શ્વેતાતપત્રરચિતઃ સિતચામરશોભિતઃ । બહુશોભાપરીતાંગો નિર્યયૌ હયરાટ્તતઃ
સફેદ છત્રી અને સુંદર સફેદ ચામરાથી શોભાયમાન, અનેક આભૂષણોથી સજ્જ એવા ઘોડાનો રાજા ત્યાર પછી બહાર નીકળ્યો.
અગ્રતો મધ્યતશ્ચૈકે પૃષ્ઠતઃ સૈનિકાસ્તથા । દેવા હરિં યથાપૂર્વં સેવંતે સેવનોચિતમ્
સૈનિકો આગળ, વચ્ચે અને પાછળ ઊભા રહ્યા, જેમ દેવતાઓએ પહેલાના સમયમાં હરિની સેવા કરી હતી, તેમ યોગ્ય રીતે સેવા માટે તૈયાર હતા.
અથ સૈન્યં સમાહૂય સર્વમાજ્ઞાપયત્તદા । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતવૃન્દૈઃ સુબહુસંકુલમ્
પછી આખી સેના બોલાવીને, તેમણે ત્યારે આજ્ઞા આપી; હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળના જૂથોથી સેના ખૂબ જ ભીડભાડયુક્ત થઇ.
તતસ્તતઃ સમેતાનાં સૈન્યાનાં શ્રૂયતે ધ્વનિઃ । તતો દુંદુભિનાદોઽભૂત્તસ્મિન્પુરવરે તદા
પછી, ભેગા થયેલી સેના તરફથી ધ્વનિ ઊઠી; ત્યારે એ ઉત્તમ શહેરમાં ઢોલનો અવાજ સંભળાયો.
તન્નિનાદેન શૂરાણાં પ્રિયેણ મહતા તદા । કંપંતિ ગિરિશૃંગાણિ પ્રાસાદા વિચલંતિ ચ
એ સમયે, વીરોએ જે પ્રેમભર્યો અને જોરદાર અવાજ કર્યો, એથી પર્વતોની ટોચો ધ્રુજી ઉઠી અને મહેલો પણ કંપી ઉઠ્યા.
હેષારવો મહાનાસીદ્વાજિનાં મુહ્યતાં નૃપ । રથાંગઘાતસંઘુષ્ટા ધરા સંચલતીવ સા
ઘોડાઓના જોરદાર હિંચકારથી રાજા ગૂંચવાઈ ગયો; રથના ચકરાંની ગર્જનાથી ધરતી પણ ધ્રુજી ઉઠી.
ચલિતૈર્ગજયૂથૈશ્ચ પૃથ્વી રુદ્ધા સમંતતઃ । રજસ્તુ પ્રચલત્તત્ર જનાંતર્દ્ધાનમાદધાત્
હાથીઓના ટોળાં જ્યાં ત્યાં ફરતા, ત્યાં ધરતી બધે જ ભરાઈ ગઈ; ધૂળ ઉડીને લોકો નજરે ન દેખાય એમ છુપાઈ ગયા.
નિર્જગામ મહાસૈન્યં છત્રૈઃ સંછાદ્ય ભાસ્કરમ્ । સેનાન્યાકાલજિન્નામ્ના પ્રેરિતં જનસંકુલમ્
મોટું સૈન્ય ધ્વજોથી સૂર્યને ઢાંકી આગળ વધ્યું; કાળજિન નામના સેનાપતિના આદેશથી લોકોની ભીડ સાથે તે આગળ વધ્યું.
ગર્જંતસ્તલવીરાગ્ર્યાઃ કુર્વંતો રણસંભ્રમમ્ । રઘુનાથસ્ય યાગાય સજ્જાસ્તે પ્રયયુર્મુદા
મેદાનના શ્રેષ્ઠ વીરોએ ગર્જના કરી, યુદ્ધનો ઉત્સાહ જગાવ્યો અને રઘુનાથના યજ્ઞ માટે ખુશીથી તૈયાર થઈને આગળ વધ્યા.
મૃગમદમયમંગેષ્વંગરાગં દધાનાઃ કુસુમવિમલમાલાશોભિતસ્વોત્તમાંગાઃ । મુકુટકટકભૂષાભૂષિતાંગાઃ સમસ્તાઃ પ્રયયુરવનિનાથપ્રેરિતાસ્તેઽપિ સર્વે
શરીરે મૃગમદની સુગંધ લગાવી, શુદ્ધ ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ પહેરી, માથા પર તાજ અને હાથમાં કંકણથી શોભતા, ધરતીના રાજાના આદેશથી બધા આગળ વધ્યા.
ઇત્યેવં તે મહારાજં યયુઃ સેનાચરા વરાઃ । ધનુર્ધરાઃ પાશધરાઃ ખડ્ગધારાઃ સ્ફુટક્રમાઃ
આ રીતે, તે ઉત્તમ સૈનિકો ધનુષધારી, ફાંસધારી, તલવારવાળા અને દૃઢ પગલાંવાળા મહારાજ પાસે પહોંચ્યા.
એવં શનૈઃશનૈઃ પ્રાપ્તો મંડપં યાગચિહ્નિતમ્ । હયઃ ખુરક્ષતતલાં ભૂમિં કુર્વન્નભઃ પ્લવન્
આ રીતે ધીમે ધીમે, ઘોડો યજ્ઞ માટે નિશાન લગાવેલા મંડપ પાસે પહોંચ્યો, તેના ખુરથી ધરતી પર ઘા પડતાં જાણે જમીન આકાશમાં ઉડી રહી હોય એમ લાગ્યું.
રામો દૃષ્ટ્વા હરિં પ્રાપ્તં બહુસંતુષ્ટમાનસઃ । વસિષ્ઠં પ્રેરયામાસ ક્રિયાકર્તવ્યતાં પ્રતિ
રામે ઘોડો આવ્યો તે જોઈને મનમાં ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો અને જરૂરી વિધિ માટે વસિષ્ઠને મોકલ્યા.
વસિષ્ઠો રામમાહૂય સ્વર્ણપત્નીસમન્વિતમ્ । પ્રયોગં કારયામાસ બ્રહ્મહત્યાપનોદનમ્
વસિષ્ઠે રામને તેની સુવર્ણવર્ણ પત્ની સાથે બોલાવી, બ્રાહ્મણહત્યા દૂર કરવાની વિધિ કરાવી.
બ્રહ્મચર્યવ્રતધરો મૃગશૃંગપરિગ્રહઃ । તત્કર્મ કારયામાસ રામઃ પરપુરંજયઃ
શત્રુઓના નાશક રામે બ્રહ્મચર્યનું વ્રત ધારણ કરીને, હાથમાં મૃગશૃંગ લઈને તે વિધિ કરી.
પ્રારેભે યાગકર્માર્થં કુંડં મણ્ડપસંમિતમ્ । તત્રાચાર્યોભવદ્ધીમાન્વેદશાસ્ત્રવિચારવિત્
યજ્ઞકર્મ શરૂ કરવા માટે મંડપમાં યજ્ઞકુંડ સ્થાપિત કર્યું; ત્યાં જ્ઞાનવાન આચાર્ય, જે વેદશાસ્ત્રમાં પારંગત હતા, હાજર રહ્યા.
વસિષ્ઠો રઘુનાથસ્ય કુલપૂર્વગુરુર્મુનિઃ । બ્રહ્મંસ્તત્રાચરદ્બ્રહ્મકર્માગસ્ત્યસ્તપોનિધિઃ
વસિષ્ઠ, રઘુનાથના કુળગુરુ અને મહર્ષિ, ત્યાં બ્રાહ્મણવિધિ કરતા; અગસ્ત્ય, તપના ખજાનાં, એ પણ વિધિ કરતા.
વાલ્મીકિર્મુનિરધ્વર્યુર્મુનિઃ કણ્વસ્તુ દ્વારપઃ । અષ્ટૌ દ્વારાણિ તત્રાસન્સતોરણ શુભાનિ વૈ
મહર્ષિ વાલ્મીકી અધ્વર્યુ (મુખ્ય યજ્ઞકર્તા) હતા; કણ્વ મુનિ દ્વારપાલ હતા; ત્યાં આઠ શુભ દ્વાર અને તોરણ હતાં.
દ્વારિ દ્વારિ દ્વયં વિપ્ર બ્રાહ્મણસ્યાધિમંત્રવિત્ । પૂર્વદ્વારિ મુનિશ્રેષ્ઠૌ દેવલાસિત સંજ્ઞિતૌ
દરેક દ્વારે, મંત્રોમાં નિપુણ બે બ્રાહ્મણો ઉભા હતા; પૂર્વ દ્વારે દેવલ અને અસિત નામના શ્રેષ્ઠ મુનિઓ હતા.
દક્ષિણદ્વારિ ભૂમાનૌ કશ્યપાત્રી તપોનિધી । પશ્ચિમદ્વારિ ઋષભૌ જાતૂકર્ણ્યોઽથ જાજલિઃ
દક્ષિણ દ્વારે મહાન તપસ્વી કશ્યપ અને અત્રિ હતા; પશ્ચિમ દ્વારે જાતૂકર્ણ્ય અને જાજલિ મુનિઓ ઉભા હતા.
ઉત્તરદ્વારિ તુ મુની દ્વૌ દ્વિતૈકત તાપસૌ । એવં દ્વારવિધિં કૃત્વા વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ
ઉત્તર દ્વારે પણ, એકમનથી તપમાં તલીન બે મુનિઓ હતા; આવું દ્વારવ્યવસ્થાન કરીને, કળશમાંથી જન્મેલા વસિષ્ઠે આગળ વિધિ શરૂ કરી.
હયવર્યસ્ય સત્પૂજાં કર્તુમારભત દ્વિજ । સુવાસિન્યઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર વાસોલંકારભૂષિતાઃ
બ્રાહ્મણે શ્રેષ્ઠ ઘોડાની યોગ્ય પૂજા શરૂ કરી; ત્યાં સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ સુવાસિની સ્ત્રીઓ હાજર રહી.
હરિદ્રાક્ષતગંધાદ્યૈઃ પૂજયામાસુરર્ચિતમ્ । નીરાજનં તતઃ કૃત્વા ધૂપયિત્વાગુરૂક્ષણૈઃ
તેઓએ હળદર, અક્ષત અને સુગંધિત વસ્તુઓથી પૂજ્યને પૂજ્યા; પછી દીવો ફરકાવી, અગરૂ અને અન્ય સુગંધોથી ધૂપ આપ્યો.
વર્ધાપનં તતો વેશ્યાશ્ચક્રુસ્તા વાડવાજ્ઞયા । એવં સંપૂજ્ય વિમલે ભાલે ચંદનચર્ચિતે
પછી વેશ્યાઓએ પોતાની મુખ્ય સ્ત્રીના આદેશે ઘોડાની તાકાત વધારવાનો વિધિ કર્યો; એમ કરીને, શુદ્ધ કપાળ પર ચંદન લગાવ્યું.
કુંકુમાદિકગંધાઢ્યે સર્વશોભાસમન્વિતે । બબંધ ભાસ્વરં પત્રં તપ્તહાટકનિર્મિતમ્
કુંકુમ અને અન્ય સુગંધોથી સુશોભિત અને સર્વ પ્રકારની શોભાથી યુક્ત, તેમણે ચમકતું શુદ્ધ સોનાનું પાન બાંધ્યું.
તત્રાલિખદ્દાશરથેઃ પ્રતાપબલમૂર્જિતમ્ । સૂર્યવંશધ્વજો ધન્વી ધનુર્દીક્ષા ગુરુર્ગુરુઃ
ત્યાં તેમણે લખ્યું: 'દશરથની શક્તિ અને બળથી યુક્ત, સૂર્યવંશનો ધ્વજ, ધનુર્ધારી, બે વખત ધનુર્વિદ્યા ગ્રહણ કરનાર, ગુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ'.
યં દેવાઃ સાસુરાઃ સર્વે નમંતિ મણિમૌલિભિઃ । તસ્યાત્મજો વીરબલદર્પહારી રઘૂદ્વહઃ
જેને બધા દેવો અને અસુરો મણિથી શોભતા મુગટ નમાવી વંદન કરે છે, એના પુત્ર, મહાવીરોની અહંકાર હરનાર, રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ છે.
રામચંદ્રો મહાભાગઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ । તન્માતા કોસલનૃપપત્નીગર્ભસમુદ્ભવા
શ્રી રામચંદ્ર, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વ શૂરવીરોમાં રત્ન, જેમની માતા કોશલ દેશના રાજાની રાણી હતી.
તસ્યાઃ કુક્ષિભવં રત્નં રામઃ શત્રુક્ષયંકરઃ । કરોતિ હયમેધં વૈ બ્રાહ્મણેન સુશિક્ષિતઃ
એમના ગર્ભમાંથી જન્મેલો રત્નરૂપ રામ, શત્રુઓનો વિનાશક, સુશિક્ષિત બ્રાહ્મણના માર્ગદર્શન હેઠળ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે છે.
રાવણાભિધવિપ્રેંદ્ર વધપાપાપનુત્તયે । મોચિતસ્તેન વાહાનાં મુખ્યોઽસૌ વાજિનાં વરઃ
રાવણ નામના બ્રાહ્મણના વધના પાપને દૂર કરવા માટે, એણે તેને મુક્ત કર્યો; એ ઘોડો તમામ ઘોડાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.