ગર્તશાયી બ્રહ્મચારી જટાવલ્કલસંયુતઃ । કૃશાંગયષ્ટિર્દુઃખાર્તઃ કુર્વન્રામકથાં મુહુઃ
ભરત જમીન પર સુતા, બ્રહ્મચર્ય પાળતા, જટા અને વલ્કલ પહેરી, દુર્બળ શરીર અને દુઃખથી પીડાતા, વારંવાર રામકથાનો સ્મરણ કરતા હતા.
યવાન્નમપિ નો ભુંક્તે જલં પિબતિ નો મુહુઃ । ઉદ્યંતં સવિતારં યો નમસ્કૃત્ય બ્રવીતિ ચ
એમણે જૌનું અન્ન પણ ખાતા નહોતા, પાણી પણ વારંવાર પીતા નહોતા. ઉગતા સૂર્યને પ્રણામ કરીને એમ કહેતા,
જગન્નેત્રસુરસ્વામિન્હર મે દુષ્કૃતં મહત્ । મદર્થે રામચંદ્રોઽપિ જગત્પૂજ્યો વનં યયૌ
હે જગતના નેત્ર, દેવોના સ્વામી, મારા મોટા પાપ દૂર કરો. મારા કારણે જગતપૂજ્ય રામચંદ્ર પણ વનમાં ગયા.
સીતયા સુકુમારાંગ્યા સેવ્યમાનોઽટવીં ગતઃ । યા સીતા પુષ્પપર્યંકે વૃંતમાસાદ્ય દુઃખિતા
સીતાજી, જેમના અંગ નાજુક છે, એમની સેવા મેળવી રામ વનમાં ગયા. એ સીતાજી, પુષ્પશય્યા પર પહોંચી પણ દુઃખી થઈ ગઈ.
યા સીતા રવિસંતાપં કદાપિ પ્રાપ નો સતી । મદર્થે જાનકી સા ચ પ્રત્યરણ્યં ભ્રમત્યહો
સીતાજી, જેઓએ ક્યારેય સૂર્યની તપશ અનુભવી નહોતી, એ જ જાનકી આજે મારા કારણે જંગલમાં ભટકી રહી છે, હાય!
યા સીતા રાજવૃંદૈશ્ચ ન દૃષ્ટા નયનૈઃ કદા । સા સીતા દૃશ્યતે નૂનં કિરાતૈઃ કાલરૂપિભિઃ
સીતાજી, જેમને રાજસભાના લોકો પણ ક્યારેય જોઈ શક્યા નહોતા, એ જ સીતાજી હવે ચોક્કસ શિકારીઓ અને ભયાનક લોકોની નજરે પડે છે.
યા સીતા મધુરં ત્વન્નં ભોજિતા ન બુભુક્ષતિ । સા સીતાદ્ય વનસ્થાનિ ફલાનિ પ્રાર્થયત્યહો
સીતાજી, જેમણે મીઠું ભોજન કરીને ક્યારેય ભૂખ અનુભવી નહોતી, એ જ સીતાજી આજે વનમાં મળતા ફળોની ઈચ્છા રાખે છે, હાય!
ઇત્યેવમન્વહં સૂર્યમુપસ્થાય વદત્યદઃ । પ્રાતઃપ્રાતર્મહારાજો ભરતો રામવલ્લભઃ
આ રીતે મહારાજ ભરત, રામપ્રેમી, દરરોજ સવારે સૂર્યને પ્રણામ કરીને એ જ વેદના ભરેલા શબ્દો બોલતા.
યશ્ચોચ્યમાનઃ સચિવૈઃ સમદુઃખસુખૈર્બુધૈઃ । નીતિજ્ઞૈઃ શાસ્ત્રનિપુણૈરિતિ પ્રોવાચ તાન્નૃપઃ
અને જ્યારે મંત્રીઓ, સુખ-દુઃખમાં સમાન, નીતિ અને શાસ્ત્રજ્ઞાની, એમને સંબોધતા, ત્યારે રાજાએ એમને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
અમાત્યા દુર્ભગં માં કિં પ્રબ્રૂત પુરુષાધમમ્ । મદર્થે મેઽગ્રજો રામો વનં પ્રાપ્યાવસીદતિ
હે મંત્રીઓ, તમે મને, દુર્ભાગી અને અધમ માણસને શું કહેવા આવો છો? મારા કારણે મારા મોટા ભાઈ રામ વનમાં જઈ દુઃખ ભોગવી રહ્યા છે.
દુર્ભગસ્ય મમ પ્રસ્વાઃ પાપમાર્જનમાદરાત્ । કરોમિ રામચંદ્રાંઘ્રિં સ્મારં સ્મારં સુમંત્રિણઃ
મારા જેવું દુર્ભાગીનું ઊંઘવું પણ પાપ ધોવા જેવું છે. હે સુમંત, હું વારંવાર રામચંદ્રના ચરણોનું સ્મરણ કરીને જ ઊંઘું છું.
ધન્યા સુમિત્રા સુતરાં વીરસૂઃ સ્વપતિપ્રિયા । યસ્યાસ્તનૂજો રામસ્ય ચરણૌ સેવતેઽન્વહમ્
સાચે સુમિત્રા ધન્ય છે, જે પતિપ્રેમી અને વીરપુત્રની માતા છે, જેમનો પુત્ર દરરોજ રામના ચરણોમાં સેવા કરે છે.
યત્ર ગ્રામે સ્થિતો નૂનં ભરતો ભ્રાતૃવત્સલઃ । વિલાપં પ્રકરોત્યુચ્ચૈસ્તં ગ્રામં સ દદર્શ હ
એ ગામમાં ચોક્કસ ભરત, ભાઈપ્રેમી, ઉંચા અવાજે વિલાપ કરતા રહે છે; એ ગામને રામે જોયું.
શેષ ઉવાચ। અથ તદ્દર્શનોત્કણ્ઠા વિહ્વલીકૃતચેતસા । પુનઃ પુનઃ સ્મૃતો ભ્રાતા ભરતો ધાર્મિકાગ્રણીઃ
શેષજી બોલ્યા: પછી એ મુલાકાતની તીવ્ર ઈચ્છાથી વ્યાકુળ મનથી, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ ભરતે વારંવાર પોતાના ભાઈનું સ્મરણ કર્યું.
ઉવાચ ચ હનૂમંતં બલવંતં સમીરજમ્ । પ્રસ્ફુરદ્દશનવ્યાજ ચન્દ્રકાંતિહતાંધકઃ
અને તેણે પવનપુત્ર, શક્તિશાળી હનુમાનને કહ્યું, જેમના દાંત ચમકતાં અને ચાંદનીમાં ચમકતા ચંદ્રકાંતી જેવું અંધકાર દૂર કરતા હતા.
શૃણુ વીર હનૂમંસ્ત્વં મદ્ગિરં ભ્રાતૃનોદિતામ્ । ચિરંતનવિયોગેન ગદ્ગદીકૃતવિહ્વલામ્
હે વીર હનુમાન, મારા ભાઈએ જે શબ્દો કહ્યા છે, એ હું તને કહું છું. લાંબા વિયોગથી ગદગદ અને વ્યાકુળ થયેલા એ વચન સાંભળ.
ગચ્છ તં ભ્રાતરં વીર સમીરણતનૂદ્ભવ । મદ્વિયોગકૃશાં યષ્ટિં વપુષો બિભ્રતં હઠાત્
પવનપુત્ર, તું મારા ભાઈ પાસે જા, જે મારા વિયોગમાં દુર્બળ થઈ ગયો છે, તેની દેહ એક પાતળી લાકડાની જેમ થઈ ગઈ છે.
યો વલ્કલં પરીધત્તે જટાં ધત્તે શિરોરુહે । ફલાનાં ભક્ષણમપિ ન કુર્યાદ્વિરહાતુરઃ
તે વાલકળ પહેરે છે, માથે જટાઓ છે અને મારા વિયોગના દુઃખથી ફળ પણ ખાતો નથી.
પરસ્ત્રી યસ્ય માતેવ લોષ્ટવત્કાંચનં પુનઃ । પ્રજાઃ પુત્રાનિવોદ્રક્ષેદ્બાંધવો મમ ધર્મવિત્
જેને પરસ્ત્રી માતા સમાન લાગે છે, સોનુ માટી જેવું છે અને જે પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન રક્ષે છે—એ ધર્મનિષ્ઠો મારા બાંધવો છે.
મદ્વિયોગજદુઃખાગ્નિજ્વાલાદગ્ધકલેવરમ્ । મદાગમનસંદેશ પયોવૃષ્ટ્યાશુ સિંચતમ્
મારા વિયોગના દુઃખથી દાઝાયેલી તેની દેહને મારા આવવાના સંદેશના આનંદના વરસાદથી તરત શાંત કરજે.
સીતયા સહિતં રામં લક્ષ્મણેન સમન્વિતમ્ । સુગ્રીવાદિકપીંદ્રૈશ્ચ રક્ષોભિઃ સબિભીષણૈઃ
તેને કહેજે કે, સીતાજી સાથે રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને બીજા વાનરમુખ્યો તથા વિભીષણ સહિત રાક્ષસો સાથે આવ્યા છે.
પ્રાપ્તં નિવેદય સુખાત્પુષ્પકાસનસંસ્થિતમ્ । યેન મે સોઽનુજઃ શીઘ્રં સુખમેતિ મદાગમાત્
રામ સુખપૂર્વક પુષ્પક વિમાનમાં બેઠા આવ્યા છે—આ વાત કહેજે, જેથી મારા આગમનથી તારો નાનો ભાઈ પણ જલ્દી સુખી થઈ જશે.
ઇતિ શ્રુત્વા તતો વાક્યં રઘુવીરસ્ય ધીમતઃ । જગામ ભરતાવાસં નંદિગ્રામં નિદેશકૃત્
રઘુકુળના વિદ્વાન વીરના આ વચન સાંભળી, તેણે આજ્ઞા અનુસાર નંદિગ્રામમાં ભરતના નિવાસસ્થાને ગયો.
ગત્વા સ નંદિગ્રામં તુ મંત્રિવૃદ્ધૈઃ સુસંયતમ્ । ભરતં ભ્રાતૃવિરહક્લિન્નં ધીમાન્દદર્શ હ
નંદિગ્રામ પહોંચીને, જ્યાં વડીલ મંત્રીઓથી સંચાલિત રાજ્ય હતું, તેણે ભાઈના વિયોગથી દુઃખી પણ બુદ્ધિશાળી ભરતને જોયા.
કથયંતં મંત્રિવૃદ્ધાન્રામચંદ્રકથાનકમ્ । તદીય પદાપાથોજ મકરંદસુનિર્ભરઃ
તેણે ભરતને વડીલ મંત્રીઓ સાથે બેઠા, રામચંદ્રજીની કથા કહેતા જોયા, જેના વચનો રામના ચરણકમળની ભક્તિથી ભરપૂર હતા.
નમશ્ચકાર ભરતં ધર્મં મૂર્તિયુતં કિલ । વિધાત્રા સકલાંશેન સત્ત્વેનૈવ વિનિર્મિતમ્
તેણે ધર્મમૂર્તિ ભરતને વંદન કર્યા, જે સર્જનહાર દ્વારા સર્વ ગુણોથી અને શુદ્ધતાથી રચાયા છે.
તં દૃષ્ટ્વા ભરતઃ શીઘ્રં પ્રત્યુત્થાય કૃતાંજલિ । સ્વાગતં ચેતિ હોવાચ રામસ્ય કુશલં વદ
ભરતે તેને જોઈ તરત ઊભા રહી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'આપનું સ્વાગત છે! રામજી સુખી છે ને?'
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય ભુજો દક્ષિણતોઽસ્ફુરત્ । હૃદયાચ્ચ ગતઃ શોકો હર્ષાસ્રૈઃ પૂરિતાનનઃ
જ્યારે તે આમ બોલતો હતો, ત્યારે તેની જમણી ભુજા કંપી ઉઠી, હૃદયમાંથી શોક દૂર થઈ ગયો અને આનંદના આંસુઓથી તેનો ચહેરો ભરી ગયો.
વિલોક્ય તાદૃશં ભૂપં પ્રત્યુવાચ કપીશ્વરઃ । નિકટે હિ પુરઃ પ્રાપ્તં વિદ્ધિ રામં સલક્ષ્મણમ્
રાજાને આવું જોઈ વાનરરાજાએ કહ્યું: 'રામ અને લક્ષ્મણ નજીક આવી ગયા છે, એ જાણો.'
રામાગમનસંદેશામૃતસિક્તકલેવરઃ । પ્રાપયદ્ધર્ષપૂરં હિ સહસ્રાસ્યો ન વેદ્મ્યહમ્
રામના આગમનના સંદેશના અમૃતથી ભીંજાયેલી તેની દેહ આનંદથી ભરાઈ ગઈ; રાવણ વિશે તો મને કશું ખબર નથી.