ઇતિ શૃણ્વઞ્છુભાં વાચં પૌરાણાં હર્ષિતાંગિનામ્ । રામદર્શનસંજાત પુલકોદ્ભેદ શોભિનામ્
આવી શુભ વાણી, આનંદથી ભરેલા નાગરિકોના મોઢેથી, જેમના શરીર રામના દર્શનથી રોમાંચિત થયા હતા, સાંભળી...
પ્રવિવેશ વરં માર્ગં રથ્યાચત્વરભૂષિતમ્ । ચંદનોદકસંસિક્તં પુષ્પપલ્લવસંયુતમ્
તેઓ સુંદર માર્ગમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં ગલીઓ અને ચોક શોભાવાળી હતી, ચંદન પાણી છાંટવામાં આવ્યું હતું અને ફૂલો તથા પાંદડાથી સજાવટ થઈ હતી.
તદા પૌરાંગનાઃ કાશ્ચિદ્ગવાક્ષબિલમાશ્રિતાઃ । રઘુનાથસ્વરૂપેક્ષા જાતકામા અથાબ્રુવન્
એ સમયે, શહેરની કેટલીક સ્ત્રીઓ, ઝરખાંખી પાસે ઉભી રહીને, રઘુનાથજીના દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી, પરસ્પર વાતો કરવા લાગી.
પૌરાંગના ઊચુઃ। ધન્યા અભૂવન્બત ભિલ્લકન્યા વનેષુ યા રામમુખારવિંદમ્ । સ્વલોચનેંદીવરકૈરથાપિબન્સ્વભાગ્યસંજાતમહોદયા ઇમાઃ
શહેરની સ્ત્રીઓ બોલી: ધન્ય છે એ ભિલ્લ કન્યાઓ, જેઓએ જંગલમાં પોતાના કમળ જેવા નેત્રોથી રામજીના કમળમુખનું પાન કર્યું, અને પોતાના સારા ભાગ્યથી આનંદ પામ્યા.
ધન્યં મુખં પશ્યત વીરધામ્નઃ શ્રીરામદેવસ્ય સરોજનેત્રમ્ । યદ્દર્શનં ધાતૃમુખાઃ સુરા અપિ પ્રાપુર્મહદ્ભાગ્યયુતા વયંત્વહો
આ રામદેવનું કમળ નેત્રોવાળું, વીરતા ભરેલું, ધન્ય મુખ જુઓ; એનું દર્શન કરીને દેવતાઓ અને સૃષ્ટિના સર્જકોએ પણ મહાન ભાગ્ય મેળવ્યું—તો આપણે કેટલું ધન્ય છીએ!
એતન્મુખં પશ્યત ચારુહાસં કિરીટસંશોભિનિજોત્તમાંગમ્ । બંધૂકધિક્કારલસચ્છવિપ્રદં દંતચ્છદં બિભ્રતમુચ્ચનાસમ્
આ મુખ જુઓ, જેમાં મોહક સ્મિત છે, મસ્તક પર મુગટ શોભે છે, રંગ બંધૂક ફૂલને પણ લજાવે છે, તેજસ્વી દાંત અને ઉંચું નાક છે.
ઇતિ ગદિતવતીસ્તાઃ સ્નેહભારેણ રામા નલિનદલસદૃક્ષૈર્નેત્રપાતૈર્નિરીક્ષ્ય । નિખિલગુરુરનૂનપ્રેમભારં નૃલોકં જનનિગૃહમિયેષ પ્રોષિતાંગેન હૃષ્ટઃ
આ રીતે વાતો કરીને, એ સ્ત્રીઓ રામજીને કમળપાંખ જેવી આંખોથી પ્રેમથી જુએ છે; તેમને આખું જગત અને ઘર-ઘર અપરિમિત પ્રેમથી ભરેલું દેખાય છે અને તેઓ આનંદથી રોમાંચિત થાય છે.
વાત્સ્યાયન ઉવાચ। ભુજગાધીશ્વરેશાન ધરાભારધરક્ષમ । શૃણ્વેકં સંશયં મહ્યં કૃપયા કથયસ્વ તમ્
વાત્સ્યાયન બોલ્યા: હે ભુજગાધીશ, પૃથ્વીનો ભાર સહન કરનાર પ્રભુ, કૃપા કરીને મારી એક શંકા સાંભળો અને તેનું સમાધાન કરો.
રઘુનાથસ્ય ગમનં વનં પ્રતિ યદા હ્યભૂત્ । તદા પ્રભૃતિ દેહેન સ્થિતા શૂન્યેન ચેતસા
રઘુનાથ જ્યારે વનમાં ગયા, ત્યારે તે દિવસથી એ માત્ર શરીરે જ હાજર રહી, મનથી તો આખી ખાલી થઈ ગઈ.
તદ્વિપ્રયોગવિધુરા કૃશદેહાતિદુઃખિતા । સુમુખાન્મંત્રિણઃ શ્રુત્વા રઘુનાથં સમાગતમ્
પુત્રના વિયોગથી દુઃખી અને દુર્બળ દેહવાળી એ સ્ત્રી, જ્યારે સુમુખ નામના મંત્રી પાસેથી રઘુનાથના પાછા આવવાની વાત સાંભળી, ત્યારે ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ.
કથં જહર્ષ કિમભૂત્કીદૃશં તત્ર ચિહ્નિતમ્ । રામચંદ્રસ્ય સંદેશહર્તારં કિમુવાચ સા
એણે કેવી રીતે આનંદ વ્યક્ત કર્યો? શું બન્યું? કયા સંકેતો દેખાયા? રામચંદ્રના સમાચાર લાવનાર દૂતને એણે શું કહ્યું?
એતન્મે સંશયં છિંધિ રઘુનાથગુણોદયમ્ । યથાવચ્છૃણ્વતે મહ્યં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ
મારો આ સંશય દૂર કરો અને કૃપા કરીને રઘુનાથના ગુણગાન મને વિગતે કહો, હું ધ્યાનથી સાંભળું છું.
શેષ ઉવાચ । સાધુપૃષ્ટં મહાભાગ દ્વિજવર્યપુરસ્કૃત । તન્મે નિગદતઃ સાક્ષાચ્છૃણુષ્વૈકમનાઃ કિલ
શેષે કહ્યું: હે ભાગ્યશાળી, તમે ઉત્તમ બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં સારો પ્રશ્ન કર્યો છે. હવે હું જે કહું છું તે તમે એકાગ્રતાથી સાંભળો.
સા વૈ તદ્વદનાંભોજ ચ્યુતં રામાગમામૃતમ્ । પીત્વા પીત્વા બભૂવાહો સ્થગિતાંગેન વિહ્વલા
એ રામના આગમનના અમૃત જેવું સમાચાર, દૂતના મુખથી વારંવાર સાંભળી, એ સ્ત્રી આનંદથી ભરાઈ ગઈ અને એનું શરીર સ્થિર થઈ ગયું.
કિં મે સ્વપ્નો વિમૂઢાયાઃ કિં વા ભ્રમકરં વચઃ । મમવૈ મંદભાગ્યાયાઃ કથં રામેક્ષણં પુનઃ
"આ બધું મારા ભ્રમિત મન માટે સ્વપ્ન છે કે કોઈ ભ્રમાવનારી વાત છે? હું તો દુર્ભાગ્યશાળી, ફરી રામને કેમ જોઈ શકું?"
બહુના તપસા કૃત્વા પ્રાપ્તોઽયં વૈ સુતઃ શિશુઃ । કેનચિન્મમ પાપેન વિપ્રયોગં ગતઃ પુનઃ
"ઘણા તપ કર્યા પછી મને પુત્ર મળ્યો હતો, પણ મારા કોઈ પાપના કારણે એ ફરીથી મારો વિયોગ થયો."
સુમંત્રિન્કુશલી રામઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ । કથં માં સ્મરતે વીરો વનચારી સુદુઃખિતામ્
"સુમંત સુખી છે ને? રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે, સુખથી છે ને? એ વનવાસી વીર મને, દુઃખી માતાને, કેમ યાદ કરે છે?"
ઇતિ સા વિલલાપોચ્ચૈ રઘુનાથસ્મૃતિં ગતા । ન નિવેદ નિજં કિંચિત્પરકીયં વિમોહિતા । સુમુખોઽપિ તથા દૃષ્ટ્વા દુઃખિતાં માતરં ભૃશમ્
આ રીતે રઘુનાથની યાદમાં એ ઉંચે અવાજે રડવા લાગી, પોતાનું કે બીજાનું કંઈ બોલી શકી નહીં, મગજ પણ ભટકી ગયું; અને સુમુખે પોતાની માતાને એટલી દુઃખી જોઈ.
વીજયામાસ વાસોગ્રૈઃ સંજ્ઞામાપ ચ સા પુનઃ । ઉવાચ જનનીં સૌમ્યં વચોહર્ષકરં મુહુઃ
એને નાજુક વસ્ત્રોથી પંખો કરી, એ ફરી સંજ્ઞાનમાં આવી; પછી એણે વારંવાર મીઠા અને આનંદ આપતા શબ્દો માતાને કહ્યા.
રઘુનાથાગમસ્માર હૃષ્ટાં તાં વ્યદધાત્પુનઃ । માતર્વિદ્ધિ ગૃહં પ્રાપ્તં રઘુનાથં સલક્ષ્મણમ્
રઘુનાથના પાછા આવવાની વાત યાદ અપાવીને એણે માતાને ફરી ખુશ કરી: "માતા, જાણો કે રઘુનાથ લક્ષ્મણ સાથે ઘરે આવી ગયા છે."
સીતયા સહિતં પશ્ય ચાશીર્ભિરભિયુંક્ષ્વ ચ । ઇતિ તથ્યં વચઃ શ્રુત્વા સુમુખેન પ્રભાષિતમ્
"સીતાજી સાથે તેમને જુઓ અને આશીર્વાદ આપો." સુમુખે આ સાચી વાત કહી ત્યારે—
યાદૃશં હર્ષમાપેદે તાદૃશં વેદ્મ્યહં નહિ । ઉત્થાય ચાજિરે પ્રાપ્તા રોમાંચિતતનૂરુહા
"એવો આનંદ એમને થયો કે એ હું પણ વર્ણવી શકતો નથી." એ ઊભી રહી અને અંગમાં રોમાચંનદ થઈ, ઓટમાં પહોંચી.
હર્ષવિહ્વલિતાંગ્યશ્રુ મુંચંતી રામમૈક્ષત । તાવત્સ રામો રાજેંદ્રો નરયાનમધિશ્રિતઃ
આનંદથી શરીર કંપતું, આંખોમાંથી આંસુ વહાવતા, એ રામને જોઈ; એ સમયે રામ રાજાના રથ પર બેઠેલા હતા.
પ્રાપ્તઃ સ્વમાતુર્ભવનં કૈકેય્યાઃ સુનયઃ પુરઃ । કૈકેય્યપિ ત્રપાભારનમ્રા રામં પુરઃસ્થિતમ્
રામ પોતાની માતાના ઘર પહોંચ્યા, કૈકેયીની સમજદારી આગળ હતી; અને કૈકેયી પણ લાજથી નમ્ર બની, રામ સામે ઉભી રહી.
નોવાચ કિંચિન્મહતીં ચિંતાં પ્રાપ્તવતી મુહુઃ । સૂર્યવંશધ્વજો રામો માતરં વીક્ષ્ય લજ્જિતામ્
એણે કંઈ બોલ્યું નહીં, વારંવાર ભારે ચિંતામાં પડી ગઈ; સૂર્યવંશના ધ્વજ રામે પોતાની માતાને શરમાઈને ઊભી જોઈ—
ઉવાચ સાંત્વયંસ્તાં ચ વાક્યૈર્વિનયમિશ્રિતૈઃ । શ્રીરામ ઉવાચ। માતર્મયા વનં ગત્વા સર્વમાચરિતં તથા
એને વિનયભર્યા અને શાંત શબ્દોથી ધીરજ આપી કહ્યું: શ્રીરામે કહ્યું: "માતા, મેં વનમાં જઈને બધું તેમ જ કર્યું છે."
અધુના કરવૈ કિં વા ત્વદાજ્ઞાતો જનન્યહો । મયા ન્યૂનં કૃતં નાસ્તિ કથં માં નેક્ષ્યસે પુનઃ
હવે, મા, તારી આજ્ઞા વિના હું શું કરું? અરે, મેં તો કોઈ ખોટ નથી કરી, તો પણ તું ફરી મને કેમ નહિ જુએ?
આશીર્ભિરભિનંદ્યૈનં ભરતં માં ચ વીક્ષય । ઇતિ શ્રુત્વાપિ તદ્વાક્યં સા નમ્રવદનાનઘ
ભરતને આશીર્વાદ આપ અને મને પણ એક નજરે જુએ. આ શબ્દો સાંભળીને, નિર્દોષ માતાએ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.
શનૈઃ શનૈઃ પ્રત્યુવાચ રામ ગચ્છ સ્વમાલયમ્ । રામોઽપિ શ્રુત્વા વચનં જનન્યાઃ પુરુષોત્તમઃ
માતા ધીમે ધીમે બોલી: 'રામ, તું તારા ઘરે જા.' પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે માતાના આ શબ્દો સાંભળ્યા.
નમસ્કૃત્ય યયૌ ગેહં સુમિત્રાયાઃ કૃપાનિધિઃ । સુમિત્રા પુત્રસહિતં રામં દૃષ્ટ્વા મહામનાઃ
કૃપાનિધિ રામે માતાને વંદન કરીને સુમિત્રાના ઘરે ગયો. મહાન મનવાળી સુમિત્રાએ પોતાના પુત્ર સાથે રામને જોયા.