કથં જહર્ષ કિમભૂત્કીદૃશં તત્ર ચિહ્નિતમ્ । રામચંદ્રસ્ય સંદેશહર્તારં કિમુવાચ સા
એણે કેવી રીતે આનંદ વ્યક્ત કર્યો? શું બન્યું? કયા સંકેતો દેખાયા? રામચંદ્રના સમાચાર લાવનાર દૂતને એણે શું કહ્યું?
એતન્મે સંશયં છિંધિ રઘુનાથગુણોદયમ્ । યથાવચ્છૃણ્વતે મહ્યં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ
મારો આ સંશય દૂર કરો અને કૃપા કરીને રઘુનાથના ગુણગાન મને વિગતે કહો, હું ધ્યાનથી સાંભળું છું.
શેષ ઉવાચ । સાધુપૃષ્ટં મહાભાગ દ્વિજવર્યપુરસ્કૃત । તન્મે નિગદતઃ સાક્ષાચ્છૃણુષ્વૈકમનાઃ કિલ
શેષે કહ્યું: હે ભાગ્યશાળી, તમે ઉત્તમ બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં સારો પ્રશ્ન કર્યો છે. હવે હું જે કહું છું તે તમે એકાગ્રતાથી સાંભળો.
સા વૈ તદ્વદનાંભોજ ચ્યુતં રામાગમામૃતમ્ । પીત્વા પીત્વા બભૂવાહો સ્થગિતાંગેન વિહ્વલા
એ રામના આગમનના અમૃત જેવું સમાચાર, દૂતના મુખથી વારંવાર સાંભળી, એ સ્ત્રી આનંદથી ભરાઈ ગઈ અને એનું શરીર સ્થિર થઈ ગયું.
કિં મે સ્વપ્નો વિમૂઢાયાઃ કિં વા ભ્રમકરં વચઃ । મમવૈ મંદભાગ્યાયાઃ કથં રામેક્ષણં પુનઃ
"આ બધું મારા ભ્રમિત મન માટે સ્વપ્ન છે કે કોઈ ભ્રમાવનારી વાત છે? હું તો દુર્ભાગ્યશાળી, ફરી રામને કેમ જોઈ શકું?"
બહુના તપસા કૃત્વા પ્રાપ્તોઽયં વૈ સુતઃ શિશુઃ । કેનચિન્મમ પાપેન વિપ્રયોગં ગતઃ પુનઃ
"ઘણા તપ કર્યા પછી મને પુત્ર મળ્યો હતો, પણ મારા કોઈ પાપના કારણે એ ફરીથી મારો વિયોગ થયો."
સુમંત્રિન્કુશલી રામઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ । કથં માં સ્મરતે વીરો વનચારી સુદુઃખિતામ્
"સુમંત સુખી છે ને? રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે, સુખથી છે ને? એ વનવાસી વીર મને, દુઃખી માતાને, કેમ યાદ કરે છે?"
ઇતિ સા વિલલાપોચ્ચૈ રઘુનાથસ્મૃતિં ગતા । ન નિવેદ નિજં કિંચિત્પરકીયં વિમોહિતા । સુમુખોઽપિ તથા દૃષ્ટ્વા દુઃખિતાં માતરં ભૃશમ્
આ રીતે રઘુનાથની યાદમાં એ ઉંચે અવાજે રડવા લાગી, પોતાનું કે બીજાનું કંઈ બોલી શકી નહીં, મગજ પણ ભટકી ગયું; અને સુમુખે પોતાની માતાને એટલી દુઃખી જોઈ.
વીજયામાસ વાસોગ્રૈઃ સંજ્ઞામાપ ચ સા પુનઃ । ઉવાચ જનનીં સૌમ્યં વચોહર્ષકરં મુહુઃ
એને નાજુક વસ્ત્રોથી પંખો કરી, એ ફરી સંજ્ઞાનમાં આવી; પછી એણે વારંવાર મીઠા અને આનંદ આપતા શબ્દો માતાને કહ્યા.
રઘુનાથાગમસ્માર હૃષ્ટાં તાં વ્યદધાત્પુનઃ । માતર્વિદ્ધિ ગૃહં પ્રાપ્તં રઘુનાથં સલક્ષ્મણમ્
રઘુનાથના પાછા આવવાની વાત યાદ અપાવીને એણે માતાને ફરી ખુશ કરી: "માતા, જાણો કે રઘુનાથ લક્ષ્મણ સાથે ઘરે આવી ગયા છે."
સીતયા સહિતં પશ્ય ચાશીર્ભિરભિયુંક્ષ્વ ચ । ઇતિ તથ્યં વચઃ શ્રુત્વા સુમુખેન પ્રભાષિતમ્
"સીતાજી સાથે તેમને જુઓ અને આશીર્વાદ આપો." સુમુખે આ સાચી વાત કહી ત્યારે—
યાદૃશં હર્ષમાપેદે તાદૃશં વેદ્મ્યહં નહિ । ઉત્થાય ચાજિરે પ્રાપ્તા રોમાંચિતતનૂરુહા
"એવો આનંદ એમને થયો કે એ હું પણ વર્ણવી શકતો નથી." એ ઊભી રહી અને અંગમાં રોમાચંનદ થઈ, ઓટમાં પહોંચી.
હર્ષવિહ્વલિતાંગ્યશ્રુ મુંચંતી રામમૈક્ષત । તાવત્સ રામો રાજેંદ્રો નરયાનમધિશ્રિતઃ
આનંદથી શરીર કંપતું, આંખોમાંથી આંસુ વહાવતા, એ રામને જોઈ; એ સમયે રામ રાજાના રથ પર બેઠેલા હતા.
પ્રાપ્તઃ સ્વમાતુર્ભવનં કૈકેય્યાઃ સુનયઃ પુરઃ । કૈકેય્યપિ ત્રપાભારનમ્રા રામં પુરઃસ્થિતમ્
રામ પોતાની માતાના ઘર પહોંચ્યા, કૈકેયીની સમજદારી આગળ હતી; અને કૈકેયી પણ લાજથી નમ્ર બની, રામ સામે ઉભી રહી.
નોવાચ કિંચિન્મહતીં ચિંતાં પ્રાપ્તવતી મુહુઃ । સૂર્યવંશધ્વજો રામો માતરં વીક્ષ્ય લજ્જિતામ્
એણે કંઈ બોલ્યું નહીં, વારંવાર ભારે ચિંતામાં પડી ગઈ; સૂર્યવંશના ધ્વજ રામે પોતાની માતાને શરમાઈને ઊભી જોઈ—
ઉવાચ સાંત્વયંસ્તાં ચ વાક્યૈર્વિનયમિશ્રિતૈઃ । શ્રીરામ ઉવાચ। માતર્મયા વનં ગત્વા સર્વમાચરિતં તથા
એને વિનયભર્યા અને શાંત શબ્દોથી ધીરજ આપી કહ્યું: શ્રીરામે કહ્યું: "માતા, મેં વનમાં જઈને બધું તેમ જ કર્યું છે."
અધુના કરવૈ કિં વા ત્વદાજ્ઞાતો જનન્યહો । મયા ન્યૂનં કૃતં નાસ્તિ કથં માં નેક્ષ્યસે પુનઃ
હવે, મા, તારી આજ્ઞા વિના હું શું કરું? અરે, મેં તો કોઈ ખોટ નથી કરી, તો પણ તું ફરી મને કેમ નહિ જુએ?
આશીર્ભિરભિનંદ્યૈનં ભરતં માં ચ વીક્ષય । ઇતિ શ્રુત્વાપિ તદ્વાક્યં સા નમ્રવદનાનઘ
ભરતને આશીર્વાદ આપ અને મને પણ એક નજરે જુએ. આ શબ્દો સાંભળીને, નિર્દોષ માતાએ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.
શનૈઃ શનૈઃ પ્રત્યુવાચ રામ ગચ્છ સ્વમાલયમ્ । રામોઽપિ શ્રુત્વા વચનં જનન્યાઃ પુરુષોત્તમઃ
માતા ધીમે ધીમે બોલી: 'રામ, તું તારા ઘરે જા.' પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે માતાના આ શબ્દો સાંભળ્યા.
નમસ્કૃત્ય યયૌ ગેહં સુમિત્રાયાઃ કૃપાનિધિઃ । સુમિત્રા પુત્રસહિતં રામં દૃષ્ટ્વા મહામનાઃ
કૃપાનિધિ રામે માતાને વંદન કરીને સુમિત્રાના ઘરે ગયો. મહાન મનવાળી સુમિત્રાએ પોતાના પુત્ર સાથે રામને જોયા.
ચિરંજીવ ચિરંજીવ હ્યાશીર્ભિરિતિ ચાભ્યધાત્ । માતુશ્ચ રામભદ્રોઽપિ ચરણૌ પ્રણિપત્ય ચ
'દીર્ઘાયુ રહો, દીર્ઘાયુ રહો!' એમ આશીર્વાદ આપ્યા. રામભદ્રે પણ માતાના પગે વંદન કર્યા.
પરિષ્વજ્ય મુદાયુક્તો જગાદ વચનં પુનઃ । રત્નગર્ભે મમ ભ્રાત્રા કેનાપિ ન કૃતં તથા
રામે આનંદથી માતાને વળગી ફરી કહ્યું: 'રત્નગર્ભા, મારા ભાઈએ તો કંઈ એવું કર્યું નથી,
યથાયમકરોદ્ધીમાન્મમદુઃખાપનોદનમ્
જેવું આ બુદ્ધિશાળી લક્ષ્મણે કર્યું છે, મારા દુઃખને દૂર કરી દીધું છે.'
રાવણેન હૃતા સીતા મયા યત્પ્રાપ્યતે પુનઃ । માતસ્તત્સર્વમાવિદ્ધિ લક્ષ્મણસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
રાવણે સીતાને અપહરણ કરી હતી, પણ મેં તેને પાછી મેળવેલી છે. મા, આ બધું લક્ષ્મણના પ્રયત્નોથી થયું છે, એ જાણ.
દત્તામાશિષમાગૃહ્ય શિરસાયં સુમિત્રયા । નિજમાતુશ્ચ ભવનં પ્રયયૌ વિબુધૈર્વૃતઃ
સુમિત્રાના આશીર્વાદ માથે લીધા પછી, રામ દેવતાઓથી ઘેરાઈને પોતાની માતાના ઘરમાં ગયો.
માતરં વીક્ષ્ય હૃષિતાં નિજદર્શનલાલસામ્ । સ્વયાનાદવરુહ્યાશુ ચરણાવગ્રહીદ્ધરિઃ
પોતાની માતાને ખુશ અને પોતાના દર્શન માટે આતુર જોઈ, હરિ જલદી પોતાના રથમાંથી નીચે ઉતરીને માતાના પગ પકડ્યા.
માતા તદ્દર્શનોત્કંઠા વિહ્વલીકૃતમાનસા । પરિષ્વજ્ય પરિષ્વજ્ય રામં મુદમવાપ સા
માતા, પુત્રના દર્શન માટે તરસેલી અને મનથી ઉલ્લાસિત થઈ, રામને વારંવાર વળગી ગઈ અને આનંદ પામી.
શરીરે રોમહર્ષોઽભૂદ્ગદ્ગદા વાગભૂત્તદા । હર્ષાશ્રૂણિ તુ સોષ્ણાનિ પ્રવાહં પ્રાપુરાપદાત્
માતાના શરીરે રોમાંચ થયો, બોલી અટકી ગઈ અને આનંદના ઉષ્ણ અશ્રુ ધારા બનીને વહી નીકળ્યા.
જનનીં વીક્ષ્ય વિનયી તાટંકદ્વયવર્જિતામ્ । કરાકલ્પ પદાકલ્પરહિતાં બિભ્રતીં તનુમ્
વિનયવંત રામે પોતાની માતાને જોયી, જેના કાનમાં કુંડળ નહોતાં, હાથ-પગમાં કોઈ શણગાર નહોતો અને શરીર પણ સુખદ દેખાતું નહોતું.
કિંચિત્સ્વદર્શનાદ્ધૃષ્ટાં કૃશાંગીં તાં સ શોકભાક્ । દુઃખસ્ય સમયો નાયમિતિ મત્વા જગાદ તામ્
પુત્રના દર્શનથી થોડી ખુશ, પણ દુઃખથી દુર્બળ થયેલી માતાને જોઈ, રામે વિચાર્યું કે હવે દુઃખ વ્યક્ત કરવાનો સમય નથી અને તેણે માતાને કહ્યું.