શ્રીરામ ઉવાચ। શૃણુ લક્ષ્મણ મદ્વાક્યં શ્રુત્વા તત્કુરુ સત્વરમ્ । હયમાનય યત્નેન વાજિમેધક્રિયોચિતમ્
શ્રીરામ બોલ્યા: લક્ષ્મણ, મારા વચન સાંભળ અને પછી તરત જ તેમ કરો. આશ્વમેધ યજ્ઞ માટે યોગ્ય રીતે ઘોડો લાવ.
શેષ ઉવાચ। શ્રુત્વા વાક્યં રઘુપતેઃ શત્રુજિલ્લક્ષ્મણસ્તદા । સેનાપતિમુવાચેદં વચો વિવિધવર્ણનમ્
શેષ બોલ્યા: રઘુપતિના વચન સાંભળીને, શત્રુવિજેતા લક્ષ્મણે ત્યારે સેના પ્રમુખને વિવિધ રીતે શોભાયમાન એવા શબ્દોમાં કહ્યું.
લક્ષ્મણ ઉવાચ। વીરાકર્ણય મે વચઃ સુમધુરં શ્રુત્વા ત્વરાતઃ પુનઃ । કાર્યં તત્ક્ષિતિપાલમૌલિમુકુટૈર્ઘૃષ્ટાંઘ્રિ રામાજ્ઞયા । સેનાં કાલબલપ્રભંજનબલપ્રોદ્યત્સમર્થાંગિનીં । સજ્જાં સદ્રથહસ્તિપત્તિસુહયારોહૈર્વિધે હ્યન્વિતામ્
લક્ષ્મણ બોલ્યા: વીરોએ, મારા મધુર વચન સાંભળો અને તરત જ કામમાં લાગી જાવ. રામની આજ્ઞાથી, રાજાઓના મુગટથી પાદુકા પવિત્ર થયેલી, સમય અને પવનની શક્તિથી મજબૂત, રથ, હાથી, પગદળ અને ઘોડા સહિતના સવારોથી સજ્જ એવી સેના તૈયાર કરો.
સજ્જીયતાં વાયુજવાસ્તુરંગાસ્તરંગમાલા લલિતાંઘ્રિપાતાઃ । સદશ્વચારૈર્બહુશસ્ત્રધારિભિઃ સંરોહિતા વૈરિબલપ્રહારિભિઃ
પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ તૈયાર કરો, જેમના પગલાં લયબદ્ધ અને સુંદર છે. તેઓને કુશળ સવારો, અનેક શસ્ત્રધારી અને શત્રુના સેના પર આઘાત કરી શકે એવા વીરોથી ઘેરી લો.
સંલક્ષ્યતાં હસ્તિનઃ પર્વતાભા આધોરણૈઃ પ્રાસકુંતાગ્રહસ્તૈઃ । શૂરૈઃ સાસ્ત્રૈર્ભૂરિદાનોપહારાઃ ક્ષીબાણસ્તે સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂર્ણાઃ
પર્વત જેવી આકાર ધરાવતાં હાથીઓને જુઓ, જેમના તળિયે શોભા છે અને હાથમાં ભાલા તથા ભાલા છે. શસ્ત્રધારી વીરોએ ઘણાં દાન અને ભેટો લાવવી, અને ધનુષધારી યોદ્ધાઓ બધા પ્રકારના શસ્ત્રો અને બાણોથી સજ્જ રહે.
વિતતબહુસમૃદ્ધિભ્રાજમાના રથા મે પવનજવનવેગૈર્વાજિભિર્યુજ્યમાનાઃ । વિવિધરિપુવિનાશસ્મારકૈરાયુધાસ્ત્રૈર્ભૃતવલભિવિભાગાનીયતાં સૂતવૃંદૈઃ
મારી રથો, અનેક સંપત્તિ અને તેજથી ઝગમગતી, પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ સાથે જોડો. વિવિધ શત્રુઓના વિનાશ માટેના શસ્ત્રો અને બાણોથી સજ્જ, યોગ્ય રીતે વિભાજિત અને રથચાલકોના જૂથ દ્વારા લાવવામાં આવે.
પત્તયઃ શતશો મહ્યમાયાંત્વસ્ત્રાગ્ન્યપાણયઃ । હયમેધાર્હવાહસ્ય રક્ષણે વિતતોદ્યમાઃ
મારા માટે શતોથી વધુ પગદળ આવી જાય, જેઓ પાસે અગ્નિ શસ્ત્રો ન હોય અને આશ્વમેધ માટે યોગ્ય એવા ઘોડાની રક્ષા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર હોય.
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ । સેનાની કાલજિન્નામા કારયામાસ સજ્જતામ્
મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણના આ વચનો સાંભળીને, કાલજિન નામના સેના પ્રમુખે બધું તૈયાર કરવાનું શરૂ કર્યું.
દશધ્રુવકમંડિતો લઘુસુરોમશોભાન્વિતો વિવિક્તગલશુક્તિભૃદ્વિતતકંઠકો શેમણિઃ મુખે વિશદકાંતિધૃત્ત્વસિતકાંતિભૃત્કર્ણયોર્વ્યરાજત તદાહ યો ધૃતકરાગ્રરશ્મિચ્છટઃ
દસ સ્થિર આભૂષણોથી શોભાયમાન, નરમ અને સુંદર વાળથી યુક્ત, ગળામાં પસંદગીના શંખોની માળા પહેરેલી, ચહેરો તેજસ્વી અને કાંતિથી ભરપૂર, કાન પર કાળી કાંતિ અને કપાળ પર પ્રકાશની કિરણો ચમકતી, એવો ઘોડો તેજથી ઝગમગતો હતો.
કલાસંશોભિતમુખઃ સ્ફુરદ્રત્નવિશોભિતઃ । મુક્તાફલાનાં માલાભિઃ શોભિતો નિર્યયૌ હયઃ
ચહેરા પર કળાની શોભા, ઝગમગતાં રત્નોથી શોભિત અને મુક્તાની માળાઓથી સજ્જ એવો ઘોડો બહાર નીકળ્યો.
શ્વેતાતપત્રરચિતઃ સિતચામરશોભિતઃ । બહુશોભાપરીતાંગો નિર્યયૌ હયરાટ્તતઃ
સફેદ છત્રી અને સુંદર સફેદ ચામરાથી શોભાયમાન, અનેક આભૂષણોથી સજ્જ એવા ઘોડાનો રાજા ત્યાર પછી બહાર નીકળ્યો.
અગ્રતો મધ્યતશ્ચૈકે પૃષ્ઠતઃ સૈનિકાસ્તથા । દેવા હરિં યથાપૂર્વં સેવંતે સેવનોચિતમ્
સૈનિકો આગળ, વચ્ચે અને પાછળ ઊભા રહ્યા, જેમ દેવતાઓએ પહેલાના સમયમાં હરિની સેવા કરી હતી, તેમ યોગ્ય રીતે સેવા માટે તૈયાર હતા.
અથ સૈન્યં સમાહૂય સર્વમાજ્ઞાપયત્તદા । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતવૃન્દૈઃ સુબહુસંકુલમ્
પછી આખી સેના બોલાવીને, તેમણે ત્યારે આજ્ઞા આપી; હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળના જૂથોથી સેના ખૂબ જ ભીડભાડયુક્ત થઇ.
તતસ્તતઃ સમેતાનાં સૈન્યાનાં શ્રૂયતે ધ્વનિઃ । તતો દુંદુભિનાદોઽભૂત્તસ્મિન્પુરવરે તદા
પછી, ભેગા થયેલી સેના તરફથી ધ્વનિ ઊઠી; ત્યારે એ ઉત્તમ શહેરમાં ઢોલનો અવાજ સંભળાયો.
તન્નિનાદેન શૂરાણાં પ્રિયેણ મહતા તદા । કંપંતિ ગિરિશૃંગાણિ પ્રાસાદા વિચલંતિ ચ
એ સમયે, વીરોએ જે પ્રેમભર્યો અને જોરદાર અવાજ કર્યો, એથી પર્વતોની ટોચો ધ્રુજી ઉઠી અને મહેલો પણ કંપી ઉઠ્યા.
હેષારવો મહાનાસીદ્વાજિનાં મુહ્યતાં નૃપ । રથાંગઘાતસંઘુષ્ટા ધરા સંચલતીવ સા
ઘોડાઓના જોરદાર હિંચકારથી રાજા ગૂંચવાઈ ગયો; રથના ચકરાંની ગર્જનાથી ધરતી પણ ધ્રુજી ઉઠી.
ચલિતૈર્ગજયૂથૈશ્ચ પૃથ્વી રુદ્ધા સમંતતઃ । રજસ્તુ પ્રચલત્તત્ર જનાંતર્દ્ધાનમાદધાત્
હાથીઓના ટોળાં જ્યાં ત્યાં ફરતા, ત્યાં ધરતી બધે જ ભરાઈ ગઈ; ધૂળ ઉડીને લોકો નજરે ન દેખાય એમ છુપાઈ ગયા.
નિર્જગામ મહાસૈન્યં છત્રૈઃ સંછાદ્ય ભાસ્કરમ્ । સેનાન્યાકાલજિન્નામ્ના પ્રેરિતં જનસંકુલમ્
મોટું સૈન્ય ધ્વજોથી સૂર્યને ઢાંકી આગળ વધ્યું; કાળજિન નામના સેનાપતિના આદેશથી લોકોની ભીડ સાથે તે આગળ વધ્યું.
ગર્જંતસ્તલવીરાગ્ર્યાઃ કુર્વંતો રણસંભ્રમમ્ । રઘુનાથસ્ય યાગાય સજ્જાસ્તે પ્રયયુર્મુદા
મેદાનના શ્રેષ્ઠ વીરોએ ગર્જના કરી, યુદ્ધનો ઉત્સાહ જગાવ્યો અને રઘુનાથના યજ્ઞ માટે ખુશીથી તૈયાર થઈને આગળ વધ્યા.
મૃગમદમયમંગેષ્વંગરાગં દધાનાઃ કુસુમવિમલમાલાશોભિતસ્વોત્તમાંગાઃ । મુકુટકટકભૂષાભૂષિતાંગાઃ સમસ્તાઃ પ્રયયુરવનિનાથપ્રેરિતાસ્તેઽપિ સર્વે
શરીરે મૃગમદની સુગંધ લગાવી, શુદ્ધ ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ પહેરી, માથા પર તાજ અને હાથમાં કંકણથી શોભતા, ધરતીના રાજાના આદેશથી બધા આગળ વધ્યા.
ઇત્યેવં તે મહારાજં યયુઃ સેનાચરા વરાઃ । ધનુર્ધરાઃ પાશધરાઃ ખડ્ગધારાઃ સ્ફુટક્રમાઃ
આ રીતે, તે ઉત્તમ સૈનિકો ધનુષધારી, ફાંસધારી, તલવારવાળા અને દૃઢ પગલાંવાળા મહારાજ પાસે પહોંચ્યા.
એવં શનૈઃશનૈઃ પ્રાપ્તો મંડપં યાગચિહ્નિતમ્ । હયઃ ખુરક્ષતતલાં ભૂમિં કુર્વન્નભઃ પ્લવન્
આ રીતે ધીમે ધીમે, ઘોડો યજ્ઞ માટે નિશાન લગાવેલા મંડપ પાસે પહોંચ્યો, તેના ખુરથી ધરતી પર ઘા પડતાં જાણે જમીન આકાશમાં ઉડી રહી હોય એમ લાગ્યું.
રામો દૃષ્ટ્વા હરિં પ્રાપ્તં બહુસંતુષ્ટમાનસઃ । વસિષ્ઠં પ્રેરયામાસ ક્રિયાકર્તવ્યતાં પ્રતિ
રામે ઘોડો આવ્યો તે જોઈને મનમાં ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો અને જરૂરી વિધિ માટે વસિષ્ઠને મોકલ્યા.
વસિષ્ઠો રામમાહૂય સ્વર્ણપત્નીસમન્વિતમ્ । પ્રયોગં કારયામાસ બ્રહ્મહત્યાપનોદનમ્
વસિષ્ઠે રામને તેની સુવર્ણવર્ણ પત્ની સાથે બોલાવી, બ્રાહ્મણહત્યા દૂર કરવાની વિધિ કરાવી.
બ્રહ્મચર્યવ્રતધરો મૃગશૃંગપરિગ્રહઃ । તત્કર્મ કારયામાસ રામઃ પરપુરંજયઃ
શત્રુઓના નાશક રામે બ્રહ્મચર્યનું વ્રત ધારણ કરીને, હાથમાં મૃગશૃંગ લઈને તે વિધિ કરી.
પ્રારેભે યાગકર્માર્થં કુંડં મણ્ડપસંમિતમ્ । તત્રાચાર્યોભવદ્ધીમાન્વેદશાસ્ત્રવિચારવિત્
યજ્ઞકર્મ શરૂ કરવા માટે મંડપમાં યજ્ઞકુંડ સ્થાપિત કર્યું; ત્યાં જ્ઞાનવાન આચાર્ય, જે વેદશાસ્ત્રમાં પારંગત હતા, હાજર રહ્યા.
વસિષ્ઠો રઘુનાથસ્ય કુલપૂર્વગુરુર્મુનિઃ । બ્રહ્મંસ્તત્રાચરદ્બ્રહ્મકર્માગસ્ત્યસ્તપોનિધિઃ
વસિષ્ઠ, રઘુનાથના કુળગુરુ અને મહર્ષિ, ત્યાં બ્રાહ્મણવિધિ કરતા; અગસ્ત્ય, તપના ખજાનાં, એ પણ વિધિ કરતા.
વાલ્મીકિર્મુનિરધ્વર્યુર્મુનિઃ કણ્વસ્તુ દ્વારપઃ । અષ્ટૌ દ્વારાણિ તત્રાસન્સતોરણ શુભાનિ વૈ
મહર્ષિ વાલ્મીકી અધ્વર્યુ (મુખ્ય યજ્ઞકર્તા) હતા; કણ્વ મુનિ દ્વારપાલ હતા; ત્યાં આઠ શુભ દ્વાર અને તોરણ હતાં.
દ્વારિ દ્વારિ દ્વયં વિપ્ર બ્રાહ્મણસ્યાધિમંત્રવિત્ । પૂર્વદ્વારિ મુનિશ્રેષ્ઠૌ દેવલાસિત સંજ્ઞિતૌ
દરેક દ્વારે, મંત્રોમાં નિપુણ બે બ્રાહ્મણો ઉભા હતા; પૂર્વ દ્વારે દેવલ અને અસિત નામના શ્રેષ્ઠ મુનિઓ હતા.
દક્ષિણદ્વારિ ભૂમાનૌ કશ્યપાત્રી તપોનિધી । પશ્ચિમદ્વારિ ઋષભૌ જાતૂકર્ણ્યોઽથ જાજલિઃ
દક્ષિણ દ્વારે મહાન તપસ્વી કશ્યપ અને અત્રિ હતા; પશ્ચિમ દ્વારે જાતૂકર્ણ્ય અને જાજલિ મુનિઓ ઉભા હતા.