સ્વાગતેન સુસંભાવ્ય પપ્રચ્છ તમનામયમ્ । સુખોપવિષ્ટં વિશ્રાંતં બભાષે રઘુનંદનઃ
સ્નેહભર્યા સ્વાગતથી સન્માન કરીને, રાજાએ તેમની કૂશલતા પુછી; ઋષિ આરામથી બેઠા અને શાંત થયા ત્યારે રઘુનંદન બોલ્યા.
શેષ ઉવાચ। ઇત્થં સ્વાગતસંતુષ્ટં બ્રહ્મચર્યતપોનિધિમ્ । ઉવાચ મતિમાન્વીરઃ સર્વલોકગુરુર્મુનિમ્
શેષજીએ કહ્યું: આમ, સ્વાગતથી સંતોષ પામેલા, બ્રહ્મચર્ય અને તપના ખજાનાં એવા મહાન ઋષિને, સર્વલોકના ગુરુ અને વિદ્વાન વીરે કહ્યું.
સ્વાગતં તે મહાભાગ કુંભયોને તપોનિધે । ત્વદ્દર્શનેન સર્વે વૈ પાવિતાઃ સકુટુંબકાઃ
તમારું સ્વાગત છે, મહાભાગ્યશાળી કુંભજન્મા, તપના ખજાના; તમારી દર્શનથી બધા અને તેમના કુટુંબો પવિત્ર થયા છે.
કચ્ચિન્મતિસ્તે વેદેષુ શાસ્ત્રેષુ પરિવર્તતે । ત્વત્તપોવિઘ્નકર્તા વૈ નાસ્તિ ભૂમંડલે ક્વચિત્
શું તમારો મન વેદ અને શાસ્ત્રોમાં લાગી રહ્યો છે? પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ તમારા તપસ્યામાં વિઘ્ન લાવનાર નથી.
લોપામુદ્રા મહાભાગ યા ચ તે ધર્મચારિણી । યસ્યાઃ પતિવ્રતા ધર્માત્સર્વં ભવતિ શોભનમ્
મહાભાગ્યશાળી લોપામુદ્રા, તમારી ધર્મનિષ્ઠ પત્ની, જેણે પતિવ્રતાથી સર્વે કામો શુભ બનાવ્યા છે.
અપિ શંસ મહાભાગ ધર્મમૂર્તે કૃપાનિધે । અલોલુપસ્ય કિં કાર્યં કરવાણિ મુનીશ્વર
મહાનુભાવ, ધર્મમૂર્તિ, દયાના સાગર, કૃપા કરીને કહો, નિર્લોભ મનુષ્ય માટે હું શું કરું, ઋષિશ્રેષ્ઠ?
ત્વત્તપોયોગતઃ સર્વં ભવતિ સ્વેચ્છયા બહુ । તથાપિ મયિ કૃત્વૈવ કૃપાં શંશ મુનીશ્વરઃ
તમારા તપ અને યોગના બળે બધું તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે જ બને છે; છતાં, હે મહામુની, મારા પર કૃપા કરો અને મને માર્ગદર્શન આપો.
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તો લોકગુરુણા રાજરાજેન ધીમતા । ઉવાચ રામં લોકેશં વિનીતતરભાષયા
શેષે કહ્યું: લોકગુરુ અને વિદ્વાન રાજાધિરાજના આ શબ્દો સાંભળીને, લોકનાથે રામને ખૂબ વિનમ્રતાથી ઉત્તર આપ્યો.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। સ્વામિંસ્તવ સુદુર્દર્શં દર્શનં દૈવતૈરપિ । મત્વા સમાગતં વિદ્ધિ રાજરાજ કૃપાનિધે
અગસ્ત્યે કહ્યું: હે સ્વામી, આપનું દર્શન તો દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે; હે રાજાધિરાજ, તમારી અનંત કૃપાથી જ હું અહીં આવ્યો છું, એ જાણો.
હતસ્ત્વયા રાવણાખ્યસ્ત્વસુરો લોકકંટકઃ । દિષ્ટ્યાદ્ય દેવાઃ સુખિનો દિષ્ટ્યા રાજા બિભીષણઃ
રાવણ નામનો, દુનિયાને દુઃખ આપનાર અસુર, તમારા હાથથી મારો ગયો છે; હવે દેવતાઓ આનંદમાં છે અને વિભીષણ રાજા બન્યા છે, એ સૌભાગ્યથી.
રામ ત્વદ્દર્શનાન્મેઽદ્ય ગતં વૈ દુષ્કૃતં કિલ । સંપૂર્ણો મે મનઃકોશ આનંદેન સુરોત્તમ
હે રામ, આજે તમારું દર્શન થતાં મારા બધા પાપો દુર થઈ ગયા છે; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા મનમાં આનંદની લહેર છવાઈ ગઈ છે.
ઇત્યુક્ત્વા સ બભૂવાશુ તૂષ્ણીં કુંભસમુદ્ભવઃ । રામસંદર્શનાહ્લાદવિહ્વલીકૃતમાનસઃ
આ રીતે કહીને, કુંભમાંથી જન્મેલા મહર્ષિ તરત જ મૌન થઈ ગયા, રામના દર્શનથી તેમના મનમાં આનંદની લહેર છવાઈ ગઈ.
રામઃ પપ્રચ્છ તં ભૂયો મુનિં જ્ઞાનવિશારદમ્ । લોકાતીતં ભવદ્ભાવિ સર્વં જાનાસિ સર્વતઃ
રામે ફરીથી જ્ઞાનમાં પારંગત એવા મહર્ષિ પાસે પૂછ્યું: તમે જગતથી પર અને ભૂત-ભવિષ્ય બધું જાણો છો.
મુને કથય મે સર્વં પૃચ્છતો હિ સુવિસ્તરમ્ । કોઽસૌ મયા હતો યો હિ રાવણો વિબુધાર્દનઃ
હે મુનિ, હું જે પૂછું છું તે બધું વિસ્તારથી કહો: જે રાવણને મેં મારો, એ કોણ હતો, જે દેવતાઓને પણ ત્રાસ આપતો હતો?
કુંભકર્ણોઽપિ કસ્ત્વેષ કા જાતિર્વૈ દુરાત્મનઃ । દેવો દૈત્યઃ પિશાચો વા રાક્ષસો વા મહામુને
અને આ કુંભકર્ણ કોણ છે? આ દુષ્ટનું વંશ શું છે? એ દેવ છે, દૈત્ય છે, ભૂત છે કે રાક્ષસ છે, હે મહામુની?
સર્વમાખ્યાહિ સર્વજ્ઞ સર્વં જાનાસિ વિસ્તરાત્ । અતઃ કથય મે સર્વં કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
હે સર્વજ્ઞ, તમે બધું વિગતે જાણો છો, એટલે મારા પર કૃપા કરીને બધું સ્પષ્ટ રીતે કહો.
ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં કુંભજન્મા તપોનિધિઃ । યત્પૃષ્ટં રઘુરાજેન પ્રવક્તું તત્પ્રચક્રમે
આ શબ્દો સાંભળીને, કુંભમાંથી જન્મેલા અને તપમાં નિષ્ણાત મહર્ષિ, રઘુવંશના રાજાએ જે પૂછ્યું તેનું વર્ણન કરવા લાગ્યા.
રાજન્સૃષ્ટિકરો બ્રહ્મા પુલસ્ત્યસ્તત્સુતોઽભવત્ । તતસ્તુ વિશ્રવા જજ્ઞે વેદવિદ્યાવિશારદઃ
હે રાજા, સૃષ્ટિના સર્જનહાર બ્રહ્માએ પુલસ્ત્ય નામનો પુત્ર પેદા કર્યો; ત્યારબાદ, વેદશાસ્ત્રમાં પારંગત વિશ્રવા જન્મ્યા.
તસ્ય પત્નીદ્વયં જાતં પાતિવ્રત્યચરિત્રભૃત્ । એકા મંદાકિની નામ્ની દ્વિતીયા કૈકસી સ્મૃતા
તેમને બે પત્નીઓ હતી, બંને પતિવ્રતા અને સારા સ્વભાવની; એકનું નામ મન્દાકિની અને બીજી કૈકસી તરીકે જાણીતી હતી.
પૂર્વસ્યાં ધનદો જજ્ઞે લોકપાલવિલાસભૃત્ । યોઽસૌ શિવપ્રસાદેન લંકાવાસમચીકરત્
પહેલી પત્નીમાંથી ધનની દેવી, લોકપાલ અને શિવજીની કૃપાથી લંકાના સ્વામી એવા કુબેર જન્મ્યા.
વિદ્યુન્માલિસુતાયાં તુ પુત્રત્રયમભૂન્મહત્ । રાવણઃ કુંભકર્ણશ્ચ તથા પુણ્યો બિભીષણઃ
વિદ્યુન્માલીની કુંખેથી ત્રણ મહાન પુત્રો જન્મ્યા: રાવણ, કુંભકર્ણ અને પુણ્યશાળી વિભીષણ.
રાક્ષસ્યુદરજન્મત્વાત્સંધ્યાસમયસંભવાત્ । દ્વયોરધર્મનિપુણા મતિરાસીન્મહામતે
રાક્ષસી માતાના ગર્ભથી અને સંધ્યાકાળે જન્મવાને કારણે, બંનેના મન અધર્મમાં કુશળ બન્યા, હે મહામતિ.
એકદા તુ વિમાનેન પુષ્પકેણ સુશોભિના । કાંચનીયોપકલ્પેન કિંકિણીજાલમાલિના
એક વખત, સુંદર પુષ્પક વિમાનમાં, જે સોનાથી શોભિત અને ઘંટડીઓની માળાઓથી સજ્જ હતું,
આરુહ્ય પિતરૌ દ્રષ્ટું પ્રાયાચ્છોભાસમન્વિતઃ । સ્વગણૈઃ સંસ્તુતો ભૂત્વા નાનારત્નવિભૂષણૈઃ
તેમણે પોતાના માતા-પિતાને મળવા માટે વિમાનમાં ચડીને ગયા, તેજસ્વી દેખાતા, પોતાના સંગીઓ દ્વારા પ્રશંસિત અને અનેક રત્નોથી શોભાયમાન હતા.
આગત્ય પિત્રોશ્ચરણે પતિત્વા ચિરમાત્મજઃ । હર્ષવિહ્વલિતાત્મા ચ રોમાંચિતતનૂરુહઃ
પુત્રે આવીને માતા-પિતાના પગે પડી, લાંબા સમય સુધી ત્યાં જ રહ્યો. આનંદથી તેનું મન ભીની ગયું, અને શરીર પર રોમાચંન થઈ આવ્યું.
ઉવાચ મેઽદ્ય સુદિનં મહાભાગ્યફલોદયઃ । યન્મે યુષ્મત્પદૌ દૃષ્ટૌ મહાપુણ્યદદર્શનૌ
તે બોલ્યો: 'આજે મારા માટે સાચે જ શુભ દિવસ છે, મહાન ભાગ્યનું ફળ મળ્યું છે, કારણ કે મેં તમારા પગ જોયા છે, જે મહાપુણ્યનું દર્શન છે.'
ઇત્યાદિભિઃ સ્તુતિપદૈઃ સ્તુત્વાગાન્મંદિરં સ્વકમ્ । પિતરાવપિ સંહૃષ્ટૌ પુત્રસ્નેહાદ્બભૂવતુઃ
આવી સ્તુતિના મીઠા શબ્દોથી માતા-પિતાની પ્રશંસા કરીને, તે પોતાના ઘેર ગયો. માતા-પિતા પણ પુત્રના પ્રેમથી આનંદિત થયા.
તં દૃષ્ટ્વા રાવણો ધીમાઞ્જગાદ નિજમાતરમ્ । કોઽયં પુમાન્સુરો વાથ યક્ષો વાથ નરોત્તમઃ
તેને જોઈને બુદ્ધિશાળી રાવણે પોતાની માતાને પૂછ્યું: 'આ માણસ કોણ છે—દેવ છે કે યક્ષ છે કે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય છે?'
યોઽસૌ મમ પિતુઃપાદૌ સન્નિષેવ્ય ગતઃ પુનઃ । મહાભાગ્યનિધિઃ સ્વીયૈર્ગણૈઃ સુપરિવારિતઃ
'—જે મારા પિતાના પગે વંદન કરીને, ફરી પાછો ગયો, મહાન ભાગ્યનો ધન છે અને પોતાના સેવકો સાથે સારી રીતે ઘેરાયેલો છે?'
કેનેદં તપસા લબ્ધં વિમાનં વાયુવેગધૃક્ । ઉદ્યાનારામલીલાદિ વિલાસસ્થાનમુત્તમમ્
'કયા તપથી આ પવન જેવી ઝડપથી ઉડતું વિમાન, આ ઉદ્યાન, બગીચા અને આનંદ માટેનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું?'