શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જનની રોષવિક્લવા । ઉવાચ પુત્રં વિમનાઃ કિંચિન્નેત્રવિકારિણી
શેષે કહ્યું: આટલું સાંભળીને માતા ગુસ્સાથી વ્યાકુળ થઈ, મનમાં દુઃખી થઈને, આંખોમાં થોડો ફેર આવી, પુત્રને બોલી.
રે પુત્ર શૃણુ મદ્વાક્યં બહુશિક્ષાસમન્વિતમ્ । એતસ્ય જન્મકર્માદિ વિચારચતુરાધિકમ્
'પુત્ર, મારા શબ્દો સાંભળ, જેમાં બહુ શીખવણી છે: તેના જન્મ અને કર્મની વાત ખૂબ જ વિચારવા જેવી છે.'
સપત્ન્યા મમ કુક્ષિસ્થં વિધાનં સમુપસ્થિતમ્ । યેન સ્વમાતુર્વિમલં કુલમુજ્જ્વલિતં મહત્
'મારી સહપત્નીએ જ્યારે તે ગર્ભમાં હતો ત્યારે જ કિસ્મત નક્કી કરી દીધી, જેના કારણે તેની માતાનું શુદ્ધ કુળ ખૂબ જ ઉજળાયું.'
ત્વં તુ મત્કુક્ષિજઃ કીટઃ પાપઃ સ્વોદરપૂરકઃ । યથા ખરઃ સ્વકં ભારં જાનાતિ ન ચ તદ્ગુણમ્
'પણ તું તો મારા ગર્ભથી જન્મેલો કીટ છે, પાપી છે, ફક્ત પોતાનું પેટ ભરતો છે; જેમ ગધેડો પોતાનો ભાર જાણે છે પણ તેની કિંમત જાણતો નથી.'
તથા ત્વં લક્ષ્યસેઽજ્ઞાની શયનાસનભોગવાન્ । સુપ્તો ગતઃ ક્વચિદ્ભ્રષ્ટ ઇત્યેવ તવ સંભવઃ
'એ જ રીતે તું અજ્ઞાની દેખાય છે, સુખ-સગવડમાં મગ્ન છે; સૂઈને ક્યાંક પડી ગયો છે—એ જ તારો મૂળ છે.'
અનેન તપસા લબ્ધં શિવસંતોષકારિણા । લંકાવાસો મનોવેગં વિમાનં રાજ્યસંપદઃ
'તેના તપથી, જે શિવને પ્રસન્ન કરનારું હતું, લંકામાં નિવાસ, મનની ઝડપથી ચાલતું વિમાન અને રાજસંપત્તિ મળી.'
સુધન્યા જનની ત્વસ્ય સુભાગ્યા સુમહોદયા । યસ્યાઃ પુત્રો નિજગુણૈર્લબ્ધવાન્મહતાં પદમ્
'તેની માતા ખરેખર ધન્ય છે, ભાગ્યશાળી છે અને મહાન ઉદયવાળી છે, જેના પુત્રે પોતાના ગુણોથી ઊંચું સ્થાન મેળવ્યું.'
ઇતિ ક્રુધા ભાષિતમાર્તયા તયા માત્રા સ્વયાઽકર્ણ્ય દુરાત્મસત્તમઃ । રોષં વિધાયાત્મગતં પુનર્વચો જગાદ તાં નિશ્ચયભૃત્તપઃ પ્રતિ
માતાએ ગુસ્સામાં જે કઠોર શબ્દો કહ્યા, તે સાંભળીને, દુષ્ટ પણ પ્રતિષ્ઠિત પુત્રે મનમાં ગુસ્સો પેદા કર્યો અને તપ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને ફરીથી માતાને ઉત્તર આપ્યો.
રાવણ ઉવાચ। જનન્યાકર્ણય વચો મમ ગર્વસમન્વિતમ્ । રત્નગર્ભા ત્વમેવાસિ યસ્યાઃ પુત્રાસ્ત્રયો વયમ્
રાવણે કહ્યું: 'માતા, મારા ગર્વભર્યા શબ્દો સાંભળો: તું જ રત્ન જેવી છે, જેના ત્રણ પુત્રો અમે છીએ.'
કોઽસૌ કીટઃ સ ધનદઃ ક્વ તપઃ સ્વલ્પકં પુનઃ । કાલં કા કિંતુ તદ્રાજ્યં સ્વલ્પસેવકસંયુતમ્
'એ કીટ કોણ છે, એ ધનદ કોણ છે? એનું તપ તો બહુ ઓછું છે. એનો સમય શું? પણ એનું રાજ્ય તો થોડા સેવકો સાથે જ છે.'
માતઃ શૃણુ મમોત્સાહાત્પ્રતિજ્ઞાં કરુણાન્વિતે । ન કેનાપિ કૃતાં કર્ત્રા મહાભાગ્યે હિ કૈકસિ
'માતા, મારા ઉત્સાહથી ભરેલા પ્રતિજ્ઞા સાંભળો, દયાળુ: કોઈએ, હે કૈકસી, એવી પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય લીધી નથી.'
યદ્યહં ભુવનં સર્વં વશેન સ્થાપયામિ વૈ । તપોભિર્દુષ્કૃતૈઃ કૃત્વા બ્રહ્મસંતોષકારકૈઃ
'જો હું આખું જગત મારા વશમાં કરી દઉં, કઠિન તપ કરીને અને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરનારા કાર્યો કરીને—'
અન્નોદકે સદા ત્યક્ત્વા નિદ્રાં ક્રીડાં તથા પુનઃ । ચેત્તદા પિતૃલોકસ્ય ઘાતાત્પાપં ભવેન્મમ
જ્યારે પણ અન્ન અને પાણી હાજર હોય ત્યારે હું ક્યારેય ઊંઘ કે રમતમાંથી દૂર જાઉં, તો એ સમયે પિતૃલોકને વિનાશ કરવાનું પાપ મારા પર આવે.
કુંભકર્ણોઽપિ કૃતવાન્વિભીષણસમન્વિતઃ । રાવણેન સહભ્રાત્રેત્યુક્ત્વાગાદ્ગિરિકાનનમ્
કુંભકર્ણ પણ વિભીષણ સાથે એમ જ કર્યુ; રાવણ ભાઈને વિદાય આપી, પછી તે પર્વતના જંગલમાં ગયો.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। અથોગ્રં સ તપો દૈત્યો દશવર્ષસહસ્રકમ્ । ચકાર ભાનુમક્ષ્ણા ચ પશ્યન્નૂર્ધ્વપદે સ્થિતઃ
અગસ્ત્યે કહ્યું: પછી એ ભયાનક દૈત્યે દસ હજાર વર્ષ સુધી કઠોર તપ કર્યું, ઊભો રહીને, આંખે અડધું પણ ન મીંચી, સૂર્યને જોતો રહ્યો.
કુંભકર્ણોઽપિ કૃતવાંસ્તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ । વિભીષણસ્તુ ધર્માત્મા ચચાર પરમં તપઃ
કુંભકર્ણે પણ બહુ જ કઠિન તપ કર્યું, અને વિભીષણ, જે ધર્મપ્રવૃત્તિ હતો, એણે પણ ઉત્તમ તપસ્યા કરી.
તદા પ્રસન્નો ભગવાન્દેવદેવઃ પ્રજાપતિઃ । દેવદાનવયક્ષાદિ મુકુટૈઃ પરિસેવિતઃ
પછી દેવોના અને પિતૃઓના સ્વામી ભગવાન પ્રસન્ન થયા, અને દેવ, દાનવ, યક્ષ વગેરે મુકુટ ધારણ કરનારાઓએ તેમની સેવા કરી.
દદૌ રાજ્યં ચ સુમહદ્ભુવનત્રયભાસ્વરમ્ । વપુશ્ચ કૃતવાન્રમ્યં દેવદાનવસેવિતમ્
એ ભગવાને ત્રણેય લોકમાં તેજસ્વી અને વિશાળ રાજય આપ્યું અને દેવ-દાનવોની સેવા પામતું સુંદર રૂપ પણ આપ્યું.
તદા સંતાપિતો ભ્રાતા ધનદો ધર્મબુદ્ધિમાન્ । વિમાનં તુ તતો નીતં લંકા ચ નગરી હઠાત્
પછી ધનના દેવ, ધર્મબુદ્ધિ ધરાવતો ભાઈ, કુબેર દુઃખી થયો અને તેની વિમાન અને લંકા નગરી જોરથી છીનવી લેવામાં આવી.
ભુવનં તાપિતં સર્વં દેવાશ્ચૈવ દિવો ગતાઃ । હતવાન્બ્રાહ્મણકુલં મુનીનાં મૂલકૃંતનઃ
પછી આખું જગત દુઃખી થયું અને દેવો સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા; તેણે બ્રાહ્મણોના કુળો નાશ કર્યા અને ઋષિઓને પણ ઉખેડી નાખ્યા.
તદાતિદુઃખિતા દેવાઃ સેંદ્રા બ્રહ્માણમાયયુઃ । સ્તુતિં ચક્રુર્મહાત્માનો દંડવત્પ્રણતિં ગતાઃ
પછી દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, ખૂબ દુઃખી થઈને બ્રહ્માજી પાસે ગયા; એ મહાન આત્માઓએ નમન કરીને સ્તુતિ કરી.
તે તુષ્ટુવુઃ સુરાઃ સર્વે વાગ્ભિરર્થ્યાભિરાદૃતાઃ । તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્કિંકરોમીતિ ચાબ્રવીત્
બધા દેવોએ શ્રદ્ધા અને વિનંતીભરી વાણીથી ભગવાનની સ્તુતિ કરી; ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા ભગવાને કહ્યું: 'શું કરું?'
તતો નિવેદયાંચક્રુર્બ્રહ્મણે વિબુધાઃ પુરઃ । દશગ્રીવાચ્ચ સંકષ્ટં તથા નિજપરાભવમ્
પછી વિદ્વાનો બ્રહ્માજી સમક્ષ દશમુખ રાવણથી થયેલા દુઃખ અને પોતાની હારની વાત રજૂ કરી.
ક્ષણં ધ્યાત્વા યયૌ બ્રહ્મા કૈલાસં ત્રિદશૈઃ સહ । તસ્ય શૈલસ્ય પાર્શ્વે તુ વૈચિત્ર્યેણ સમાકુલાઃ
થોડું ધ્યાન કરીને બ્રહ્માજી દેવો સાથે કૈલાસ પર ગયા; એ પર્વતની બાજુએ તેઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.
સ્થિતાઃ સંતુષ્ટુવુર્દેવાઃ શંભું શક્રપુરોગમાઃ । નમો ભવાય શર્વાય નીલગ્રીવાય તે નમઃ
ત્યાં ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં દેવોએ શંભુની સ્તુતિ કરી: 'ભવને, શર્વને, અને નીલકંઠને વંદન.'
નમઃ સ્થૂલાય સૂક્ષ્માય બહુરૂપાય તે નમઃ । ઇતિ સર્વમુખેનોક્તાં વાણીમાકર્ણ્ય શંકરઃ
'મોટા અને સૂક્ષ્મ, અનેક રૂપ ધરાવનાર તમને વંદન.' બધાએ એમ કહીને જે વાણી ઉચ્ચારી, તે સાંભળી શંકરે—
પ્રોવાચ નંદિનં દેવા નાનયેતિ મમાંતિકમ્ । એતસ્મિન્નંતરે દેવા આહૂતા નંદિના ચ તે
નંદીને કહ્યું: 'દેવોને મારા નજીક આવવા દેતા નહીં.' એ વચ્ચે દેવોને નંદીએ બોલાવ્યા.
પ્રવિશ્યાંતઃપુરે દેવા દદૃશુર્વિસ્મિતેક્ષણાઃ । બ્રહ્માગત્ય દદર્શાથ શંકરં લોકશંકરમ્
દેવો અંદર મહેલમાં ગયા અને આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યા; બ્રહ્માજી આવ્યા અને લોકહિતકારી શંકરને જોયા.
ગણકોટિસહસ્રૈસ્તુ સેવિતં મોદશાલિભિઃ । નગ્નૈર્વિરૂપૈઃ કુટિલૈર્ધૂસરૈર્વિકટૈસ્તથા
હજારો ગણોની ટોળીઓ, આનંદિત, નગ્ન, વિકૃત, વાંકાં, ભસ્મથી ઢંકાયેલા અને ભયાનક રૂપવાળા, તેમની સેવા કરતા હતા.
પ્રણિપત્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા સહ દેવૈઃ પિતામહઃ । ઉવાચ દેવદેવેશં પશ્યાવસ્થાં દિવૌકસામ્
પિતામહ અને દેવોએ નમન કરીને આગળ ઊભા રહી ભગવાનને કહ્યું: 'દેવોના હાલત જુઓ.'