પિતૃદેવમનુષ્યેભ્યો દત્ત્વાશ્નીતામૃતં ગૃહી । સ્વાર્થં પચત્યઘં ભુંક્તે કેવલં સ્વોદરંભરિઃ
ગૃહસ્થ જે પૂર્વે પિતૃઓ, દેવતાઓ અને માનવોને અર્પણ કરીને પછી જમ્યા કરે છે, તે અમૃત સમાન ફળ મેળવે છે; પણ જે માત્ર પોતાના માટે જ રસોઈ કરે છે, તે પાપ ભોગવે છે અને ફક્ત પોતાનું પેટ ભરે છે.
ષષ્ઠ્યષ્ટમ્યોર્વિશેત્પાપં તૈલે માંસે સદૈવ હિ । ચતુર્દશ્યાં તથામાયાં ત્યજેત ક્ષુરમંગનામ્
છઠ્ઠી, અઠ્ઠમ અને ચૌદશી તથા અમાવાસ્યાના દિવસે તેલ કે માંસ ખાવું પાપ છે; એ દિવસોમાં વાળ કપાવવું કે શરીર પર તેલ મલવું પણ ટાળવું જોઈએ.
રજસ્વલાં ન સેવેત નાશ્નીયાત્સહ ભાર્યયા । એકવાસા ન ભુંજીત ન ભુંજીતોત્કટાસને
માસિક ધર્મવાળી સ્ત્રીને સ્પર્શ કરવો નહીં, એ સમયે પત્ની સાથે બેસીને જમવું નહીં; એક જ વસ્ત્ર પહેરીને કે ઊંચા આસન પર બેસીને જમવું નહીં.
નાશ્નંતીં સ્ત્રિયમીક્ષેત તેજઃકામો નરોત્તમઃ । મુખેનોપધમેન્નાગ્નિં નગ્નાં નેક્ષેત યોષિતમ્
જે પુરુષ તેજ મેળવવા ઈચ્છે છે, તેણે જમતી સ્ત્રી તરફ જોવું નહીં; મોઢાથી અગ્નિ ફૂંકવી નહીં અને ઉઘારી સ્ત્રીને જોવી નહીં.
નાંઘ્રી પ્રતાપયેદગ્નૌ ન વસ્ત્વશુચિ નિક્ષિપેત્ । પ્રાણિહિંસાં ન કુર્વીત નાશ્નીયાત્સંધ્યયોર્દ્વયોઃ
પગને અગ્નિ પાસે ગરમ કરવું નહીં, અશુદ્ધ વસ્તુ અગ્નિમાં નાખવી નહીં; જીવહિંસા કરવી નહીં અને સાંજ કે પ્રભાતે જમવું નહીં.
નાચક્ષીત ધયંતીં ગાં નેંદ્રચાપં પ્રદર્શયેત્ । ન દિવોદ્ગતસારં ચ ભક્ષયેદ્દધિનો નિશિ
ગાયને દૂધ આપતી વખતે જોવું નહીં, વાંકું ધનુષ્ય બતાવવું નહીં; ફાટેલું દહીં કે રાત્રે દહીં ખાવું નહીં.
સ્ત્રીં ધર્મિણીં નાભિવાદેન્નાદ્યાદાતૃપ્તિ રાત્રિષુ । તૌર્યત્રિકપ્રિયો ન સ્યાત્કાંસ્યે પાદૌ ન ધાવયેત્
રાત્રે ધર્મપત્નીને વંદન કરવું નહીં, રાત્રે તૃપ્તિથી ઓછું ખાવું નહીં; જુગાર પ્રત્યે લાલચ રાખવી નહીં અને કાંસ્યના વાસણમાં પગ ધોવા નહીં.
ન ધારયેદન્યભુક્તં વાસશ્ચોપાનહાવપિ । ન ભિન્નભાજનેઽશ્નીયાન્નાશ્નીતાન્નં વિદૂષિતમ્
બીજાએ પહેરેલા કપડા કે પગરખાં પહેરવા નહીં; તૂટેલા વાસણમાં જમવું નહીં અને બગડેલું ખાવું નહીં.
સંવિશેન્નાર્દ્રચરણો નોચ્છિષ્ટઃ ક્વચિદાવ્રજેત્ । શયાનો વા ન ચાશ્નીયાન્નોચ્છિષ્ટઃ સંસ્પૃશેચ્છિરઃ
પગ ભીંજેલા હોય ત્યારે સૂવું નહીં, જમ્યા પછી અશુદ્ધ અવસ્થામાં ક્યાંય જવું નહીં; સૂઈને જમવું નહીં અને અશુદ્ધ હાથથી માથું સ્પર્શવું નહીં.
ન મનુષ્યસ્તુતિં કુર્યાન્નાત્માનમવમાનયેત્ । અભ્યુદ્યતં ન પ્રણમેત્પરમર્માણિ નો વદેત્
કોઈ માનવીની પ્રશંસા કરવી નહીં, પોતાને નાની વાતવી નહીં; હથિયાર ઉઠાવનારને નમવું નહીં અને બીજાના ગુપ્ત અંગોની વાત કરવી નહીં.
એવં ગાર્હસ્થ્યમાશ્રિત્ય વાનપ્રસ્થાશ્રમં વ્રજેત્ । સસ્ત્રીકો વા ગતસ્ત્રીકો વિરજ્યેત તતઃ પરમ્
આ રીતે ગૃહસ્થ ધર્મ પાળ્યા પછી, માણસે વનવાસી આશ્રમ તરફ જવું જોઈએ, પત્ની સાથે કે એકલા, પછી બધું ત્યાગવું જોઈએ.
ઇત્યેવમાદયો ધર્મા ગદિતા ઋષિભિસ્તદા । શ્રુતા રામેણ મહતા સર્વલોકહિતૈષિણા
આ બધા ધર્મો તે સમયે ઋષિઓએ કહ્યા અને મહાન રામે, જે સર્વ લોકના કલ્યાણ ઇચ્છે છે, તે સાંભળ્યા.
શેષ ઉવાચ। ઇત્થં સંશૃણ્વતો ધર્માન્વસંતઃ સમુપસ્થિતઃ । યત્ર યજ્ઞ ક્રિયાદીનાં પ્રારંભઃ સુમહાત્મનામ્
શેષે કહ્યું: જ્યારે રામ આ ધર્મો સાંભળી રહ્યા હતા, ત્યારે મહાન આત્માઓના યજ્ઞ અને વિધિઓ શરૂ કરવાનો સમય આવી ગયો.
દૃષ્ટ્વા તં સમયં ધીમાન્વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ । રામચંદ્રં મહારાજં પ્રત્યુવાચ યથોચિતમ્
તે સમય જોઈને, કળશમાંથી જન્મેલા વિદ્વાન વશિષ્ઠે, રાજા રામચંદ્રને યોગ્ય રીતે કહ્યું.
વસિષ્ઠ ઉવાચ। રામચંદ્ર મહાબાહો સમયઃ પર્યભૂત્તવ । હયો યત્ર પ્રમુચ્યેત યજ્ઞાર્થં પરિપૂજિતઃ
વશિષ્ઠે કહ્યું: હે રામચંદ્ર, મહાબાહુ, હવે એ સમય આવી ગયો છે કે યજ્ઞ માટે પૂજિત ઘોડાને છોડવો જોઈએ.
સામગ્રી ક્રિયતાં તત્ર આહૂયંતાં દ્વિજોત્તમાઃ । કરોતુ પૂજાં ભગવાન્બ્રાહ્મણાનાં યથોચિતામ્
એ માટે જરૂરી સામગ્રી તૈયાર કરો, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને બોલાવો અને ભગવાન બ્રાહ્મણોની યોગ્ય રીતે પૂજા કરે.
દીનાંધકૃપણાનાં ચ દાનં સ્વાંતે સમુત્થિતમ્ । દદાતુ વિધિવત્તેષાં પ્રતિપૂજ્યાધિમાન્ય ચ
ગરીબ, અંધ અને દુઃખી લોકો માટે પોતાના મનથી ઉદ્ભવેલું દાન, યોગ્ય રીતે સન્માન અને આદર સાથે, નિયમ મુજબ આપવું જોઈએ.
ભવાન્કનકસત્પત્ન્યા દીક્ષિતોઽત્ર વ્રતં ચર । ભૂમિશાયી બ્રહ્મચારી વસુભોગવિવર્જિતઃ
તમે સોનાની અને સદ્ગૃહિણી સાથે અહીં દિક્ષા લીધેલી છે, હવે પૃથ્વી પર સુવું, બ્રહ્મચર્ય પાલન કરવું અને ધનની ભોગવટાથી દૂર રહેવું એ વ્રત પાલન કરો.
મૃગશૃંગધરઃ કટ્યાં મેખલાજિનદંડભૃત્ । કરોતુ યજ્ઞસંભારં સર્વદ્રવ્યસમન્વિતમ્
કમરે મૃગશૃંગની મેખલા, હાથમાં દંડ અને ચામડી ધારણ કરીને, તમામ જરૂરી સામગ્રી સાથે યજ્ઞની તૈયારીઓ કરો.
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં વસિષ્ઠસ્ય યથાર્થકમ્ । ઉવાચ લક્ષ્મણં ધીમાન્નાનાર્થપરિબૃંહિતમ્
વસિષ્ઠજીના મહાન અને સાચા વચન સાંભળીને, બુદ્ધિશાળી એ અનેક અર્થોથી ભરપૂર વચનો લક્ષ્મણને કહ્યા.
શ્રીરામ ઉવાચ। શૃણુ લક્ષ્મણ મદ્વાક્યં શ્રુત્વા તત્કુરુ સત્વરમ્ । હયમાનય યત્નેન વાજિમેધક્રિયોચિતમ્
શ્રીરામ બોલ્યા: લક્ષ્મણ, મારા વચન સાંભળ અને પછી તરત જ તેમ કરો. આશ્વમેધ યજ્ઞ માટે યોગ્ય રીતે ઘોડો લાવ.
શેષ ઉવાચ। શ્રુત્વા વાક્યં રઘુપતેઃ શત્રુજિલ્લક્ષ્મણસ્તદા । સેનાપતિમુવાચેદં વચો વિવિધવર્ણનમ્
શેષ બોલ્યા: રઘુપતિના વચન સાંભળીને, શત્રુવિજેતા લક્ષ્મણે ત્યારે સેના પ્રમુખને વિવિધ રીતે શોભાયમાન એવા શબ્દોમાં કહ્યું.
લક્ષ્મણ ઉવાચ। વીરાકર્ણય મે વચઃ સુમધુરં શ્રુત્વા ત્વરાતઃ પુનઃ । કાર્યં તત્ક્ષિતિપાલમૌલિમુકુટૈર્ઘૃષ્ટાંઘ્રિ રામાજ્ઞયા । સેનાં કાલબલપ્રભંજનબલપ્રોદ્યત્સમર્થાંગિનીં । સજ્જાં સદ્રથહસ્તિપત્તિસુહયારોહૈર્વિધે હ્યન્વિતામ્
લક્ષ્મણ બોલ્યા: વીરોએ, મારા મધુર વચન સાંભળો અને તરત જ કામમાં લાગી જાવ. રામની આજ્ઞાથી, રાજાઓના મુગટથી પાદુકા પવિત્ર થયેલી, સમય અને પવનની શક્તિથી મજબૂત, રથ, હાથી, પગદળ અને ઘોડા સહિતના સવારોથી સજ્જ એવી સેના તૈયાર કરો.
સજ્જીયતાં વાયુજવાસ્તુરંગાસ્તરંગમાલા લલિતાંઘ્રિપાતાઃ । સદશ્વચારૈર્બહુશસ્ત્રધારિભિઃ સંરોહિતા વૈરિબલપ્રહારિભિઃ
પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ તૈયાર કરો, જેમના પગલાં લયબદ્ધ અને સુંદર છે. તેઓને કુશળ સવારો, અનેક શસ્ત્રધારી અને શત્રુના સેના પર આઘાત કરી શકે એવા વીરોથી ઘેરી લો.
સંલક્ષ્યતાં હસ્તિનઃ પર્વતાભા આધોરણૈઃ પ્રાસકુંતાગ્રહસ્તૈઃ । શૂરૈઃ સાસ્ત્રૈર્ભૂરિદાનોપહારાઃ ક્ષીબાણસ્તે સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂર્ણાઃ
પર્વત જેવી આકાર ધરાવતાં હાથીઓને જુઓ, જેમના તળિયે શોભા છે અને હાથમાં ભાલા તથા ભાલા છે. શસ્ત્રધારી વીરોએ ઘણાં દાન અને ભેટો લાવવી, અને ધનુષધારી યોદ્ધાઓ બધા પ્રકારના શસ્ત્રો અને બાણોથી સજ્જ રહે.
વિતતબહુસમૃદ્ધિભ્રાજમાના રથા મે પવનજવનવેગૈર્વાજિભિર્યુજ્યમાનાઃ । વિવિધરિપુવિનાશસ્મારકૈરાયુધાસ્ત્રૈર્ભૃતવલભિવિભાગાનીયતાં સૂતવૃંદૈઃ
મારી રથો, અનેક સંપત્તિ અને તેજથી ઝગમગતી, પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ સાથે જોડો. વિવિધ શત્રુઓના વિનાશ માટેના શસ્ત્રો અને બાણોથી સજ્જ, યોગ્ય રીતે વિભાજિત અને રથચાલકોના જૂથ દ્વારા લાવવામાં આવે.
પત્તયઃ શતશો મહ્યમાયાંત્વસ્ત્રાગ્ન્યપાણયઃ । હયમેધાર્હવાહસ્ય રક્ષણે વિતતોદ્યમાઃ
મારા માટે શતોથી વધુ પગદળ આવી જાય, જેઓ પાસે અગ્નિ શસ્ત્રો ન હોય અને આશ્વમેધ માટે યોગ્ય એવા ઘોડાની રક્ષા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર હોય.
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ । સેનાની કાલજિન્નામા કારયામાસ સજ્જતામ્
મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણના આ વચનો સાંભળીને, કાલજિન નામના સેના પ્રમુખે બધું તૈયાર કરવાનું શરૂ કર્યું.
દશધ્રુવકમંડિતો લઘુસુરોમશોભાન્વિતો વિવિક્તગલશુક્તિભૃદ્વિતતકંઠકો શેમણિઃ મુખે વિશદકાંતિધૃત્ત્વસિતકાંતિભૃત્કર્ણયોર્વ્યરાજત તદાહ યો ધૃતકરાગ્રરશ્મિચ્છટઃ
દસ સ્થિર આભૂષણોથી શોભાયમાન, નરમ અને સુંદર વાળથી યુક્ત, ગળામાં પસંદગીના શંખોની માળા પહેરેલી, ચહેરો તેજસ્વી અને કાંતિથી ભરપૂર, કાન પર કાળી કાંતિ અને કપાળ પર પ્રકાશની કિરણો ચમકતી, એવો ઘોડો તેજથી ઝગમગતો હતો.
કલાસંશોભિતમુખઃ સ્ફુરદ્રત્નવિશોભિતઃ । મુક્તાફલાનાં માલાભિઃ શોભિતો નિર્યયૌ હયઃ
ચહેરા પર કળાની શોભા, ઝગમગતાં રત્નોથી શોભિત અને મુક્તાની માળાઓથી સજ્જ એવો ઘોડો બહાર નીકળ્યો.