લંકાયાં ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ધર્મયુક્તં બિભીષણમ્ । સીતયાસહિતો રામઃ પુષ્પકં સમુપાશ્રિતઃ
લંકામાં ધર્મયુક્ત વિભીષણને રાજગાદી પર બેસાડી, રામ સીતાજી સાથે પુષ્પકમાં બેઠા.
સુગ્રીવહનુમત્સીતાલક્ષ્મણૈઃ સંયુતસ્તદા । બિભીષણોઽપિ સચિવૈરન્વગાદ્વિરહોત્સુકઃ
પછી સુગ્રીવ, હનુમાન, સિતા અને લક્ષ્મણ સાથે, વિભીષણ પણ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિયોગના ઉત્સાહથી જોડાયા.
લંકાં સ પશ્યન્બહુધા ભગ્નપ્રાકારતોરણામ્ । દૃષ્ટ્વાઽશોકવનં તત્ર સીતાસ્થાનં મુમૂર્ચ્છ હ
તે લંકાને અનેક રીતે જોયું, જ્યાં કિલ્લાની દીવાલો અને દરવાજા તૂટી ગયા હતા; અશોકવટિકા અને સીતાનું સ્થાન જોઈને તે બેભાન થયો.
શિંશપાંસ્તત્ર વૃક્ષાંશ્ચ પુષ્પિતાન્કોરકૈર્યુતાન્ । રાક્ષસીભિઃ સમાકીર્ણાન્મૃતાભિર્હનુમદ્ભયાત્
ત્યાં તેણે ફૂલો અને કળીઓથી ભરેલા શિंशપા અને બીજા વૃક્ષો જોયા, જે હનુમાનના ભયથી મૃત્યુ પામેલી રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલા હતા.
ઇત્થં સર્વં વિલોક્યાશુ રામઃ પ્રાયાત્પુરીં પ્રતિ । બ્રહ્માદિદેવૈઃ સહિતઃ સ્વીયસ્વીયવિમાનકૈઃ
આ બધું ઝડપથી નિહાળી, રામ બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ પોતાના-પોતાના વિમાનોમાં સાથે લઈ શહેર તરફ આગળ વધ્યા.
દેવદુંદુભિનિર્ઘોષાઞ્છૃણ્વઞ્છ્રોત્રસુખાવહાન્ । તથૈવાપ્સરસાં નૃત્યૈઃ પૂજ્યમાનો રઘૂત્તમઃ
દેવી ઢોલના સુખદ અવાજ સાંભળતા અને અપ્સરાઓના નૃત્યથી સન્માન પામતા, રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ રામ આગળ વધ્યા.
સીતાયૈ દર્શયન્માર્ગે તીર્થાન્યાશ્રમવંતિ ચ । મુનીંશ્ચ મુનિપુત્રાંશ્ચ મુનિપત્નીઃ પતિવ્રતાઃ
રામે માર્ગમાં સીતાને તીર્થો, આશ્રમો, ઋષિઓ, તેમના પુત્રો અને પતિવ્રતા ઋષિપત્નીઓ બતાવ્યા.
યત્રયત્ર કૃતાવાસાઃ પૂર્વં રામેણ ધીમતા । તાન્સર્વાન્દર્શયામાસ લક્ષ્મણેન સમન્વિતઃ
જ્યાં-જ્યાં વિવેકી રામે પહેલાં નિવાસ બનાવ્યા હતા, ત્યાં-ત્યાં લક્ષ્મણ સાથે તેમણે બધું સીતાને બતાવ્યું.
ઇત્યેવં દર્શયંસ્તસ્યૈ રામોઽદ્રાક્ષીત્સ્વકાં પુરીમ્ । તસ્યાઃ પુનઃ સમીપે તુ નંદિગ્રામં દદર્શ હ
આ રીતે તેણીને બતાવતાં રામે પોતાની અયોધ્યા જોઈ. તેની નજીકના નંદિગ્રામ ગામને પણ તેણે નિહાળ્યું.
યત્ર વૈ ભરતો રાજા પાલયન્ધર્મમાસ્થિતઃ । ભ્રાતુર્વિયોગજનિતં દુઃખચિહ્નં વહન્બહુ
ત્યાં ભરત રાજા ધર્મમાં સ્થિર રહીને રાજકાજ સંભાળી રહ્યા હતા, પણ ભાઈથી વિયોગના દુઃખના અનેક ચિહ્નો તેમણે ધારણ કર્યા હતા.
ગર્તશાયી બ્રહ્મચારી જટાવલ્કલસંયુતઃ । કૃશાંગયષ્ટિર્દુઃખાર્તઃ કુર્વન્રામકથાં મુહુઃ
ભરત જમીન પર સુતા, બ્રહ્મચર્ય પાળતા, જટા અને વલ્કલ પહેરી, દુર્બળ શરીર અને દુઃખથી પીડાતા, વારંવાર રામકથાનો સ્મરણ કરતા હતા.
યવાન્નમપિ નો ભુંક્તે જલં પિબતિ નો મુહુઃ । ઉદ્યંતં સવિતારં યો નમસ્કૃત્ય બ્રવીતિ ચ
એમણે જૌનું અન્ન પણ ખાતા નહોતા, પાણી પણ વારંવાર પીતા નહોતા. ઉગતા સૂર્યને પ્રણામ કરીને એમ કહેતા,
જગન્નેત્રસુરસ્વામિન્હર મે દુષ્કૃતં મહત્ । મદર્થે રામચંદ્રોઽપિ જગત્પૂજ્યો વનં યયૌ
હે જગતના નેત્ર, દેવોના સ્વામી, મારા મોટા પાપ દૂર કરો. મારા કારણે જગતપૂજ્ય રામચંદ્ર પણ વનમાં ગયા.
સીતયા સુકુમારાંગ્યા સેવ્યમાનોઽટવીં ગતઃ । યા સીતા પુષ્પપર્યંકે વૃંતમાસાદ્ય દુઃખિતા
સીતાજી, જેમના અંગ નાજુક છે, એમની સેવા મેળવી રામ વનમાં ગયા. એ સીતાજી, પુષ્પશય્યા પર પહોંચી પણ દુઃખી થઈ ગઈ.
યા સીતા રવિસંતાપં કદાપિ પ્રાપ નો સતી । મદર્થે જાનકી સા ચ પ્રત્યરણ્યં ભ્રમત્યહો
સીતાજી, જેઓએ ક્યારેય સૂર્યની તપશ અનુભવી નહોતી, એ જ જાનકી આજે મારા કારણે જંગલમાં ભટકી રહી છે, હાય!
યા સીતા રાજવૃંદૈશ્ચ ન દૃષ્ટા નયનૈઃ કદા । સા સીતા દૃશ્યતે નૂનં કિરાતૈઃ કાલરૂપિભિઃ
સીતાજી, જેમને રાજસભાના લોકો પણ ક્યારેય જોઈ શક્યા નહોતા, એ જ સીતાજી હવે ચોક્કસ શિકારીઓ અને ભયાનક લોકોની નજરે પડે છે.
યા સીતા મધુરં ત્વન્નં ભોજિતા ન બુભુક્ષતિ । સા સીતાદ્ય વનસ્થાનિ ફલાનિ પ્રાર્થયત્યહો
સીતાજી, જેમણે મીઠું ભોજન કરીને ક્યારેય ભૂખ અનુભવી નહોતી, એ જ સીતાજી આજે વનમાં મળતા ફળોની ઈચ્છા રાખે છે, હાય!
ઇત્યેવમન્વહં સૂર્યમુપસ્થાય વદત્યદઃ । પ્રાતઃપ્રાતર્મહારાજો ભરતો રામવલ્લભઃ
આ રીતે મહારાજ ભરત, રામપ્રેમી, દરરોજ સવારે સૂર્યને પ્રણામ કરીને એ જ વેદના ભરેલા શબ્દો બોલતા.
યશ્ચોચ્યમાનઃ સચિવૈઃ સમદુઃખસુખૈર્બુધૈઃ । નીતિજ્ઞૈઃ શાસ્ત્રનિપુણૈરિતિ પ્રોવાચ તાન્નૃપઃ
અને જ્યારે મંત્રીઓ, સુખ-દુઃખમાં સમાન, નીતિ અને શાસ્ત્રજ્ઞાની, એમને સંબોધતા, ત્યારે રાજાએ એમને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
અમાત્યા દુર્ભગં માં કિં પ્રબ્રૂત પુરુષાધમમ્ । મદર્થે મેઽગ્રજો રામો વનં પ્રાપ્યાવસીદતિ
હે મંત્રીઓ, તમે મને, દુર્ભાગી અને અધમ માણસને શું કહેવા આવો છો? મારા કારણે મારા મોટા ભાઈ રામ વનમાં જઈ દુઃખ ભોગવી રહ્યા છે.
દુર્ભગસ્ય મમ પ્રસ્વાઃ પાપમાર્જનમાદરાત્ । કરોમિ રામચંદ્રાંઘ્રિં સ્મારં સ્મારં સુમંત્રિણઃ
મારા જેવું દુર્ભાગીનું ઊંઘવું પણ પાપ ધોવા જેવું છે. હે સુમંત, હું વારંવાર રામચંદ્રના ચરણોનું સ્મરણ કરીને જ ઊંઘું છું.
ધન્યા સુમિત્રા સુતરાં વીરસૂઃ સ્વપતિપ્રિયા । યસ્યાસ્તનૂજો રામસ્ય ચરણૌ સેવતેઽન્વહમ્
સાચે સુમિત્રા ધન્ય છે, જે પતિપ્રેમી અને વીરપુત્રની માતા છે, જેમનો પુત્ર દરરોજ રામના ચરણોમાં સેવા કરે છે.
યત્ર ગ્રામે સ્થિતો નૂનં ભરતો ભ્રાતૃવત્સલઃ । વિલાપં પ્રકરોત્યુચ્ચૈસ્તં ગ્રામં સ દદર્શ હ
એ ગામમાં ચોક્કસ ભરત, ભાઈપ્રેમી, ઉંચા અવાજે વિલાપ કરતા રહે છે; એ ગામને રામે જોયું.
શેષ ઉવાચ। અથ તદ્દર્શનોત્કણ્ઠા વિહ્વલીકૃતચેતસા । પુનઃ પુનઃ સ્મૃતો ભ્રાતા ભરતો ધાર્મિકાગ્રણીઃ
શેષજી બોલ્યા: પછી એ મુલાકાતની તીવ્ર ઈચ્છાથી વ્યાકુળ મનથી, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ ભરતે વારંવાર પોતાના ભાઈનું સ્મરણ કર્યું.
ઉવાચ ચ હનૂમંતં બલવંતં સમીરજમ્ । પ્રસ્ફુરદ્દશનવ્યાજ ચન્દ્રકાંતિહતાંધકઃ
અને તેણે પવનપુત્ર, શક્તિશાળી હનુમાનને કહ્યું, જેમના દાંત ચમકતાં અને ચાંદનીમાં ચમકતા ચંદ્રકાંતી જેવું અંધકાર દૂર કરતા હતા.
શૃણુ વીર હનૂમંસ્ત્વં મદ્ગિરં ભ્રાતૃનોદિતામ્ । ચિરંતનવિયોગેન ગદ્ગદીકૃતવિહ્વલામ્
હે વીર હનુમાન, મારા ભાઈએ જે શબ્દો કહ્યા છે, એ હું તને કહું છું. લાંબા વિયોગથી ગદગદ અને વ્યાકુળ થયેલા એ વચન સાંભળ.
ગચ્છ તં ભ્રાતરં વીર સમીરણતનૂદ્ભવ । મદ્વિયોગકૃશાં યષ્ટિં વપુષો બિભ્રતં હઠાત્
પવનપુત્ર, તું મારા ભાઈ પાસે જા, જે મારા વિયોગમાં દુર્બળ થઈ ગયો છે, તેની દેહ એક પાતળી લાકડાની જેમ થઈ ગઈ છે.
યો વલ્કલં પરીધત્તે જટાં ધત્તે શિરોરુહે । ફલાનાં ભક્ષણમપિ ન કુર્યાદ્વિરહાતુરઃ
તે વાલકળ પહેરે છે, માથે જટાઓ છે અને મારા વિયોગના દુઃખથી ફળ પણ ખાતો નથી.
પરસ્ત્રી યસ્ય માતેવ લોષ્ટવત્કાંચનં પુનઃ । પ્રજાઃ પુત્રાનિવોદ્રક્ષેદ્બાંધવો મમ ધર્મવિત્
જેને પરસ્ત્રી માતા સમાન લાગે છે, સોનુ માટી જેવું છે અને જે પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન રક્ષે છે—એ ધર્મનિષ્ઠો મારા બાંધવો છે.
મદ્વિયોગજદુઃખાગ્નિજ્વાલાદગ્ધકલેવરમ્ । મદાગમનસંદેશ પયોવૃષ્ટ્યાશુ સિંચતમ્
મારા વિયોગના દુઃખથી દાઝાયેલી તેની દેહને મારા આવવાના સંદેશના આનંદના વરસાદથી તરત શાંત કરજે.