વિદ્યુન્માલિસુતાયાં તુ પુત્રત્રયમભૂન્મહત્ । રાવણઃ કુંભકર્ણશ્ચ તથા પુણ્યો બિભીષણઃ
વિદ્યુન્માલીની કુંખેથી ત્રણ મહાન પુત્રો જન્મ્યા: રાવણ, કુંભકર્ણ અને પુણ્યશાળી વિભીષણ.
રાક્ષસ્યુદરજન્મત્વાત્સંધ્યાસમયસંભવાત્ । દ્વયોરધર્મનિપુણા મતિરાસીન્મહામતે
રાક્ષસી માતાના ગર્ભથી અને સંધ્યાકાળે જન્મવાને કારણે, બંનેના મન અધર્મમાં કુશળ બન્યા, હે મહામતિ.
એકદા તુ વિમાનેન પુષ્પકેણ સુશોભિના । કાંચનીયોપકલ્પેન કિંકિણીજાલમાલિના
એક વખત, સુંદર પુષ્પક વિમાનમાં, જે સોનાથી શોભિત અને ઘંટડીઓની માળાઓથી સજ્જ હતું,
આરુહ્ય પિતરૌ દ્રષ્ટું પ્રાયાચ્છોભાસમન્વિતઃ । સ્વગણૈઃ સંસ્તુતો ભૂત્વા નાનારત્નવિભૂષણૈઃ
તેમણે પોતાના માતા-પિતાને મળવા માટે વિમાનમાં ચડીને ગયા, તેજસ્વી દેખાતા, પોતાના સંગીઓ દ્વારા પ્રશંસિત અને અનેક રત્નોથી શોભાયમાન હતા.
આગત્ય પિત્રોશ્ચરણે પતિત્વા ચિરમાત્મજઃ । હર્ષવિહ્વલિતાત્મા ચ રોમાંચિતતનૂરુહઃ
પુત્રે આવીને માતા-પિતાના પગે પડી, લાંબા સમય સુધી ત્યાં જ રહ્યો. આનંદથી તેનું મન ભીની ગયું, અને શરીર પર રોમાચંન થઈ આવ્યું.
ઉવાચ મેઽદ્ય સુદિનં મહાભાગ્યફલોદયઃ । યન્મે યુષ્મત્પદૌ દૃષ્ટૌ મહાપુણ્યદદર્શનૌ
તે બોલ્યો: 'આજે મારા માટે સાચે જ શુભ દિવસ છે, મહાન ભાગ્યનું ફળ મળ્યું છે, કારણ કે મેં તમારા પગ જોયા છે, જે મહાપુણ્યનું દર્શન છે.'
ઇત્યાદિભિઃ સ્તુતિપદૈઃ સ્તુત્વાગાન્મંદિરં સ્વકમ્ । પિતરાવપિ સંહૃષ્ટૌ પુત્રસ્નેહાદ્બભૂવતુઃ
આવી સ્તુતિના મીઠા શબ્દોથી માતા-પિતાની પ્રશંસા કરીને, તે પોતાના ઘેર ગયો. માતા-પિતા પણ પુત્રના પ્રેમથી આનંદિત થયા.
તં દૃષ્ટ્વા રાવણો ધીમાઞ્જગાદ નિજમાતરમ્ । કોઽયં પુમાન્સુરો વાથ યક્ષો વાથ નરોત્તમઃ
તેને જોઈને બુદ્ધિશાળી રાવણે પોતાની માતાને પૂછ્યું: 'આ માણસ કોણ છે—દેવ છે કે યક્ષ છે કે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય છે?'
યોઽસૌ મમ પિતુઃપાદૌ સન્નિષેવ્ય ગતઃ પુનઃ । મહાભાગ્યનિધિઃ સ્વીયૈર્ગણૈઃ સુપરિવારિતઃ
'—જે મારા પિતાના પગે વંદન કરીને, ફરી પાછો ગયો, મહાન ભાગ્યનો ધન છે અને પોતાના સેવકો સાથે સારી રીતે ઘેરાયેલો છે?'
કેનેદં તપસા લબ્ધં વિમાનં વાયુવેગધૃક્ । ઉદ્યાનારામલીલાદિ વિલાસસ્થાનમુત્તમમ્
'કયા તપથી આ પવન જેવી ઝડપથી ઉડતું વિમાન, આ ઉદ્યાન, બગીચા અને આનંદ માટેનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું?'
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જનની રોષવિક્લવા । ઉવાચ પુત્રં વિમનાઃ કિંચિન્નેત્રવિકારિણી
શેષે કહ્યું: આટલું સાંભળીને માતા ગુસ્સાથી વ્યાકુળ થઈ, મનમાં દુઃખી થઈને, આંખોમાં થોડો ફેર આવી, પુત્રને બોલી.
રે પુત્ર શૃણુ મદ્વાક્યં બહુશિક્ષાસમન્વિતમ્ । એતસ્ય જન્મકર્માદિ વિચારચતુરાધિકમ્
'પુત્ર, મારા શબ્દો સાંભળ, જેમાં બહુ શીખવણી છે: તેના જન્મ અને કર્મની વાત ખૂબ જ વિચારવા જેવી છે.'
સપત્ન્યા મમ કુક્ષિસ્થં વિધાનં સમુપસ્થિતમ્ । યેન સ્વમાતુર્વિમલં કુલમુજ્જ્વલિતં મહત્
'મારી સહપત્નીએ જ્યારે તે ગર્ભમાં હતો ત્યારે જ કિસ્મત નક્કી કરી દીધી, જેના કારણે તેની માતાનું શુદ્ધ કુળ ખૂબ જ ઉજળાયું.'
ત્વં તુ મત્કુક્ષિજઃ કીટઃ પાપઃ સ્વોદરપૂરકઃ । યથા ખરઃ સ્વકં ભારં જાનાતિ ન ચ તદ્ગુણમ્
'પણ તું તો મારા ગર્ભથી જન્મેલો કીટ છે, પાપી છે, ફક્ત પોતાનું પેટ ભરતો છે; જેમ ગધેડો પોતાનો ભાર જાણે છે પણ તેની કિંમત જાણતો નથી.'
તથા ત્વં લક્ષ્યસેઽજ્ઞાની શયનાસનભોગવાન્ । સુપ્તો ગતઃ ક્વચિદ્ભ્રષ્ટ ઇત્યેવ તવ સંભવઃ
'એ જ રીતે તું અજ્ઞાની દેખાય છે, સુખ-સગવડમાં મગ્ન છે; સૂઈને ક્યાંક પડી ગયો છે—એ જ તારો મૂળ છે.'
અનેન તપસા લબ્ધં શિવસંતોષકારિણા । લંકાવાસો મનોવેગં વિમાનં રાજ્યસંપદઃ
'તેના તપથી, જે શિવને પ્રસન્ન કરનારું હતું, લંકામાં નિવાસ, મનની ઝડપથી ચાલતું વિમાન અને રાજસંપત્તિ મળી.'
સુધન્યા જનની ત્વસ્ય સુભાગ્યા સુમહોદયા । યસ્યાઃ પુત્રો નિજગુણૈર્લબ્ધવાન્મહતાં પદમ્
'તેની માતા ખરેખર ધન્ય છે, ભાગ્યશાળી છે અને મહાન ઉદયવાળી છે, જેના પુત્રે પોતાના ગુણોથી ઊંચું સ્થાન મેળવ્યું.'
ઇતિ ક્રુધા ભાષિતમાર્તયા તયા માત્રા સ્વયાઽકર્ણ્ય દુરાત્મસત્તમઃ । રોષં વિધાયાત્મગતં પુનર્વચો જગાદ તાં નિશ્ચયભૃત્તપઃ પ્રતિ
માતાએ ગુસ્સામાં જે કઠોર શબ્દો કહ્યા, તે સાંભળીને, દુષ્ટ પણ પ્રતિષ્ઠિત પુત્રે મનમાં ગુસ્સો પેદા કર્યો અને તપ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને ફરીથી માતાને ઉત્તર આપ્યો.
રાવણ ઉવાચ। જનન્યાકર્ણય વચો મમ ગર્વસમન્વિતમ્ । રત્નગર્ભા ત્વમેવાસિ યસ્યાઃ પુત્રાસ્ત્રયો વયમ્
રાવણે કહ્યું: 'માતા, મારા ગર્વભર્યા શબ્દો સાંભળો: તું જ રત્ન જેવી છે, જેના ત્રણ પુત્રો અમે છીએ.'
કોઽસૌ કીટઃ સ ધનદઃ ક્વ તપઃ સ્વલ્પકં પુનઃ । કાલં કા કિંતુ તદ્રાજ્યં સ્વલ્પસેવકસંયુતમ્
'એ કીટ કોણ છે, એ ધનદ કોણ છે? એનું તપ તો બહુ ઓછું છે. એનો સમય શું? પણ એનું રાજ્ય તો થોડા સેવકો સાથે જ છે.'
માતઃ શૃણુ મમોત્સાહાત્પ્રતિજ્ઞાં કરુણાન્વિતે । ન કેનાપિ કૃતાં કર્ત્રા મહાભાગ્યે હિ કૈકસિ
'માતા, મારા ઉત્સાહથી ભરેલા પ્રતિજ્ઞા સાંભળો, દયાળુ: કોઈએ, હે કૈકસી, એવી પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય લીધી નથી.'
યદ્યહં ભુવનં સર્વં વશેન સ્થાપયામિ વૈ । તપોભિર્દુષ્કૃતૈઃ કૃત્વા બ્રહ્મસંતોષકારકૈઃ
'જો હું આખું જગત મારા વશમાં કરી દઉં, કઠિન તપ કરીને અને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરનારા કાર્યો કરીને—'
અન્નોદકે સદા ત્યક્ત્વા નિદ્રાં ક્રીડાં તથા પુનઃ । ચેત્તદા પિતૃલોકસ્ય ઘાતાત્પાપં ભવેન્મમ
જ્યારે પણ અન્ન અને પાણી હાજર હોય ત્યારે હું ક્યારેય ઊંઘ કે રમતમાંથી દૂર જાઉં, તો એ સમયે પિતૃલોકને વિનાશ કરવાનું પાપ મારા પર આવે.
કુંભકર્ણોઽપિ કૃતવાન્વિભીષણસમન્વિતઃ । રાવણેન સહભ્રાત્રેત્યુક્ત્વાગાદ્ગિરિકાનનમ્
કુંભકર્ણ પણ વિભીષણ સાથે એમ જ કર્યુ; રાવણ ભાઈને વિદાય આપી, પછી તે પર્વતના જંગલમાં ગયો.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। અથોગ્રં સ તપો દૈત્યો દશવર્ષસહસ્રકમ્ । ચકાર ભાનુમક્ષ્ણા ચ પશ્યન્નૂર્ધ્વપદે સ્થિતઃ
અગસ્ત્યે કહ્યું: પછી એ ભયાનક દૈત્યે દસ હજાર વર્ષ સુધી કઠોર તપ કર્યું, ઊભો રહીને, આંખે અડધું પણ ન મીંચી, સૂર્યને જોતો રહ્યો.
કુંભકર્ણોઽપિ કૃતવાંસ્તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ । વિભીષણસ્તુ ધર્માત્મા ચચાર પરમં તપઃ
કુંભકર્ણે પણ બહુ જ કઠિન તપ કર્યું, અને વિભીષણ, જે ધર્મપ્રવૃત્તિ હતો, એણે પણ ઉત્તમ તપસ્યા કરી.
તદા પ્રસન્નો ભગવાન્દેવદેવઃ પ્રજાપતિઃ । દેવદાનવયક્ષાદિ મુકુટૈઃ પરિસેવિતઃ
પછી દેવોના અને પિતૃઓના સ્વામી ભગવાન પ્રસન્ન થયા, અને દેવ, દાનવ, યક્ષ વગેરે મુકુટ ધારણ કરનારાઓએ તેમની સેવા કરી.
દદૌ રાજ્યં ચ સુમહદ્ભુવનત્રયભાસ્વરમ્ । વપુશ્ચ કૃતવાન્રમ્યં દેવદાનવસેવિતમ્
એ ભગવાને ત્રણેય લોકમાં તેજસ્વી અને વિશાળ રાજય આપ્યું અને દેવ-દાનવોની સેવા પામતું સુંદર રૂપ પણ આપ્યું.
તદા સંતાપિતો ભ્રાતા ધનદો ધર્મબુદ્ધિમાન્ । વિમાનં તુ તતો નીતં લંકા ચ નગરી હઠાત્
પછી ધનના દેવ, ધર્મબુદ્ધિ ધરાવતો ભાઈ, કુબેર દુઃખી થયો અને તેની વિમાન અને લંકા નગરી જોરથી છીનવી લેવામાં આવી.
ભુવનં તાપિતં સર્વં દેવાશ્ચૈવ દિવો ગતાઃ । હતવાન્બ્રાહ્મણકુલં મુનીનાં મૂલકૃંતનઃ
પછી આખું જગત દુઃખી થયું અને દેવો સ્વર્ગમાં ચાલ્યા ગયા; તેણે બ્રાહ્મણોના કુળો નાશ કર્યા અને ઋષિઓને પણ ઉખેડી નાખ્યા.