અગસ્ત્ય ઉવાચ। ગંગાજલસમાનેન વર્ણેન વપુષા શુભઃ । કર્ણે શ્યામો મુખે રક્તઃ પીતઃ પુચ્છે સુલક્ષિતઃ
અગસ્ત્યે કહ્યું: એ ઘોડો ગંગાજળ જેવો રંગીન, સુંદર, કાન પાસે કાળો, મુખે લાલ, પૂંછડે પીળો અને સ્પષ્ટ નિશાનવાળો હોવો જોઈએ.
મનોવેગઃ સર્વગતિરુચ્ચૈઃશ્રવસ્સમપ્રભઃ । વાજિમેધે હયઃ પ્રોક્તઃ શુભલક્ષણલક્ષિતઃ
એ ઘોડો મન જેટલો ઝડપી, સર્વત્ર જઈ શકે એવો, અને ઉચ્છૈઃશ્રવસ જેવો તેજસ્વી હોવો જોઈએ; અશ્વમેધ માટે એવો શુભ લક્ષણો ધરાવતો ઘોડો કહેવાયો છે.
વૈશાખપૂર્ણમાસ્યાં તુ પૂજયિત્વા યથાવિધિ । પત્રં લિખિત્વા ભાલે તુ સ્વનામબલચિહ્નિતમ્
વૈશાખ મહિનાની પૂર્ણિમાને, નિયમ પ્રમાણે ઘોડાની પૂજા કરીને, તેના ભાળ પર તું પોતાનું નામ અને ચિહ્ન લખેલું પત્ર બાંધવું.
મોચનીયઃ પ્રયત્નેન રક્ષકૈઃ પરિરક્ષિતઃ । યત્ર ગચ્છતિ યજ્ઞાશ્વસ્તત્ર ગચ્છેત્સુરક્ષકઃ
એ ઘોડાને જતનપૂર્વક છોડવો અને રક્ષકો તેની સાથે રહેવા જોઈએ; યજ્ઞનો ઘોડો જ્યાં જાય, ત્યાં એના રક્ષકો પણ જવું જોઈએ.
યસ્તંબલાન્નિબધ્નાતિ સ્વવીર્યબલદર્પિતઃ । તસ્માત્પ્રસભમાનેયઃ પરિરક્ષાકરૈર્હયઃ
જે પોતાનાં બળ અને શક્તિનો અભિમાન રાખીને એ ઘોડાને બળજબરીથી પકડી લે, તેને જીતવો જોઈએ; ઘોડાની રક્ષાની જવાબદારી રક્ષકોની છે.
કર્ત્રા તાવત્સુવિધિના સ્થાતવ્યં નિયમાદિહ । મૃગશૃંગધરો ભૂત્વા બ્રહ્મચર્યસમન્વિતઃ
યજ્ઞકર્તાએ અહીં યોગ્ય નિયમોનું પાલન કરવું, સ્થિર રહેવું, હરણશૃંગ ધારણ કરવું અને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું.
વ્રતં પાલયમાનસ્ય યાવદ્વર્ષમતિક્રમેત્ । તાવદ્દીનાંધકૃપણાઃ પરિતોષ્યા ધનાદિભિઃ
વ્રતનું પાલન કરતાં એક વર્ષ સુધી, ગરીબ, અંધ અને દુખી લોકોને ધનાદિ દાનથી સંતોષવા જોઈએ.
અન્નં તુ બહુશો દેયં ધનં વા ભૂરિ મારિષ । યદ્યત્પ્રાર્થયતે ધીમાંસ્તત્તદેવ દદાતિ હિ
ખોરાક વધારે પ્રમાણમાં આપવો, અને ધન પણ ઉદારપણે આપવું, હે મહાનુભાવ; જે જે વિદ્વાનો માગે, તે તે જરૂર આપવું.
એવં પ્રકુર્વતઃ કર્મ યજ્ઞઃ સંપૂર્ણતાં ગતઃ । કરોતિ સર્વપાપાનાં નાશનં રિપુનાશન
આ રીતે કર્મ કરવાથી યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે; એ બધા પાપો અને દુશ્મનોનો નાશ કરે છે.
તસ્માદ્ભવાન્સમર્થોઽસ્તિ કરણે પાલનેઽર્ચને । કૃત્વા કીર્તિં સુવિમલાં પાવયાન્યાઞ્જનાન્નૃપ
તેથી, તું કરવાનું, રક્ષણ કરવાનું અને પૂજા કરવાનું સમર્થ છે; શુદ્ધ કીર્તિ સ્થાપી, બીજાં લોકોને પણ પવિત્ર કર, હે રાજા.
શ્રીરામ ઉવાચ। વિલોકય દ્વિજશ્રેષ્ઠ વાજિશાલાં મમાધુના । તાદૃશાઃ સંતિ નો વાશ્વાઃ શુભલક્ષણલક્ષિતાઃ
શ્રીરામે કહ્યું: હવે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારી વાજિશાળામાં જોઈને કહો, શું આવા શુભ લક્ષણવાળા ઘોડાઓ ત્યાં છે કે નહીં?
ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યમગસ્ત્યઃ કરુણાકરઃ । ઉત્તસ્થૌ વીક્ષમાણોઽયં યાગાર્હાન્વાજિનઃ શુભાન્
આવાં વચન સાંભળીને, દયાળુ અગસ્ત્ય ઊભા થયા અને યજ્ઞ માટે યોગ્ય એવા શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓને જોવા લાગ્યા.
ગત્વાથ તત્ર શાલાયાં રામચંદ્રસમન્વિતઃ । દદર્શાશ્વાન્વિચિત્રાંગાન્મનોવેગાન્મહાબલાન્
પછી, રામચંદ્રજી સાથે ત્યાં જઈને, તેણે અનેક રંગના, મન જેટલા ઝડપી અને ખૂબ જ બળવાન ઘોડાઓ જોયા.
અવનિતલગતાઃ કિં વાજિરાજસ્ય વંશ્યાઃ કિમથ રઘુપતીનામેકતઃ કીર્તિપિંડાઃ । કિમિદમમૃતરાશિર્વાહરૂપેણ સિંધોર્મુનિરિતિ મનસોંતર્વિસ્મયં પ્રાપ પશ્યન્
આ ધરતી પર ઊભેલા ઘોડા શું ઘોડાઓના રાજાના વંશજ છે? કે પછી રઘુવંશીઓની મહિમા દેહધારી બની દેખાય છે? કે પછી આ ઘોડાઓના રૂપમાં દરિયાની અમૃતની ઢગલી છે? આવું જોઈને ઋષિનું મન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
એકતઃ શોણદેહાનાં વાજિનાં પંક્તિરુત્તમા । એકતઃ શ્યામકર્ણાશ્ચ કસ્તૂરીકાંતિસપ્રભાઃ
એક બાજુ લાલ શરીરવાળા ઉત્તમ ઘોડાઓની પંક્તિ હતી અને બીજી બાજુ કાળી કાનવાળા, કસ્તૂરી જેવી કાંતિ ધરાવતા ઘોડાઓ હતા.
એકતઃ કનકાભાશ્ચ ત્વન્યતો નીલવર્ણિનઃ । એકતઃ શબલૈર્વર્ણૈર્વિશિષ્ટૈર્વાજિભિર્વૃતાઃ
એક બાજુ સોનાની જેમ ઝળહળતા ઘોડા, બીજી બાજુ નીલા રંગવાળા, અને ત્રીજી બાજુ વિવિધ સુંદર રંગોથી શોભતા વિશિષ્ટ ઘોડાઓ હતા.
એવં પશ્યન્મુનિઃ સર્વાન્કૌતુકાવિષ્ટમાનસઃ । યયાવન્યત્ર તાન્દ્રષ્ટું યાગયોગ્યાન્હયાન્મુનિઃ
આ રીતે બધા ઘોડાઓને જોતા, ઋષિનું મન નવાઈથી ભરાઈ ગયું અને પછી તે યજ્ઞ માટે યોગ્ય એવા ઘોડાઓ જોવા માટે આગળ ગયો.
દદર્શ તત્ર શતશો બદ્ધાંસ્તાદૃશવર્ણકાન્ । દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપેદે સ મુનિર્હર્ષિતાંગકઃ
ત્યાં તેણે એ જ રંગના સૈંકડો બંધાયેલા ઘોડાઓ જોયા. તેમને જોઈને ઋષિ આનંદથી ભરાઈ ગયો અને આશ્ચર્યચકિત થયો.
એકતઃ શ્યામકર્ણાંશ્ચ સર્વાંગૈઃ ક્ષીરસન્નિભાન્ । પીતપુચ્છાન્મુખે રક્તાઞ્છુભલક્ષણલક્ષિતાન્
એક બાજુ કાળી કાનવાળા ઘોડાઓ હતા, જેમનું આખું શરીર દૂધ જેવું સફેદ હતું, પીળા પૂંછડા, લાલ ચહેરા અને શુભ ચિહ્નોથી યુક્ત હતા.
નિરીક્ષ્ય પરિતોઽનઘાન્વિમલનીરધારાનિભાન્મનોજવનશોભિતાન્વિમલકીર્તિપુંજપ્રભાન્ । પયોનિધિવિશોષકો મુનિરુવાચસીતાપતિં વિચિત્રહયદર્શનાદ્ધૃષિતનેત્રવક્ત્રપ્રભઃ
ચારે બાજુ નિર્દોષ, શુદ્ધ પાણીની ધારા જેવી કાંતિ ધરાવતા, મનની ઝડપથી શોભતા અને નિર્મળ કીર્તિથી પ્રકાશિત એવા ઘોડાઓ જોઈને, ઋષિના આંખો અને ચહેરા આનંદથી તેજસ્વી થઈ ગયા અને તેણે સીતા પતિને, જે દરિયાને સુકવી દે છે, એમને કહ્યું.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। હયમેધક્રતૌ યોગ્યાન્વાહાંસ્તે બહુશઃ શુભાન્ । પશ્યતો નેત્રયોર્મેઽદ્ય તૃપ્તિર્નાસ્તિ રઘૂત્તમ
અગસ્ત્યએ કહ્યું: હે રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, આ યજ્ઞ માટે યોગ્ય અનેક સુંદર ઘોડાઓ જોઈને પણ આજે મારી આંખો તૃપ્ત થતી નથી.
રામચંદ્ર મહાભાગ સુરાસુરનમસ્કૃત । યજ્ઞં કુરુ મહારાજ હયમેધં સુવિસ્તરમ્
હે રામચંદ્રજી, મહાન ભાગ્યશાળી અને દેવ-દૈત્યો દ્વારા પૂજિત, હે મહારાજ, તમે વિશાળ હયમેદ યજ્ઞ કરો.
સુરપતિરિવ સર્વાન્યજ્ઞસંઘાન્કરિષ્યંસ્તપન ઇવ સુપર્વારાતિતોયં વિશોષ્યન્ । હતરિપુગણમુખ્યં સાંપરાયં વિજિત્ય ક્ષિતિતલસુખભોગં કુર્વિદં ભૂરિભાગ
જેમ દેવોના રાજા બધા યજ્ઞો કરે છે, અથવા ઋતુના અંતે સૂર્ય પાણી સુકવી નાખે છે, તેમ યુદ્ધમાં દુશ્મનોને હરાવીને, હે મહારાજ, તમે ધરતીના સુખનો આનંદ માણો.
ઇત્યેવં વાક્યવાદેન પરિતુષ્ટાખિલેંદ્રિયઃ । સર્વાન્વૈ યજ્ઞસંભારાનાજહાર મનોહરાન્
આવી વાતો સાંભળી, સર્વે ઇન્દ્રિયોથી સંતોષ પામીને, તેણે બધા મનોહર યજ્ઞ સામાન ભેગા કર્યા.
મુન્યન્વિતો મહારાજઃ સરયૂતીરમાગતઃ । સુવર્ણલાંગલૈર્ભૂમિં વિચકર્ષ મહીયસીમ્
મુનિઓ સાથે મહારાજ સરયૂના કાંઠે આવ્યા અને સોનાની હળથી વિશાળ ધરતીને ઉકેલી.
વિલિખ્ય ભૂમિં બહુશશ્ચતુર્યોજનસંમિતામ્ । મંડપાન્રચયામાસ યજ્ઞાર્થં સ નરોત્તમઃ
ઘણીવાર ચાર યોજન જેટલી જમીન માપીને, તે શ્રેષ્ઠ પુરુષે યજ્ઞ માટે વિશાળ મંડપો બનાવ્યા.
કુંડં તુ વિધિવત્કૃત્વા યોનિમેખલયાન્વિતમ્ । અનેકરત્નરચિતં સર્વશોભાસમન્વિતમ્
પછી નિયમ પ્રમાણે યજ્ઞકુંડ બનાવ્યું, જેમાં યોનિ અને મેખલા હતી, અનેક રત્નોથી શોભતું અને સર્વે પ્રકારની ભવ્યતા ધરાવતું.
મુનીશ્વરો મહાભાગો વસિષ્ઠઃ સુમહાતપાઃ । સર્વં તત્કારયામાસ વેદશાસ્ત્રવિધિશ્રિતમ્
મહાન તપસ્વી, મહાનભાગ્યશાળી ઋષિ વસિષ્ઠજીએ બધું જ વેદ અને શાસ્ત્રના નિયમ મુજબ કરાવ્યું.
પ્રેષિતાસ્તેન મુનિના શિષ્યા મુનિવરાશ્રમાન્ । કથયામાસુરુદ્યુક્તં હયમેધે રઘૂત્તમમ્
એ મુનિએ પોતાના શિષ્યોને મહાન ઋષિઓના આશ્રમોમાં મોકલ્યા અને તેઓએ રઘુવંશના શ્રેષ્ઠને જણાવી દીધું કે હયમેદ યજ્ઞની તૈયારી થઈ રહી છે.
આકારિતાસ્તદા સર્વે ઋષયસ્તપતાં વરાઃ । આજગ્મુઃ પરમેશસ્ય દર્શને ત્વતિલાલસાઃ
પછી બધા મહાન તપસ્વી ઋષિઓને બોલાવ્યા અને તેઓ પરમેશ્વરના દર્શન માટે અત્યંત આતુર થઈ આવ્યા.