રામ લક્ષ્મણ શત્રુઘ્ન ભરતાખ્યા સમન્વિતઃ । કર્તાસ્મિ રાવણોદ્ધારં સમૂલ બલવાહનમ્
રામ, લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન અને ભરત સાથે, હું રાવણ અને તેના સૈન્યનો મૂળથી નાશ કરીશ.
ભવંતોઽપિ સ્વકૈરંશૈરવતીર્ય ચરંત્વિહ । ઋક્ષવાનરરૂપેણ સર્વત્ર પૃથિવીતલે
તમે પણ તમારા પોતાના અંશો સાથે, ભાલુ અને વાનર રૂપે પૃથ્વી પર ઉતરીને સર્વત્ર વિહાર કરો.
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાશુ નભસીરિતવાઙ્મુને । દેવાઃ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં સર્વે સંહૃષ્ટમાનસાઃ
આ રીતે કહી, વિષ્ણુએ વાત પૂરી કરી અને એ વચનો આકાશમાં વિસર્યા; બધા દેવતાઓ એ મહાન વચન સાંભળી આનંદથી ભરાઈ ગયા.
તે ચક્રુર્ગદિતં યાદૃગ્દેવદેવેન ધીમતા । સ્વૈઃસ્વૈરંશૈર્મહી પૂર્ણા ઋક્ષવાનરરૂપિભિઃ
બધા દેવોએ દેવાધિદેવના કહ્યા પ્રમાણે કર્યું; પૃથ્વી તેમના પોતાના અંશો દ્વારા ભાલુ અને વાનર રૂપે ભરાઈ ગઈ.
યોઽસૌ વિષ્ણુર્મહાદેવો દેવાનાં દુઃખનાશકઃ । સત્વમેવ મહારાજ ભગવાન્કૃતવિગ્રહઃ
એ વિષ્ણુ, મહાદેવ, દેવોના દુઃખનો નાશક, એ જ ભગવાન સ્વરૂપ ધારણ કરીને અવતર્યા છે.
ભરતોઽયં લક્ષ્મણશ્ચ શત્રુઘ્નશ્ચ મહામતે । તાવકાંશાદ્દશગ્રીવો જનિતશ્ચ સુરાર્દ્દનઃ
હે બુદ્ધિશાળી, આ ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન છે; દશમુખ રાવણ પણ તમારા પોતાના અંશથી જન્મ્યો છે.
પૂર્વવૈરાનુબંધેન જાનકીં હૃતવાન્પુનઃ । સ ત્વયા નિહતો દૈત્યો બ્રહ્મરાક્ષસજાતિમાન્
પૂર્વ શત્રુતાના કારણે, તેણે ફરીથી જાનકીનું અપહરણ કર્યું; એ બ્રહ્મરાક્ષસ કુળનો દૈત્ય, તમારા દ્વારા સંહાર થયો.
પુલસ્ત્યપુત્રો દૈત્યેંદ્ર સર્વલોકૈકકંટકઃ । પાતિતઃ પૃથિવી સર્વા સુખમાપમહેશ્વર
પુલસ્ત્યપુત્ર રાવણ, સર્વ લોકનો એકમાત્ર કંટક, હવે પાડી નાખાયો છે; હે મહેશ્વર, આખી પૃથ્વી સુખી થઈ ગઈ છે.
બ્રાહ્મણાનાં સુખં ત્વદ્ય મુનીનાં તાપસં બલમ્ । શિવાનિ સર્વતીર્થાનિ સર્વે યજ્ઞાઃ સુસંહિતાઃ
આજે બ્રાહ્મણોનું સુખ, મુનિઓની તપશ્ચર્યાનું બળ, બધાં પવિત્ર તીર્થોનું કલ્યાણ અને બધા યજ્ઞોનું શ્રેષ્ઠ ફળ અહીં હાજર છે.
ત્વયિ રાજ્ઞિ જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ । સુખં પ્રપેદે વિશ્વાત્મઞ્જગદ્યોને નરોત્તમ
હે મહાન રાજા, તમારી રાજમાં દેવો, દાનવો અને મનુષ્યો સહિત આખું જગત સુખી થયું છે, હે સર્વજગતના આત્મા અને સર્જનહાર.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાનઘ । ઉત્પત્તિશ્ચ વિપત્તિશ્ચ મયા મત્યનુસારતઃ
હે નિર્દોષ, તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહેલું છે—સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ, જે મનુષ્યજીવનના ક્રમ પ્રમાણે થાય છે.
ઇત્થં નિશમ્ય દિતિજેંદ્ર કુલાનુકારિવાર્તાં મહાપુરુષ ઈશ્વરઈશિતા ચ । સંરુદ્ધબાષ્પગલદશ્રુમુખારવિંદો ભૂમૌ પપાત સદસિ પ્રથિતપ્રભાવઃ
જ્યારે દૈત્યરાજના વંશની વાત અને મહાન ભગવાનના પરાક્રમ સાંભળ્યા, ત્યારે પોતાની પ્રસિદ્ધ મહિમાથી યુક્ત, આંખોમાં અશ્રુ રોકી રાખીને પણ વહેતા, એ સભામાં જમીન પર પડી ગયા.
શેષ ઉવાચ। વાત્સ્યાયનમુનિશ્રેષ્ઠ કથા પાપપ્રણાશિની । બ્રહ્મણ્યદેવદેવસ્ય સર્વધર્મૈકરક્ષિતુઃ
શેષે કહ્યું: હે વાત્સ્યાયન મુનિશ્રેષ્ઠ, પાપનો નાશ કરતી આ કથા સર્વધર્મના રક્ષક દેવોના દેવ વિશે છે.
રાજાનં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા કુંભજન્મા તપોનિધિઃ । શનૈઃશનૈઃ કરેણાશુ પસ્પર્શાશ્રુ જગાદ ચ
પાત્રમાંથી જન્મેલા, તપમાં સમૃદ્ધ ઋષિએ રાજાને બેભાન જોઈ, ધીમે ધીમે હાથથી સ્પર્શ કર્યો અને રડતાં બોલ્યા.
ભો રામાશ્વસિહિ ક્ષિપ્રં કિમર્થમવસીદસિ । ભવાન્દૈત્યકુલચ્છેત્તા મહાવિષ્ણુઃ સનાતનઃ
હે રામ, તરત ધીરજ ધરો! તમે દુઃખી કેમ છો? તમે દૈત્યકુલના વિનાશક અને સનાતન મહાવિષ્ણુ છો.
ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ચૈવ જગત્સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । ત્વદૃતે નાસ્તિ સંચારી કિમર્થમિહ મૂર્ચ્છિતઃ
ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય, સ્થિર અને ચાલતું જગત—તમારા સિવાય અહીં કોઈ પણ કાંઈ કરી શકતું નથી. તો તમે અહીં બેભાન કેમ પડ્યા છો?
શ્રુત્વા વાક્યં મહારાજઃ કુંભજન્મસમીરિતમ્ । ઉત્તસ્થૌ વિગલન્નેત્ર બાષ્પપૂરિતસન્મુખઃ
પાત્રમાંથી જન્મેલા ઋષિના શબ્દો સાંભળીને મહારાજાએ આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા, આખું મુખ આંસુથી ભરેલું, ધીમે ધીમે ઊભા થયા.
ઉવાચ દીનદીનં ચ વિસ્પષ્ટાક્ષરવિસ્તરમ્ । ત્રપાભર નમન્મૂર્તિર્બ્રહ્મદ્રોહપરાઙ્મુખઃ
તેમણે દુઃખથી ભરેલી, સ્પષ્ટ અને લાંબી વાણીમાં કહ્યું, લજ્જાથી નમેલા, બ્રાહ્મણદ્રોહથી દૂર થવા ઈચ્છતા.
શ્રીરામ ઉવાચ। અહો મે પશ્યતા જ્ઞાનં વિમૂઢસ્ય દુરાત્મનઃ । યદ્બ્રાહ્મણકુલે રૂઢં હતવાન્કામલોલુપઃ
શ્રીરામે કહ્યું: હાય! જુઓ મારું જ્ઞાન, હું કેટલો ભ્રાંતિગ્રસ્ત અને દુષ્ટ છું! બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મીને પણ, કામવાસનાથી હું હત્યા કરી બેઠો.
મહિલાર્થે ત્વહં વિપ્રં વેદશાસ્ત્રવિવેકવાન્ । હતવાન્વાડવકુલં બુદ્ધિહીનોતિ દુર્મતિઃ
મહિલા માટે, હું વિદ્વાન અને વેદશાસ્ત્ર જાણનારા બ્રાહ્મણને મારી નાખ્યો; બુદ્ધિ વિના, હું ઘોડા પાળનારના કુળનો પણ વિનાશક બન્યો.
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતુ બ્રાહ્મણો ન દુરુક્તિભાક્ । ઈદૃશં કુર્વતા કર્મ મયૈતત્સુકલંકિતમ્
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં ક્યારેય બ્રાહ્મણે કડવા શબ્દો બોલ્યા નથી; પણ આવું કર્મ કરીને મેં મારા પર આ કલંક લગાવ્યો છે.
યે બ્રાહ્મણાસ્તુ પૂજાર્હા દાનસમ્માનભોજનૈઃ । તે મયા નિહતા વિપ્રાઃ શરસંઘાતસંહિતૈઃ
જે બ્રાહ્મણો પૂજા, દાન, સન્માન અને ભોજન પાત્ર હતા, એવા વિદ્વાનોને મેં તીક્ષ્ણ બાણોથી મારી નાખ્યા.
કાઁલ્લોકાન્નુ ગમિષ્યામિ કુંભીપાકોઽપિ દુઃસહઃ । ન તાદૃશં તીર્થમસ્તિ યન્માં પાવયિતું ક્ષમમ્
હવે હું કયા લોકમાં જઈશ? ભયાનક કુંભીપાક નર્ક પણ સહન કરી શકાતો નથી. મને શુદ્ધ કરી શકે એવું કોઈ તીર્થ નથી.
ન યજ્ઞો ન તપો દાનં ન વા ચૈવ વ્રતાદિકમ્ । યત્તુ વૈ બ્રાહ્મણદ્રોગ્ધુર્મમપાવનતારકમ્
ન યજ્ઞ, ન તપ, ન દાન, ન વ્રત—કંઈ પણ બ્રાહ્મણદ્રોહના પાપથી મને મુક્ત કરી શકે તેમ નથી.
યૈઃ કોપિતં બ્રહ્મકુલં નરૈર્નિરયગામિભિઃ । તે નરા બહુશો દુઃખં ભોક્ષ્યંતિ નિરયં ગતાઃ
જે મનુષ્યો બ્રાહ્મણકુળને ક્રોધિત કરે છે અને નર્કમાં જાય છે, તેઓ અનેકવાર ભારે દુઃખ ભોગવે છે.
વેદા મૂલં તુ ધર્માણાં વર્ણાશ્રમવિવેકિનામ્ । તન્મૂલં બ્રાહ્મણકુલં સર્વવેદૈકશાખિનઃ
વર્ણાશ્રમનું જ્ઞાન ધરાવનારા માટે ધર્મનું મૂળ વેદ છે; અને એ વેદનું મૂળ બ્રાહ્મણકુળ છે, જે સર્વ વેદોનું એકમાત્ર શાખા છે.
મૂલચ્છેત્તુર્મમૌદ્ધત્યાત્કો લોકોનુ ભવિષ્યતિ । કિમદ્યકરણીયં વૈ યેન મે હિ શિવં ભવેત્
મારા અહંકારને કારણે કોણ મારા મૂળને નાશ કરશે? આજે એવું શું કરું કે મને કલ્યાણ મળે?
શેષ ઉવાચ। વિલપંતં ભૃશં રામં રાજેંદ્રં રઘુપુંગવમ્ । માયામનુષ્યવપુષં કુંભજન્માબ્રવીદ્વચઃ
શેષે કહ્યું: જ્યારે રાઘવકુળના શિરમોર અને રાજાઓમાં રાજા શ્રીરામ ખૂબ દુઃખી થઈને વિલાપ કરતા હતા, ત્યારે કુંભમાંથી જન્મેલા, માયાથી માનવરૂપ ધારણ કરનાર એ મહાન ઋષિએ એમને સંબોધીને કહ્યું.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। મા વિષાદં મહાધીર કુરુ રાજન્મહામતે । ન તે બ્રાહ્મણહત્યા સ્યાદ્દુષ્ટાનાં નાશમિચ્છતઃ
અગસ્ત્યે કહ્યું: રાજન, મહામતિ અને ધીરજવાન, તું દુઃખમાં ન પડ. તું દુષ્ટોના વિનાશ માટે જે કર્યું એમાં તને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગતું નથી.
ત્વં પુરાણઃ પુમાન્સાક્ષાદીશ્વરઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । કર્તા હર્તાઽવિતા સાક્ષી નિર્ગુણઃ સ્વેચ્છયા ગુણી
તુ તો પ્રાચીન પુરુષ, સર્વના ઈશ્વર, પ્રકૃતિથી પર, સર્જનહાર, સંહારક, રક્ષક અને સાક્ષી છે. તું ગુણોથી પર છે, પણ પોતાની ઈચ્છાથી ગુણધારી બને છે.