્વ મુનિ દ્વારપાલ હતા; ત્યાં આઠ શુભ દ્વાર અને તોરણ હતાં.
દ્વારિ દ્વારિ દ્વયં વિપ્ર બ્રાહ્મણસ્યાધિમંત્રવિત્ । પૂર્વદ્વારિ મુનિશ્રેષ્ઠૌ દેવલાસિત સંજ્ઞિતૌ
દરેક દ્વારે, મંત્રોમાં નિપુણ બે બ્રાહ્મણો ઉભા હતા; પૂર્વ દ્વારે દેવલ અને અસિત નામના શ્રેષ્ઠ મુનિઓ હતા.
દક્ષિણદ્વારિ ભૂમાનૌ કશ્યપાત્રી તપોનિધી । પશ્ચિમદ્વારિ ઋષભૌ જાતૂકર્ણ્યોઽથ જાજલિઃ
દક્ષિણ દ્વારે મહાન તપસ્વી કશ્યપ અને અત્રિ હતા; પશ્ચિમ દ્વારે જાતૂકર્ણ્ય અને જાજલિ મુનિઓ ઉભા હતા.
ઉત્તરદ્વારિ તુ મુની દ્વૌ દ્વિતૈકત તાપસૌ । એવં દ્વારવિધિં કૃત્વા વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ
ઉત્તર દ્વારે પણ, એકમનથી તપમાં તલીન બે મુનિઓ હતા; આવું દ્વારવ્યવસ્થાન કરીને, કળશમાંથી જન્મેલા વસિષ્ઠે આગળ વિધિ શરૂ કરી.
હયવર્યસ્ય સત્પૂજાં કર્તુમારભત દ્વિજ । સુવાસિન્યઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર વાસોલંકારભૂષિતાઃ
બ્રાહ્મણે શ્રેષ્ઠ ઘોડાની યોગ્ય પૂજા શરૂ કરી; ત્યાં સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ સુવાસિની સ્ત્રીઓ હાજર રહી.
હરિદ્રાક્ષતગંધાદ્યૈઃ પૂજયામાસુરર્ચિતમ્ । નીરાજનં તતઃ કૃત્વા ધૂપયિત્વાગુરૂક્ષણૈઃ
તેઓએ હળદર, અક્ષત અને સુગંધિત વસ્તુઓથી પૂજ્યને પૂજ્યા; પછી દીવો ફરકાવી, અગરૂ અને અન્ય સુગંધોથી ધૂપ આપ્યો.
વર્ધાપનં તતો વેશ્યાશ્ચક્રુસ્તા વાડવાજ્ઞયા । એવં સંપૂજ્ય વિમલે ભાલે ચંદનચર્ચિતે
પછી વેશ્યાઓએ પોતાની મુખ્ય સ્ત્રીના આદેશે ઘોડાની તાકાત વધારવાનો વિધિ કર્યો; એમ કરીને, શુદ્ધ કપાળ પર ચંદન લગાવ્યું.
કુંકુમાદિકગંધાઢ્યે સર્વશોભાસમન્વિતે । બબંધ ભાસ્વરં પત્રં તપ્તહાટકનિર્મિતમ્
કુંકુમ અને અન્ય સુગંધોથી સુશોભિત અને સર્વ પ્રકારની શોભાથી યુક્ત, તેમણે ચમકતું શુદ્ધ સોનાનું પાન બાંધ્યું.
તત્રાલિખદ્દાશરથેઃ પ્રતાપબલમૂર્જિતમ્ । સૂર્યવંશધ્વજો ધન્વી ધનુર્દીક્ષા ગુરુર્ગુરુઃ
ત્યાં તેમણે લખ્યું: 'દશરથની શક્તિ અને બળથી યુક્ત, સૂર્યવંશનો ધ્વજ, ધનુર્ધારી, બે વખત ધનુર્વિદ્યા ગ્રહણ કરનાર, ગુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ'.
યં દેવાઃ સાસુરાઃ સર્વે નમંતિ મણિમૌલિભિઃ । તસ્યાત્મજો વીરબલદર્પહારી રઘૂદ્વહઃ
જેને બધા દેવો અને અસુરો મણિથી શોભતા મુગટ નમાવી વંદન કરે છે, એના પુત્ર, મહાવીરોની અહંકાર હરનાર, રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ છે.
રામચંદ્રો મહાભાગઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ । તન્માતા કોસલનૃપપત્નીગર્ભસમુદ્ભવા
શ્રી રામચંદ્ર, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વ શૂરવીરોમાં રત્ન, જેમની માતા કોશલ દેશના રાજાની રાણી હતી.
તસ્યાઃ કુક્ષિભવં રત્નં રામઃ શત્રુક્ષયંકરઃ । કરોતિ હયમેધં વૈ બ્રાહ્મણેન સુશિક્ષિતઃ
એમના ગર્ભમાંથી જન્મેલો રત્નરૂપ રામ, શત્રુઓનો વિનાશક, સુશિક્ષિત બ્રાહ્મણના માર્ગદર્શન હેઠળ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે છે.
રાવણાભિધવિપ્રેંદ્ર વધપાપાપનુત્તયે । મોચિતસ્તેન વાહાનાં મુખ્યોઽસૌ વાજિનાં વરઃ
રાવણ નામના બ્રાહ્મણના વધના પાપને દૂર કરવા માટે, એણે તેને મુક્ત કર્યો; એ ઘોડો તમામ ઘોડાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
મહાબલપરીવાર પરિખાભિઃ સુરક્ષિતઃ । તદ્રક્ષકોઽસ્તિ તદ્ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લવણાંતકઃ
મહાબળવાન સેના અને ખાઈઓથી સુરક્ષિત, તેનું રક્ષણ એના ભાઈ લવણવિનાશક શત્રુઘ્ન કરે છે.
હસ્ત્યશ્વરથપાદાત સેનાસંઘસમન્વિતઃ । યસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ શ્રેષ્ઠો માનઃ સ્યાત્સ્વબલોન્મદાત્
હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળની સેના સાથે, જો કોઈ રાજા પોતાના બળના ગર્વથી પોતાને શ્રેષ્ઠ માને—
વયં ધનુર્ધરાઃ શૂરાઃ શ્રેષ્ઠા વયમિહોત્કટાઃ । તે ગૃહ્ણંતુ બલાદ્વાહં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્
અમે ધનુર્ધારી, શૂરવીર અને અહીં શ્રેષ્ઠ છીએ; તો તેઓ રત્નમાળાથી શોભતા ઘોડાને બળપૂર્વક પકડી લે.
મનોવેગં કામજવં સર્વગત્યધિભાસ્વરમ્ । તતો મોચયિતા ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લીલયા હયમ્
મન જેવી ઝડપથી દોડતો, ઇચ્છાથી જન્મેલો અને સર્વ ગતિઓમાં તેજસ્વી—પછી એના ભાઈ શત્રુઘ્ન સરળતાથી ઘોડાને મુક્ત કરશે.
શરાસનવિનિર્મુક્ત વત્સદંતૈઃ શિખાશિતૈઃ
ધનુષ્યની ડોરીમાંથી છૂટેલા, તીક્ષ્ણ દાંત અને શિખાવાળા બાણો જેવા—
ઇત્યેવમાદિ વિલિલેખ મહામુનીંદ્રઃ । શ્રીરામચંદ્ર ભુજવીર્યલસત્પ્રતાપમ્ । શોભાનિધાનમતિચંચલવાયુવેગં । પાતાલભૂતલવિશેષગતિં મુમોચ
એ રીતે મહામુનિએ શ્રી રામચંદ્રના બાહુવીર્યના તેજ, સૌંદર્યના ધામ, અતિચંચળ પવન જેવી ઝડપ અને પાતાળ-પૃથ્વી સુધીની ગતિ વગેરે પણ લખ્યાં.
શત્રુઘ્નમાદિદેશાથ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ । યાહિ વાહસ્ય રક્ષાર્થં પૃષ્ઠતઃ સ્વૈરગામિનઃ
પછી રામે, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શત્રુઘ્નને આજ્ઞા આપી: 'તું ઘોડાની રક્ષા માટે, તેની પાછળથી સ્વેચ્છાએ જતા રહેજે.'
શત્રુઘ્ન ગચ્છ વાહસ્ય માર્ગં ભદ્રં ભવેત્તવ । ભવેતાં શત્રુવિજયૌ રિપુકર્ષણ તે ભુજૌ
'શત્રુઘ્ન, તું ઘોડાના માર્ગે જા; તારો માર્ગ શુભ રહે. તારા બાહુઓ શત્રુવિજય અને દુશ્મનોને દમન કરે.'
યે યોદ્ધારઃ પ્રતિરણગતાસ્તે ત્વયા વારણીયા-। વાહં રક્ષ સ્વકગુણગણૈઃ સંયુતઃ સન્મહોર્વ્યામ્ । સુપ્તાન્ભ્રષ્ટાન્વિગતવસનાન્ભીતભીતાંસ્તુ નમ્રાં-। સ્તાન્મા હન્યાઃ સુકૃતકૃતિનો યેન શંસંતિ કર્મ
'જે યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં આવે, તેમને તું રોકજે. તારા ગુણોથી યુક્ત રહી, મહાપૃથ્વી પર ઘોડાની રક્ષા કરજે. જે સુતા, પડી ગયેલા, કપડાં વિના, ડરેલા કે નમેલા હોય—જેઓ સારા કર્મ કરે છે અને તારા કાર્યોનું ગાન કરે છે—તેમને ન મારીશ.'
વિરથા ભયસંત્રસ્તા યે વદંતિ વયં તવ । તે ત્વયા ન હિ હંતવ્યાઃ શત્રુઘ્ન સુકૃતૈષિણા
'જે રથ વિના અને ભયભીત થઈને કહે છે કે અમે તારા છીએ—શત્રુઘ્ન, સારા કર્મ ઇચ્છનાર તું તેમને ન મારીશ.'