રામ ત્વદ્દર્શનાન્મેઽદ્ય ગતં વૈ દુષ્કૃતં કિલ । સંપૂર્ણો મે મનઃકોશ આનંદેન સુરોત્તમ
હે રામ, આજે તમારું દર્શન થતાં મારા બધા પાપો દુર થઈ ગયા છે; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા મનમાં આનંદની લહેર છવાઈ ગઈ છે.
ઇત્યુક્ત્વા સ બભૂવાશુ તૂષ્ણીં કુંભસમુદ્ભવઃ । રામસંદર્શનાહ્લાદવિહ્વલીકૃતમાનસઃ
આ રીતે કહીને, કુંભમાંથી જન્મેલા મહર્ષિ તરત જ મૌન થઈ ગયા, રામના દર્શનથી તેમના મનમાં આનંદની લહેર છવાઈ ગઈ.
રામઃ પપ્રચ્છ તં ભૂયો મુનિં જ્ઞાનવિશારદમ્ । લોકાતીતં ભવદ્ભાવિ સર્વં જાનાસિ સર્વતઃ
રામે ફરીથી જ્ઞાનમાં પારંગત એવા મહર્ષિ પાસે પૂછ્યું: તમે જગતથી પર અને ભૂત-ભવિષ્ય બધું જાણો છો.
મુને કથય મે સર્વં પૃચ્છતો હિ સુવિસ્તરમ્ । કોઽસૌ મયા હતો યો હિ રાવણો વિબુધાર્દનઃ
હે મુનિ, હું જે પૂછું છું તે બધું વિસ્તારથી કહો: જે રાવણને મેં મારો, એ કોણ હતો, જે દેવતાઓને પણ ત્રાસ આપતો હતો?
કુંભકર્ણોઽપિ કસ્ત્વેષ કા જાતિર્વૈ દુરાત્મનઃ । દેવો દૈત્યઃ પિશાચો વા રાક્ષસો વા મહામુને
અને આ કુંભકર્ણ કોણ છે? આ દુષ્ટનું વંશ શું છે? એ દેવ છે, દૈત્ય છે, ભૂત છે કે રાક્ષસ છે, હે મહામુની?
સર્વમાખ્યાહિ સર્વજ્ઞ સર્વં જાનાસિ વિસ્તરાત્ । અતઃ કથય મે સર્વં કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
હે સર્વજ્ઞ, તમે બધું વિગતે જાણો છો, એટલે મારા પર કૃપા કરીને બધું સ્પષ્ટ રીતે કહો.
ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં કુંભજન્મા તપોનિધિઃ । યત્પૃષ્ટં રઘુરાજેન પ્રવક્તું તત્પ્રચક્રમે
આ શબ્દો સાંભળીને, કુંભમાંથી જન્મેલા અને તપમાં નિષ્ણાત મહર્ષિ, રઘુવંશના રાજાએ જે પૂછ્યું તેનું વર્ણન કરવા લાગ્યા.
રાજન્સૃષ્ટિકરો બ્રહ્મા પુલસ્ત્યસ્તત્સુતોઽભવત્ । તતસ્તુ વિશ્રવા જજ્ઞે વેદવિદ્યાવિશારદઃ
હે રાજા, સૃષ્ટિના સર્જનહાર બ્રહ્માએ પુલસ્ત્ય નામનો પુત્ર પેદા કર્યો; ત્યારબાદ, વેદશાસ્ત્રમાં પારંગત વિશ્રવા જન્મ્યા.
તસ્ય પત્નીદ્વયં જાતં પાતિવ્રત્યચરિત્રભૃત્ । એકા મંદાકિની નામ્ની દ્વિતીયા કૈકસી સ્મૃતા
તેમને બે પત્નીઓ હતી, બંને પતિવ્રતા અને સારા સ્વભાવની; એકનું નામ મન્દાકિની અને બીજી કૈકસી તરીકે જાણીતી હતી.
પૂર્વસ્યાં ધનદો જજ્ઞે લોકપાલવિલાસભૃત્ । યોઽસૌ શિવપ્રસાદેન લંકાવાસમચીકરત્
પહેલી પત્નીમાંથી ધનની દેવી, લોકપાલ અને શિવજીની કૃપાથી લંકાના સ્વામી એવા કુબેર જન્મ્યા.
વિદ્યુન્માલિસુતાયાં તુ પુત્રત્રયમભૂન્મહત્ । રાવણઃ કુંભકર્ણશ્ચ તથા પુણ્યો બિભીષણઃ
વિદ્યુન્માલીની કુંખેથી ત્રણ મહાન પુત્રો જન્મ્યા: રાવણ, કુંભકર્ણ અને પુણ્યશાળી વિભીષણ.
રાક્ષસ્યુદરજન્મત્વાત્સંધ્યાસમયસંભવાત્ । દ્વયોરધર્મનિપુણા મતિરાસીન્મહામતે
રાક્ષસી માતાના ગર્ભથી અને સંધ્યાકાળે જન્મવાને કારણે, બંનેના મન અધર્મમાં કુશળ બન્યા, હે મહામતિ.
એકદા તુ વિમાનેન પુષ્પકેણ સુશોભિના । કાંચનીયોપકલ્પેન કિંકિણીજાલમાલિના
એક વખત, સુંદર પુષ્પક વિમાનમાં, જે સોનાથી શોભિત અને ઘંટડીઓની માળાઓથી સજ્જ હતું,
આરુહ્ય પિતરૌ દ્રષ્ટું પ્રાયાચ્છોભાસમન્વિતઃ । સ્વગણૈઃ સંસ્તુતો ભૂત્વા નાનારત્નવિભૂષણૈઃ
તેમણે પોતાના માતા-પિતાને મળવા માટે વિમાનમાં ચડીને ગયા, તેજસ્વી દેખાતા, પોતાના સંગીઓ દ્વારા પ્રશંસિત અને અનેક રત્નોથી શોભાયમાન હતા.
આગત્ય પિત્રોશ્ચરણે પતિત્વા ચિરમાત્મજઃ । હર્ષવિહ્વલિતાત્મા ચ રોમાંચિતતનૂરુહઃ
પુત્રે આવીને માતા-પિતાના પગે પડી, લાંબા સમય સુધી ત્યાં જ રહ્યો. આનંદથી તેનું મન ભીની ગયું, અને શરીર પર રોમાચંન થઈ આવ્યું.
ઉવાચ મેઽદ્ય સુદિનં મહાભાગ્યફલોદયઃ । યન્મે યુષ્મત્પદૌ દૃષ્ટૌ મહાપુણ્યદદર્શનૌ
તે બોલ્યો: 'આજે મારા માટે સાચે જ શુભ દિવસ છે, મહાન ભાગ્યનું ફળ મળ્યું છે, કારણ કે મેં તમારા પગ જોયા છે, જે મહાપુણ્યનું દર્શન છે.'
ઇત્યાદિભિઃ સ્તુતિપદૈઃ સ્તુત્વાગાન્મંદિરં સ્વકમ્ । પિતરાવપિ સંહૃષ્ટૌ પુત્રસ્નેહાદ્બભૂવતુઃ
આવી સ્તુતિના મીઠા શબ્દોથી માતા-પિતાની પ્રશંસા કરીને, તે પોતાના ઘેર ગયો. માતા-પિતા પણ પુત્રના પ્રેમથી આનંદિત થયા.
તં દૃષ્ટ્વા રાવણો ધીમાઞ્જગાદ નિજમાતરમ્ । કોઽયં પુમાન્સુરો વાથ યક્ષો વાથ નરોત્તમઃ
તેને જોઈને બુદ્ધિશાળી રાવણે પોતાની માતાને પૂછ્યું: 'આ માણસ કોણ છે—દેવ છે કે યક્ષ છે કે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય છે?'
યોઽસૌ મમ પિતુઃપાદૌ સન્નિષેવ્ય ગતઃ પુનઃ । મહાભાગ્યનિધિઃ સ્વીયૈર્ગણૈઃ સુપરિવારિતઃ
'—જે મારા પિતાના પગે વંદન કરીને, ફરી પાછો ગયો, મહાન ભાગ્યનો ધન છે અને પોતાના સેવકો સાથે સારી રીતે ઘેરાયેલો છે?'
કેનેદં તપસા લબ્ધં વિમાનં વાયુવેગધૃક્ । ઉદ્યાનારામલીલાદિ વિલાસસ્થાનમુત્તમમ્
'કયા તપથી આ પવન જેવી ઝડપથી ઉડતું વિમાન, આ ઉદ્યાન, બગીચા અને આનંદ માટેનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું?'
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જનની રોષવિક્લવા । ઉવાચ પુત્રં વિમનાઃ કિંચિન્નેત્રવિકારિણી
શેષે કહ્યું: આટલું સાંભળીને માતા ગુસ્સાથી વ્યાકુળ થઈ, મનમાં દુઃખી થઈને, આંખોમાં થોડો ફેર આવી, પુત્રને બોલી.
રે પુત્ર શૃણુ મદ્વાક્યં બહુશિક્ષાસમન્વિતમ્ । એતસ્ય જન્મકર્માદિ વિચારચતુરાધિકમ્
'પુત્ર, મારા શબ્દો સાંભળ, જેમાં બહુ શીખવણી છે: તેના જન્મ અને કર્મની વાત ખૂબ જ વિચારવા જેવી છે.'
સપત્ન્યા મમ કુક્ષિસ્થં વિધાનં સમુપસ્થિતમ્ । યેન સ્વમાતુર્વિમલં કુલમુજ્જ્વલિતં મહત્
'મારી સહપત્નીએ જ્યારે તે ગર્ભમાં હતો ત્યારે જ કિસ્મત નક્કી કરી દીધી, જેના કારણે તેની માતાનું શુદ્ધ કુળ ખૂબ જ ઉજળાયું.'
ત્વં તુ મત્કુક્ષિજઃ કીટઃ પાપઃ સ્વોદરપૂરકઃ । યથા ખરઃ સ્વકં ભારં જાનાતિ ન ચ તદ્ગુણમ્
'પણ તું તો મારા ગર્ભથી જન્મેલો કીટ છે, પાપી છે, ફક્ત પોતાનું પેટ ભરતો છે; જેમ ગધેડો પોતાનો ભાર જાણે છે પણ તેની કિંમત જાણતો નથી.'
તથા ત્વં લક્ષ્યસેઽજ્ઞાની શયનાસનભોગવાન્ । સુપ્તો ગતઃ ક્વચિદ્ભ્રષ્ટ ઇત્યેવ તવ સંભવઃ
'એ જ રીતે તું અજ્ઞાની દેખાય છે, સુખ-સગવડમાં મગ્ન છે; સૂઈને ક્યાંક પડી ગયો છે—એ જ તારો મૂળ છે.'
અનેન તપસા લબ્ધં શિવસંતોષકારિણા । લંકાવાસો મનોવેગં વિમાનં રાજ્યસંપદઃ
'તેના તપથી, જે શિવને પ્રસન્ન કરનારું હતું, લંકામાં નિવાસ, મનની ઝડપથી ચાલતું વિમાન અને રાજસંપત્તિ મળી.'
સુધન્યા જનની ત્વસ્ય સુભાગ્યા સુમહોદયા । યસ્યાઃ પુત્રો નિજગુણૈર્લબ્ધવાન્મહતાં પદમ્
'તેની માતા ખરેખર ધન્ય છે, ભાગ્યશાળી છે અને મહાન ઉદયવાળી છે, જેના પુત્રે પોતાના ગુણોથી ઊંચું સ્થાન મેળવ્યું.'
ઇતિ ક્રુધા ભાષિતમાર્તયા તયા માત્રા સ્વયાઽકર્ણ્ય દુરાત્મસત્તમઃ । રોષં વિધાયાત્મગતં પુનર્વચો જગાદ તાં નિશ્ચયભૃત્તપઃ પ્રતિ
માતાએ ગુસ્સામાં જે કઠોર શબ્દો કહ્યા, તે સાંભળીને, દુષ્ટ પણ પ્રતિષ્ઠિત પુત્રે મનમાં ગુસ્સો પેદા કર્યો અને તપ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને ફરીથી માતાને ઉત્તર આપ્યો.
રાવણ ઉવાચ। જનન્યાકર્ણય વચો મમ ગર્વસમન્વિતમ્ । રત્નગર્ભા ત્વમેવાસિ યસ્યાઃ પુત્રાસ્ત્રયો વયમ્
રાવણે કહ્યું: 'માતા, મારા ગર્વભર્યા શબ્દો સાંભળો: તું જ રત્ન જેવી છે, જેના ત્રણ પુત્રો અમે છીએ.'
કોઽસૌ કીટઃ સ ધનદઃ ક્વ તપઃ સ્વલ્પકં પુનઃ । કાલં કા કિંતુ તદ્રાજ્યં સ્વલ્પસેવકસંયુતમ્
'એ કીટ કોણ છે, એ ધનદ કોણ છે? એનું તપ તો બહુ ઓછું છે. એનો સમય શું? પણ એનું રાજ્ય તો થોડા સેવકો સાથે જ છે.'