યાનાદવતતારાશુ વિરહાત્ક્લિન્નમાનસઃ । ભ્રાતર્ભ્રાતઃ પુનર્ભ્રાતર્ભ્રાતર્ભ્રાતર્વદન્મુહુઃ
વિયોગથી મન ભીંજાયેલું, એ ઝડપથી રથમાંથી નીચે ઉતર્યો અને વારંવાર 'ભાઈ, ભાઈ, ભાઈ, ભાઈ' એમ બોલતો રહ્યો.
દૃષ્ટ્વા સમુત્તીર્ણમિમં રામચંદ્રં સુરૈર્યુતમ્ । ભરતો ભ્રાતૃવિરહક્લિન્નં ધીમાન્દદર્શ હ । હર્ષાશ્રૂણિ પ્રમુંચંશ્ચ દંડવત્પ્રણનામ હ
દેવતાઓથી ઘેરાયેલા રામચંદ્રને પાર ઉતરેલો જોઈ, વિયોગથી વ્યથિત બુદ્ધિશાળી ભરતે તેને જોયો અને આનંદના આંસુ વહાવી, દંડવત્ નમસ્કાર કર્યો.
રઘુનાથોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા દંડવત્પતિતં ભુવિ । ઉત્થાપ્ય જગૃહે દોર્ભ્યાં હર્ષાલોકસમન્વિતઃ
રઘુનાથએ તેને જમીન પર દંડવત્ પડેલો જોઈ, ખુશીથી ઝળહળતા ચહેરે, બંને હાથથી ઊભો કર્યો.
ઉત્થાપિતોઽપિ હિ ભૃશં નોદતિષ્ઠદ્રુદન્મુહુઃ । રામચંદ્રપદાંભોજગ્રહણાસક્તબાહુભૃત્
ઉઠાડ્યા પછી પણ એ ઊભો રહ્યો નહીં, વારંવાર રડતો રહ્યો અને હાથ રામચંદ્રના પાદપદ્મોને જકડી રાખ્યા.
ભરત ઉવાચ। દુરાચારસ્ય દુષ્ટસ્ય પાપિનો મે કૃપાં કુરુ । રામચંદ્ર મહાબાહો કારુણ્યાત્કરુણાનિધે
ભરતે કહ્યું: 'રામચંદ્ર, મહાબલી, દયાના સાગર, હું દુષ્ટ, પાપી અને દુર્વ્યવહારી છું, કૃપા કરીને મને માફ કરો.'
યસ્તે વિદેહજા પાણિસ્પર્શં ક્રૂરમમન્યત । સ એવ ચરણો રામ વને બભ્રામ મત્કૃતે
'જેનું હાથનું સ્પર્શ તું કઠોર માનતો હતો, એ જ પગ મારા માટે જંગલમાં ફર્યા, હે રામ.'
ઇત્યુક્ત્વાશ્રુમુખો દીનઃ પરિરભ્ય પુનઃ પુનઃ । પ્રાંજલિઃ પુરતસ્તસ્થૌ હર્ષવિહ્વલિતાનનઃ
આ રીતે બોલીને, આંસુથી ભીંજાયેલો, દુઃખી, એ વારંવાર ભેટી ગયો અને હાથ જોડીને આનંદથી ભરી આંખે સામે ઊભો રહ્યો.
રઘુનાથસ્તમનુજં પરિષ્વજ્ય કૃપાનિધિઃ । પ્રણમ્ય ચ મહામંત્રિમુખ્યાનાપૃચ્છ્ય સાદરમ્
કૃપાના ખજાના રઘુનાથે પોતાના નાના ભાઈને ભેટી લીધો, પછી મુખ્ય મંત્રીઓને આદરપૂર્વક નમસ્કાર કરીને તેમની ખેરખબર પૂછવી.
ભરતેન સમં ભ્રાત્રા પુષ્પકાસનમાસ્થિતઃ । સીતાં દદર્શ ભરતો ભ્રાતૃપત્નીમનિંદિતામ્
ભાઈ ભરત સાથે પુષ્પક રથમાં બેઠા, ભરતે પોતાના ભાઈની નિર્દોષ પત્ની સીતાજીને જોયા.
અનસૂયામિવાત્રેઃ કિં લોપામુદ્રાં ઘટોદ્ભુવઃ । પતિવ્રતાં જનકજામમન્યતનનામ ચ
એણે જનકનંદિની પતિવ્રતા સીતાને અત્રિપત્ની અનસૂયા કે અગસ્ત્યપત્ની લોપામુદ્રા જેવી ગણાવી અને તેમ જ નામ લીધું.
માતઃ ક્ષમસ્વ યદઘં મયા કૃતમબુદ્ધિના । ત્વત્સદૃશ્યઃ પતિપરાઃ સર્વેષાં સાધુકારિકાઃ
'માતા, મેં અજ્ઞાનતાથી જે પાપ કર્યું છે, એ માફ કરો; તમારા જેવા પતિપરાયણ સ્ત્રીઓ બધાંના વખાણવા લાયક છે.'
જાનક્યાપિ મહાભાગા દેવરં વીક્ષ્ય સાદરમ્ । આશીર્ભિરભિયુજ્યાથ સમપૃચ્છદનામયમ્
મહાભાગ્યવતી જાનકીએ ભાઈને આદરપૂર્વક જોઈ, આશીર્વાદ આપ્યા અને તેની સુખ-શાંતિ પૂછવી.
વિમાનવરમારૂઢાસ્તે સર્વે નભસોંઽગણે । ક્ષણાદાલોકયાંચક્રે નિકટે સ્વપિતુઃ પુરીમ્
બધા જ મનોહર વિમાનમાં બેઠા, પળભરમાં આકાશમાં જતાં પોતાના પિતાની નગર પાસે આવી પહોંચ્યા અને તેને જોઈ લીધું.
શેષ ઉવાચ। દૃષ્ટ્વા રામો રાજધાનીં નિજલોકનિવાસિનીમ્ । જહર્ષ મતિમાન્વીરશ્ચિરદર્શનલાલસઃ
શેષએ કહ્યું: પોતાના લોકોની વસાહત એવી રાજધાનીને જોઈને, બુદ્ધિશાળી અને પરાક્રમી રામ, જે લાંબા સમયથી આ દર્શન માટે આતુર હતા, આનંદથી ભરાઈ ગયા.
ભરતોઽપિ સ્વકં મિત્રં સુમુખં નગરં પ્રતિ । પ્રેષયામાસ સચિવં નગરોત્સવસિદ્ધયે
ભરતે પણ પોતાના પ્રિય મિત્ર સમાન મંત્રીને નગરમાં ઉત્સવની તૈયારી માટે આગળ મોકલ્યો.
ભરત ઉવાચ। કુર્વંતુ લોકાસ્ત્વરિતં રઘુનાથાગમોત્સવમ્ । મંદિરે મંદિરે રમ્યં કૃતકૌતુકચિત્રકમ્
ભરતે કહ્યું: લોકો ઝડપથી રઘુનાથના આગમનનું ઉત્સવ તૈયાર કરે અને દરેક ઘરમાં આનંદભરી શોભા અને શણગારથી સજાવટ કરે.
વિપાંસુકા રાજમાર્ગાશ્ચંદનદ્રવસિંચિતાઃ । પ્રસૂનભરસંકૢપ્તા હૃષ્ટપુષ્ટજનાવૃતાઃ
રાજમાર્ગો પર ચંદનનું પાણી છાંટવામાં આવે, સુગંધિત ધૂળથી ઢંકાય, ફૂલોના ઢગલાંથી શોભાય અને ખુશહાલ, સમૃદ્ધ લોકોથી ભરપૂર રહે.
વિચિત્રવર્ણધ્વજભા ચિત્રિતાખિલસ્વાંગણાઃ । મેઘાગમે ધનુરિવ પશ્યંત્વેવ વલીમુખાઃ
દરેક ઓટલા પર રંગબેરંગી ધ્વજ અને ઝંડા લગાડવામાં આવે, જે મેઘ આવે ત્યારે ધનુષ્ય જેવી શોભા આપે, અને લોકોના ચહેરા આનંદથી ઝગમગે.
પ્રતિગેહં તુ લોકાનાં કારયંત્વગરૂક્ષણમ્ । યદ્ધૂમં વીક્ષ્ય શિખિનો નૃત્યં કુર્વંતુ લીલયા
દરેક ઘરમાં શુભ અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવે; ધૂમ્રાવટ જોઈને અગ્નિપૂજક લોકો આનંદથી નૃત્ય કરે.
હસ્તિનો મમ શૈલાભાનાધોરણસુયંત્રિતાન્ । વિચિત્રયંતુ બહુશો ગૈરિકાદ્યુપધાતુભિઃ
મારા પહાડ જેવાં મોટા હાથીઓને સુંદર તોરણોથી શણગારવામાં આવે અને વિવિધ ગેરુ વગેરે ખનિજોથી અનેક રીતે રંગવામાં આવે.
વાજિનશ્ચિત્રિતા ભૂયઃ સુશોભંતુ મનોજવાઃ । યદ્વેગવીક્ષણાદેવ ગર્વં ત્યજતિ સ્વર્હયઃ
ઝડપી અને સુંદર ઘોડાઓને પણ સુંદર રીતે શણગારવામાં આવે; તેમનો ઝડપ જોઈને પણ ગર્વીલા ઘોડાઓ પોતાનો ગર્વ છોડે.
કન્યાઃ સહસ્રશો રમ્યાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ । ગજોપરિ સમારૂઢા મુક્તાભિર્વિકિરંતુ ચ
હજારો સુંદર કન્યાઓ, તમામ આભૂષણોથી સજ્જ, હાથીઓ પર ચડીને મોતી વિખેરે.
બ્રાહ્મણ્યઃ પાત્રહસ્તાશ્ચ દૂર્વાહારિદ્રસંયુતાઃ । સુવાસિન્યો મહારાજં રામં નીરાજયંતુ તાઃ
બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓ, હાથમાં દુર્વા અને હળદરથી ભરેલા પાત્ર લઈને, મહારાજ રામનું આરતી ઉતારે.
કૌસલ્યાપુત્રસંયોગસંદેશ વિધુરા સતી । હર્ષં પ્રાપ્નોતુ સુકૃશા તદીક્ષણસુલાલસા
કૌશલ્યાપુત્રના વિયોગના સમાચારથી દુઃખી, પાતળી અને પતિવ્રતા રાણી હવે તેમના દર્શનથી આનંદ પામે.
ઇત્યેવમાદિરચનાઃ પુરશોભાવિધાયિકાઃ । કરોતુ જનતા હૃષ્ટા રામસ્યાગમનં પ્રતિ
આ રીતે અને વધુ પણ, લોકો આનંદથી રામના આગમન માટે શહેરને શોભાવવાની તૈયારીઓ કરે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં સુમુખો મંત્રવિત્તમઃ । પ્રયયૌ નગરીં કર્તું કૃતકૌતુકતોરણામ્
શેષએ કહ્યું: આ વચન સાંભળીને, સુમુખ નામનો બુદ્ધિશાળી મંત્રી શહેરમાં ગયો અને સુંદર ઉત્સવના તોરણો તૈયાર કરવા લાગ્યો.
ગત્વાથ નગરીં તાં વૈ મંત્રી તુ સુમુખાભિધઃ । ખ્યાપયામાસ લોકાનાં રામાગમમહોત્સવમ્
પછી, સુમુખ નામનો મંત્રી શહેરમાં પહોંચી, લોકોએ રામના આગમનના મહોત્સવની જાહેરાત કરી.
લોકાઃ શ્રુત્વા પુરીં પ્રાપ્તં રઘુનાથં સુહર્ષિતાઃ । પૂર્વં તદીય વિરહત્યક્તભોગસુખાદયઃ
રઘુનાથ શહેરમાં આવ્યા છે એ સાંભળીને, જે લોકો પહેલા તેમના વિયોગમાં બધાં સુખો છોડીને બેઠાં હતાં, તેઓ ખૂબ આનંદિત થયા.
બ્રાહ્મણા વેદસંપન્નાઃ પવિત્રા દર્ભપાણયઃ । ધૌતોત્તરીયવલિતા જગ્મુઃ શ્રીરઘુનાયકમ્
વેદોમાં પારંગત, પવિત્ર બ્રાહ્મણો, હાથમાં દર્ભ લઈને, તાજા ધોઇલા ઉપરી વસ્ત્ર પહેરી, શ્રી રઘુનાયકના સ્વાગત માટે ગયા.
ક્ષત્રિયા યે શૂરતમા ધનુર્બાણધરા વરાઃ । સંગ્રામે બહુશો વીરા જેતારો યયુરપ્યમુમ્
શૂરવીર ક્ષત્રિય, ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનારા અને અનેક યુદ્ધોમાં વિજયી થયેલા, તેઓ પણ તેમને મળવા ગયા.