સુદેશં સુપ્રજં સ્વસ્થં સુતૃણં બહુગોધનમ્ । દેવતાયતનાનાં ચ રાજિભિઃ પરિરાજિતમ્
તે દેશ ઉત્તમ હતો, લોકો સ્વસ્થ અને સુખી, ઘાસ લીલુ અને ગાયોની સંખ્યા ઘણી હતી, અને દેવમંદિરોની પંક્તિઓથી રાજ્ય ઘેરાયેલું હતું.
સુપૂર્ણા યત્ર વૈ ગ્રામાઃ સુવિત્તર્દ્ધિવિરાજિતાઃ । સુપુષ્પકૃત્રિમોદ્યાનાઃ સુસ્વાદુફલપાદપાઃ
ત્યાંના ગામો હંમેશા સમૃદ્ધ અને ધનથી ભરપૂર હતા, સુંદર બાગો અને સ્વાદિષ્ટ ફળ આપતાં વૃક્ષો હતા.
સપદ્મિનીકકાસારા યત્ર રાજંતિ ભૂમયઃ । સદંભા નિમ્નગા યત્ર ન યત્ર જનતા ક્વચિત્
ત્યાં જમીન કમળવાળી તળાવો અને સરોવરોથી શોભતી હતી, નદીઓ હંમેશા વહેતી અને ક્યાંય પણ લોકોની અછત નહોતી.
કુલાન્યેવ કુલીનાનાં વર્ણાનાં નાધનાનિ ચ । વિભ્રમો યત્ર નારીષુ ન વિદ્વત્સુ ચ કર્હિચિત્
કુળીન પરિવારો પોતાની મહિમામાં જ રહ્યા, કોઈ વર્ણના લોકો ગરીબ નહોતા, સ્ત્રીઓ કે વિદ્વાનોમાં ક્યારેય ગડબડ નહોતી.
નદ્યઃ કુટિલગામિન્યો ન યત્ર વિષયે પ્રજાઃ । તમોયુક્તાઃ ક્ષપા યત્ર બહુલેષુ ન માનવાઃ
નદીઓ સીધા વહેતી અને એ રાજ્યમાં લોકો ક્યારેય અંધકારમાં ડૂબેલા નહોતા, અને ઘનઘોર રાતે પણ માનવીઓ ગાયબ નહોતા.
રજોયુજઃ સ્ત્રિયો યત્ર નાધર્મબહુલા નરાઃ । ધનૈરનંધો યત્રાસ્તિ જનો નૈવ ચ ભોજને
સ્ત્રીઓ કામવાસનાથી પર હતી અને પુરુષો અધર્મથી દબાયેલા નહોતા, કોઈપણ ધન કે ભોજનથી અંધ બનતો નહોતો.
અનયઃ સ્યંદનો યત્ર ન ચ વૈરાજપૂરુષઃ । દંડઃ પરશુકુદ્દાલવાલવ્યજનરાજિષુ
ત્યાં અયોગ્ય રથ કે દુશ્મનના સેવક નહોતા, દંડ ક્યારેય કુહાડી, કાવડ, વાંસળી કે પંખાની પંક્તિઓમાં પડતો નહોતો.
આતપત્રેષુ નાન્યત્ર ક્વચિત્ક્રોધોપરોધજઃ । અન્યત્રાક્ષિકવૃંદેભ્યઃ ક્વચિન્ન પરિદેવનમ્
છાંયાવાળા છત્રો નીચે ક્યારેય ક્રોધ કે વિઘ્ન થતો નહોતો, ફક્ત જૂઆ રમનારા જૂથોમાં જ આવું થતું, અને ક્યાંય પણ કોઈ દુઃખાવું નહોતું.
આક્ષિકા એવ દૃશ્યંતે યત્ર પાશકપાણયઃ । જાડ્યવાર્તા જલેષ્વેવ સ્ત્રીમધ્યા એવ દુર્બલાઃ
જ્યાં પાશા રમનારાઓ હોય છે, ત્યાં જ તેમના હાથમાં પાશા જોવા મળે છે; જડપણની વાત માત્ર પાણીમાં જ થાય છે; સ્ત્રીઓમાં જ દુર્બળતા જોવા મળે છે.
કઠોરહૃદયા યત્ર સીમંતિન્યો ન માનવાઃ । ઔષધેષ્વેવ યત્રાસ્તિ કુષ્ઠયોગો ન માનવે
જ્યાં સ્ત્રીઓનું હૃદય કઠોર હોય, ત્યાં તેઓ માનવ નથી ગણાતી; કુષ્ઠરોગ માત્ર ઔષધિમાં જ મળે છે, માણસોમાં નહીં.
વેધો યત્ર સુરત્નેષુ શૂલં મૂર્તિકરેષુ વૈ । કંપઃ સાત્વિકભાવોત્થો ન ભયાત્ક્વાપિ કસ્યચિત્
મૂલ્યવાન રત્નોમાં ખોટ હોય છે, મૂર્તિ બનાવનારને દુઃખ થાય છે, અને શાંતિથી ઉદ્ભવેલી કંપન ક્યાંય પણ, કોઈને પણ, ભયથી થતી નથી.
સંજ્વરઃ કામજો યત્ર દારિદ્ર્યકલુષસ્ય ચ । દુર્લ્લભત્વં સદૈવસ્ય સુકૃતેન ચ વસ્તુનઃ
જ્યાં કામથી અને ગરીબીની અશુદ્ધિથી તાવ થાય છે, અને જ્યાં સારા કાર્યનું ફળ મેળવવું હંમેશા મુશ્કેલ હોય છે.
ઇભા એવ પ્રમત્તા વૈ યુદ્ધે વીચ્યો જલાશયે । દાનહાનિર્ગજેષ્વેવ તીક્ષ્ણા એવ હિ કંટકાઃ
યુદ્ધમાં માત્ર હાથીઓ બેફામ હોય છે; પાણીમાં જ તરંગો હોય છે; દાનની હાની હાથીઓમાં જ થાય છે, અને કાંટા હંમેશા તીખા જ હોય છે.
બાણેષુ ગુણવિશ્લેષો બંધોક્તિઃ પુસ્તકે દૃઢા । સ્નેહત્યાગઃ ખલેષ્વેવ ન ચ વૈ સ્વજને જને
તીરમાંથી ધાગો તૂટે છે; બંધન વિશેની વાત પુસ્તકોમાં જ મજબૂત હોય છે; પ્રેમનો ત્યાગ માત્ર દુષ્ટોમાં જ થાય છે, પોતાના લોકોમાં ક્યારેય નહીં.
તં દેશં પાલયામાસ લાલયઁલ્લાલિતાઃ પ્રજાઃ । ધર્મં સંસ્થાપયન્દેશે દુષ્ટે દંડધરોપમઃ
તે રાજાએ એ દેશને પ્રેમપૂર્વક સંભાળ્યો, પ્રજાને લાડથી પાળ્યા, અને દુષ્ટોમાં દંડધારી જેવો ધર્મ સ્થાપ્યો.
એવં પાલયતો દેશં ધર્મેણ ધરણીતલમ્ । સહસ્રં ચ વ્યતીયુર્વૈ વર્ષાણ્યેકાદશ પ્રભોઃ
એ રીતે, જ્યારે રાજાએ ધર્મથી ધરતી પર રાજ કર્યું, ત્યારે પ્રભુ માટે હજાર અને અગિયાર વર્ષ વીતી ગયા.
તત્ર નીચજનાચ્છ્રુત્વા સીતાયા અપમાનતામ્ । સ્વાં ચ નિંદાં રજકતસ્તાં તત્યાજ રઘૂદ્વહઃ
ત્યાં, જ્યારે એક નીચ માણસ પાસેથી સીતાના અપમાન અને ધોબી દ્વારા પોતાની નિંદા સાંભળી, ત્યારે રઘુવંશી રાજાએ સીતાને ત્યાગી દીધી.
પૃથ્વીં પાલયમાનસ્ય ધર્મેણ નૃપતેસ્તદા । સીતાં વિરહિતામેકાં નિદેશેન સુરક્ષિતામ્
એ સમયે, જ્યારે રાજાએ ધર્મપૂર્વક પૃથ્વી પર રાજ કર્યું, ત્યારે એકલી સીતાને આજ્ઞાથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવી.
કદાચિત્સંસદો મધ્યે હ્યાસીનસ્ય મહામતેઃ । આજગામ મુનિશ્રેષ્ઠઃ કુંભોત્પત્તિર્મુનિર્મહાન્
ક્યારેક સભામાં બેઠેલા વિદ્વાન રાજા પાસે, કુંભમાંથી જન્મેલા મહાન ઋષિ, ઋષિમણિમાં શ્રેષ્ઠ, આવ્યા.
ગૃહીત્વાર્ઘ્યં સમુત્તસ્થૌ વસિષ્ઠેન સમન્વિતઃ । જનતાભિર્મહારાજો વાર્ધિશોષકમાગતમ્
અર્ગ્ય સ્વીકારીને, વસિષ્ઠજી સાથે ઊભા થયા; મહારાજા, પ્રજાઓથી ઘેરાયેલા, સમુદ્રને સૂકવી દેનારા ઋષિને આવકાર્યા.
સ્વાગતેન સુસંભાવ્ય પપ્રચ્છ તમનામયમ્ । સુખોપવિષ્ટં વિશ્રાંતં બભાષે રઘુનંદનઃ
સ્નેહભર્યા સ્વાગતથી સન્માન કરીને, રાજાએ તેમની કૂશલતા પુછી; ઋષિ આરામથી બેઠા અને શાંત થયા ત્યારે રઘુનંદન બોલ્યા.
શેષ ઉવાચ। ઇત્થં સ્વાગતસંતુષ્ટં બ્રહ્મચર્યતપોનિધિમ્ । ઉવાચ મતિમાન્વીરઃ સર્વલોકગુરુર્મુનિમ્
શેષજીએ કહ્યું: આમ, સ્વાગતથી સંતોષ પામેલા, બ્રહ્મચર્ય અને તપના ખજાનાં એવા મહાન ઋષિને, સર્વલોકના ગુરુ અને વિદ્વાન વીરે કહ્યું.
સ્વાગતં તે મહાભાગ કુંભયોને તપોનિધે । ત્વદ્દર્શનેન સર્વે વૈ પાવિતાઃ સકુટુંબકાઃ
તમારું સ્વાગત છે, મહાભાગ્યશાળી કુંભજન્મા, તપના ખજાના; તમારી દર્શનથી બધા અને તેમના કુટુંબો પવિત્ર થયા છે.
કચ્ચિન્મતિસ્તે વેદેષુ શાસ્ત્રેષુ પરિવર્તતે । ત્વત્તપોવિઘ્નકર્તા વૈ નાસ્તિ ભૂમંડલે ક્વચિત્
શું તમારો મન વેદ અને શાસ્ત્રોમાં લાગી રહ્યો છે? પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ તમારા તપસ્યામાં વિઘ્ન લાવનાર નથી.
લોપામુદ્રા મહાભાગ યા ચ તે ધર્મચારિણી । યસ્યાઃ પતિવ્રતા ધર્માત્સર્વં ભવતિ શોભનમ્
મહાભાગ્યશાળી લોપામુદ્રા, તમારી ધર્મનિષ્ઠ પત્ની, જેણે પતિવ્રતાથી સર્વે કામો શુભ બનાવ્યા છે.
અપિ શંસ મહાભાગ ધર્મમૂર્તે કૃપાનિધે । અલોલુપસ્ય કિં કાર્યં કરવાણિ મુનીશ્વર
મહાનુભાવ, ધર્મમૂર્તિ, દયાના સાગર, કૃપા કરીને કહો, નિર્લોભ મનુષ્ય માટે હું શું કરું, ઋષિશ્રેષ્ઠ?
ત્વત્તપોયોગતઃ સર્વં ભવતિ સ્વેચ્છયા બહુ । તથાપિ મયિ કૃત્વૈવ કૃપાં શંશ મુનીશ્વરઃ
તમારા તપ અને યોગના બળે બધું તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે જ બને છે; છતાં, હે મહામુની, મારા પર કૃપા કરો અને મને માર્ગદર્શન આપો.
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તો લોકગુરુણા રાજરાજેન ધીમતા । ઉવાચ રામં લોકેશં વિનીતતરભાષયા
શેષે કહ્યું: લોકગુરુ અને વિદ્વાન રાજાધિરાજના આ શબ્દો સાંભળીને, લોકનાથે રામને ખૂબ વિનમ્રતાથી ઉત્તર આપ્યો.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। સ્વામિંસ્તવ સુદુર્દર્શં દર્શનં દૈવતૈરપિ । મત્વા સમાગતં વિદ્ધિ રાજરાજ કૃપાનિધે
અગસ્ત્યે કહ્યું: હે સ્વામી, આપનું દર્શન તો દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે; હે રાજાધિરાજ, તમારી અનંત કૃપાથી જ હું અહીં આવ્યો છું, એ જાણો.
હતસ્ત્વયા રાવણાખ્યસ્ત્વસુરો લોકકંટકઃ । દિષ્ટ્યાદ્ય દેવાઃ સુખિનો દિષ્ટ્યા રાજા બિભીષણઃ
રાવણ નામનો, દુનિયાને દુઃખ આપનાર અસુર, તમારા હાથથી મારો ગયો છે; હવે દેવતાઓ આનંદમાં છે અને વિભીષણ રાજા બન્યા છે, એ સૌભાગ્યથી.