સીતયા સહિતં રામં લક્ષ્મણેન સમન્વિતમ્ । સુગ્રીવાદિકપીંદ્રૈશ્ચ રક્ષોભિઃ સબિભીષણૈઃ
તેને કહેજે કે, સીતાજી સાથે રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને બીજા વાનરમુખ્યો તથા વિભીષણ સહિત રાક્ષસો સાથે આવ્યા છે.
પ્રાપ્તં નિવેદય સુખાત્પુષ્પકાસનસંસ્થિતમ્ । યેન મે સોઽનુજઃ શીઘ્રં સુખમેતિ મદાગમાત્
રામ સુખપૂર્વક પુષ્પક વિમાનમાં બેઠા આવ્યા છે—આ વાત કહેજે, જેથી મારા આગમનથી તારો નાનો ભાઈ પણ જલ્દી સુખી થઈ જશે.
ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં રઘુવીરસ્ય ધીમતઃ । જગામ ભરતાવાસં નંદિગ્રામં નિદેશકૃત્
રઘુકુળના વિદ્વાન વીરના આ વચન સાંભળી, તેણે આજ્ઞા અનુસાર નંદિગ્રામમાં ભરતના નિવાસસ્થાને ગયો.
ગત્વા સ નંદિગ્રામં તુ મંત્રિવૃદ્ધૈઃ સુસંયતમ્ । ભરતં ભ્રાતૃવિરહક્લિન્નં ધીમાન્દદર્શ હ
નંદિગ્રામ પહોંચીને, જ્યાં વડીલ મંત્રીઓથી સંચાલિત રાજ્ય હતું, તેણે ભાઈના વિયોગથી દુઃખી પણ બુદ્ધિશાળી ભરતને જોયા.
કથયંતં મંત્રિવૃદ્ધાન્રામચંદ્રકથાનકમ્ । તદીય પદાપાથોજ મકરંદસુનિર્ભરઃ
તેણે ભરતને વડીલ મંત્રીઓ સાથે બેઠા, રામચંદ્રજીની કથા કહેતા જોયા, જેના વચનો રામના ચરણકમળની ભક્તિથી ભરપૂર હતા.
નમશ્ચકાર ભરતં ધર્મં મૂર્તિયુતં કિલ । વિધાત્રા સકલાંશેન સત્ત્વેનૈવ વિનિર્મિતમ્
તેણે ધર્મમૂર્તિ ભરતને વંદન કર્યા, જે સર્જનહાર દ્વારા સર્વ ગુણોથી અને શુદ્ધતાથી રચાયા છે.
તં દૃષ્ટ્વા ભરતઃ શીઘ્રં પ્રત્યુત્થાય કૃતાંજલિ । સ્વાગતં ચેતિ હોવાચ રામસ્ય કુશલં વદ
ભરતે તેને જોઈ તરત ઊભા રહી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'આપનું સ્વાગત છે! રામજી સુખી છે ને?'
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય ભુજો દક્ષિણતોઽસ્ફુરત્ । હૃદયાચ્ચ ગતઃ શોકો હર્ષાસ્રૈઃ પૂરિતાનનઃ
જ્યારે તે આમ બોલતો હતો, ત્યારે તેની જમણી ભુજા કંપી ઉઠી, હૃદયમાંથી શોક દૂર થઈ ગયો અને આનંદના આંસુઓથી તેનો ચહેરો ભરી ગયો.
વિલોક્ય તાદૃશં ભૂપં પ્રત્યુવાચ કપીશ્વરઃ । નિકટે હિ પુરઃ પ્રાપ્તં વિદ્ધિ રામં સલક્ષ્મણમ્
રાજાને આવું જોઈ વાનરરાજાએ કહ્યું: 'રામ અને લક્ષ્મણ નજીક આવી ગયા છે, એ જાણો.'
રામાગમનસંદેશામૃતસિક્તકલેવરઃ । પ્રાપયદ્ધર્ષપૂરં હિ સહસ્રાસ્યો ન વેદ્મ્યહમ્
રામના આગમનના સંદેશના અમૃતથી ભીંજાયેલી તેની દેહ આનંદથી ભરાઈ ગઈ; રાવણ વિશે તો મને કશું ખબર નથી.
જગાદ મમ તન્નાસ્તિ યત્તુભ્યં દીયતે મયા । દાસોઽસ્મિ જન્મપર્યંતં રામસંદેશહારકઃ
તેણે કહ્યું: 'મારું એવું કંઈ નથી જે તારો ન હોય; હું જન્મભર તારો દાસ છું, રામનો સંદેશ લાવનાર છું.'
વસિષ્ઠોઽપિ ગૃહીત્વાર્ઘ્યં મંત્રિવૃદ્ધાઃ સુહર્ષિતાઃ । જગ્મુસ્તે રામચંદ્રં ચ હનુમદ્દર્શિતાધ્વના
વશિષ્ઠજી અને આનંદિત વડીલ મંત્રીઓએ અર્જ્ય લઈ, હનુમાન બતાવેલા માર્ગે રામચંદ્રજી પાસે ગયા.
દૃષ્ટ્વા દૂરાત્સમાયાંતં રામચંદ્રં મનોરમમ્ । પુષ્પકાસનમધ્યસ્થં સસીતં સહલક્ષ્મણમ્
દૂરથી રામચંદ્રજીને, સુંદર રૂપે, પુષ્પક વિમાનમાં સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે આવતાં જોઈને,
રામોઽપિ દૃષ્ટ્વા ભરતં પાદચારેણ સંગતમ્ । જટાવલ્કલકૌપીન પરિધાનસમન્વિતમ્
રામે ભરતને પગપાળા, જટાઓ, વાલકળ અને કૌપીન પહેરેલા આવતાં જોઈ, તેને હર્ષથી ભેટ્યા.
અમાત્યાન્ભ્રાતૃવેષેણ સમવેષાઞ્જટાધરાન્ । નિત્યં તપઃ ક્લિષ્ટતયા કૃશરૂપાન્દદર્શ હ
ત્યાં ભાઈના વેશમાં, જટાવાળા અને વાલકળા પહેરેલા, સતત તપસ્યાથી દુર્બળ થયેલા મંત્રીઓ એકઠા થયેલા જોયા.
રામોઽપિ ચિંતયામાસ દૃષ્ટ્વા વૈ તાદૃશં નૃપમ્ । અહો દશરથસ્યાયં રાજરાજસ્ય ધીમતઃ
રામે એવો રાજા જોઈને વિચાર કર્યો: 'અરે, આ તો દશરથ જેવા વિદ્વાન રાજાઓના રાજાનો પુત્ર છે.'
પુત્રઃ પદાતિરાયાતિ જટાવલ્કલવેષભૃત્ । ન દુઃખં તાદૃશં મેઽન્યદ્વનમધ્યગતસ્ય હિ
પગપાળા, જટાવાળું અને વાલકળા પહેરેલું તેનો પુત્ર આવે છે—જંગલમાં મને આવું દુઃખ બીજું ક્યારેય થયું નથી.
યાદૃશં મદ્વિયોગેન ચૈતસ્ય પરિવર્ત્તતે । અહો પશ્યત મે ભ્રાતા પ્રાણાત્પ્રિયતમઃ સખા
મારા વિયોગથી એમાં જેવો ફેર આવી ગયો છે—અરે, જુઓ તો સાચો, મારા જીવથી પણ પ્રિય ભાઈ, મારો સખા!
શ્રુત્વા માં નિકટે પ્રાપ્તં મંત્રિવૃદ્ધૈઃ સુહર્ષિતૈઃ । દ્રષ્ટું માં ભરતોઽભ્યેતિ વસિષ્ઠેન સમન્વિતઃ
જ્યારે જાણ્યું કે હું નજીક આવી ગયો છું, ત્યારે આનંદિત વૃદ્ધ મંત્રીઓ સાથે ભરત વશિષ્ઠજીને લઈને મને મળવા આવે છે.
ઇતિ બ્રુવન્નરપતિઃ પુષ્પકાન્નભસોંઽગણાત્ । બિભીષણહનૂમદ્ભ્યાં લક્ષ્મણેન કૃતાદરઃ
આ રીતે બોલીને રાજાએ વિભીષણ, હનુમાન અને લક્ષ્મણ પ્રત્યે માનપૂર્વક, પુષ્પક રથમાંથી ઝડપથી નીચે ઉતર્યા.
યાનાદવતતારાશુ વિરહાત્ક્લિન્નમાનસઃ । ભ્રાતર્ભ્રાતઃ પુનર્ભ્રાતર્ભ્રાતર્ભ્રાતર્વદન્મુહુઃ
વિયોગથી મન ભીંજાયેલું, એ ઝડપથી રથમાંથી નીચે ઉતર્યો અને વારંવાર 'ભાઈ, ભાઈ, ભાઈ, ભાઈ' એમ બોલતો રહ્યો.
દૃષ્ટ્વા સમુત્તીર્ણમિમં રામચંદ્રં સુરૈર્યુતમ્ । ભરતો ભ્રાતૃવિરહક્લિન્નં ધીમાન્દદર્શ હ । હર્ષાશ્રૂણિ પ્રમુંચંશ્ચ દંડવત્પ્રણનામ હ
દેવતાઓથી ઘેરાયેલા રામચંદ્રને પાર ઉતરેલો જોઈ, વિયોગથી વ્યથિત બુદ્ધિશાળી ભરતે તેને જોયો અને આનંદના આંસુ વહાવી, દંડવત્ નમસ્કાર કર્યો.
રઘુનાથોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા દંડવત્પતિતં ભુવિ । ઉત્થાપ્ય જગૃહે દોર્ભ્યાં હર્ષાલોકસમન્વિતઃ
રઘુનાથએ તેને જમીન પર દંડવત્ પડેલો જોઈ, ખુશીથી ઝળહળતા ચહેરે, બંને હાથથી ઊભો કર્યો.
ઉત્થાપિતોઽપિ હિ ભૃશં નોદતિષ્ઠદ્રુદન્મુહુઃ । રામચંદ્રપદાંભોજગ્રહણાસક્તબાહુભૃત્
ઉઠાડ્યા પછી પણ એ ઊભો રહ્યો નહીં, વારંવાર રડતો રહ્યો અને હાથ રામચંદ્રના પાદપદ્મોને જકડી રાખ્યા.
ભરત ઉવાચ। દુરાચારસ્ય દુષ્ટસ્ય પાપિનો મે કૃપાં કુરુ । રામચંદ્ર મહાબાહો કારુણ્યાત્કરુણાનિધે
ભરતે કહ્યું: 'રામચંદ્ર, મહાબલી, દયાના સાગર, હું દુષ્ટ, પાપી અને દુર્વ્યવહારી છું, કૃપા કરીને મને માફ કરો.'
યસ્તે વિદેહજા પાણિસ્પર્શં ક્રૂરમમન્યત । સ એવ ચરણો રામ વને બભ્રામ મત્કૃતે
'જેનું હાથનું સ્પર્શ તું કઠોર માનતો હતો, એ જ પગ મારા માટે જંગલમાં ફર્યા, હે રામ.'
ઇત્યુક્ત્વાશ્રુમુખો દીનઃ પરિરભ્ય પુનઃ પુનઃ । પ્રાંજલિઃ પુરતસ્તસ્થૌ હર્ષવિહ્વલિતાનનઃ
આ રીતે બોલીને, આંસુથી ભીંજાયેલો, દુઃખી, એ વારંવાર ભેટી ગયો અને હાથ જોડીને આનંદથી ભરી આંખે સામે ઊભો રહ્યો.
રઘુનાથસ્તમનુજં પરિષ્વજ્ય કૃપાનિધિઃ । પ્રણમ્ય ચ મહામંત્રિમુખ્યાનાપૃચ્છ્ય સાદરમ્
કૃપાના ખજાના રઘુનાથે પોતાના નાના ભાઈને ભેટી લીધો, પછી મુખ્ય મંત્રીઓને આદરપૂર્વક નમસ્કાર કરીને તેમની ખેરખબર પૂછવી.
ભરતેન સમં ભ્રાત્રા પુષ્પકાસનમાસ્થિતઃ । સીતાં દદર્શ ભરતો ભ્રાતૃપત્નીમનિંદિતામ્
ભાઈ ભરત સાથે પુષ્પક રથમાં બેઠા, ભરતે પોતાના ભાઈની નિર્દોષ પત્ની સીતાજીને જોયા.
અનસૂયામિવાત્રેઃ કિં લોપામુદ્રાં ઘટોદ્ભુવઃ । પતિવ્રતાં જનકજામમન્યતનનામ ચ
એણે જનકનંદિની પતિવ્રતા સીતાને અત્રિપત્ની અનસૂયા કે અગસ્ત્યપત્ની લોપામુદ્રા જેવી ગણાવી અને તેમ જ નામ લીધું.