અથપરસ્મિન્નહનિ વિભીષણો રાવણં વિચાર્યેદમુવાચ
પછી બીજા દિવસે વિભીષણે વિચાર કરીને રાવણને કહ્યું:
તૃતીયોપાયકાલોઽયં ચતુર્થં ન વિચારય । ચતુર્થો વિપરીતો ન શસ્તઃ શસ્તાર્થકારિણઃ
હવે ત્રીજો ઉપાય કરવાનો સમય છે, ચોથો વિચારવો નહીં; ચોથો ઉપાય ઉલટો છે, તે યોગ્ય નથી.
પરસ્ય ચાઽત્મનઃ શક્તિં વિદિત્વા ચાઽત્મનોઽધિકામ્ । તદા યુદ્ધં પ્રશસ્તં સ્યાદ્વિપરીતં વિનાશકમ્
પહેલા દુશ્મન અને પોતાની શક્તિ જાણી અને પોતાની વધારે હોય ત્યારે જ યુદ્ધ કરવું યોગ્ય છે; નહિતર વિનાશ થાય છે.
રામેણ બલિનાનૈવ યુદ્ધં તે દુર્બલસ્ય ચ । એકેષુવાલિહન્તાઽસૌ વાલિર્જ્ઞાતસ્ત્વયા પુરા
શક્તિશાળી રામ સાથે યુદ્ધ કરવું કમજોરી માટે યોગ્ય નથી; એક બાણથી વાલીનો વિનાશ થયો હતો, એ તું જાણે છે.
મારીચમેકબાણેન ભવાનપિ પલાયિતઃ । નિહતા રાક્ષસાઃ શૂરા ઇન્દ્ર જિચ્ચ સુતો હતઃ
મારીચને એક બાણથી માર્યા ત્યારે તું પણ ભાગી ગયો હતો; શૂરવીર રાક્ષસો મરી ગયા છે અને ઇન્દ્રજિત પણ મૃત્યુ પામ્યો છે.
વરેણ્યત્રિતયં ભગ્નં તેન યુદ્ધં ચ નૈવ તે । દાસભાવમથો વાઽપિ દત્ત્વા સીતામથાઽપ્નુહિ
તેના કારણે તારા ત્રણ વરદાન તૂટી ગયા છે અને યુદ્ધ પણ જીત્યો નથી; હવે તો દાસત્વ સ્વીકાર અથવા સીતાને પરત આપી શાંતિ મેળવે.
ગોપુરસ્થં તથા દારુ પઞ્ચવક્ત્રમથેષુણા । ચિચ્છેદ પઞ્ચધા તેન રામસ્ત્વાં મારયિષ્યતિ
રામે ગોપુર પર ઊભેલા પાંચમુખી દારુને એક બાણથી પાંચ ભાગમાં કાપી નાખ્યો હતો; એ જ રીતે રામ તને પણ મારે.
ત્વદર્થં બહવો નષ્ટા નાશમેષ્યંતિ ચાપરે । એકો ન્યાયઃ સુખાર્થાય ન ચ મૌઢ્યં સહોદર
તારા કારણે ઘણા નાશ પામ્યા છે અને બીજા પણ વિનાશ પામશે; સુખ માટે એક જ યોગ્ય માર્ગ છે, ભાઈ, મૂર્ખાઈ નહીં.
માનુષીં મૃત્યુસંયુક્તામનિચ્છન્તીં પતિવ્રતામ્ । પત્નીં બલવતશ્ચાપિ પૂજયિત્વા વિસર્જય
માણસ સ્ત્રી, જે મૃત્યુ સાથે જોડાયેલી છે, પતિવ્રતા છે અને ઈચ્છતી નથી—એવી પત્નીને, ભલે તું શક્તિશાળી હો, સન્માનપૂર્વક પરત મોકલ.
અનિચ્છન્ત્યાઃ સમાયોગે ભવેદ્દુઃખપરંપરા । દુર્ગન્ધમલસંયુક્તો નારીસઙ્ગો જુગુપ્સિતઃ
જે ઈચ્છતી નથી, એના સાથે જોડાવાથી દુઃખ જ દુઃખ મળે છે; દુર્ગંધ અને મલથી ભરી સ્ત્રીની સંગતિ ત્યાજ્ય છે.
વિરક્તિરથ ચેજ્જાતા દુઃખાયાકાર્યવર્તનમ્ । અનુરાગોયદિ ભવેન્મરણં નરકં તતઃ
જ્યારે વિરક્તિ આવે ત્યારે ઉલટું વર્તવું દુઃખદાયી છે; અને જો મોહ રહે તો મૃત્યુ અને નરક મળે છે.
આત્મનો મરણં વ્યર્થં તસ્યાશ્ચાદ્ય સમાગમે । ત્યાગો વા મરણં તાત ધર્મપત્ન્યાસ્તથા ભવેત્
આજે એના સાથે જોડાઈને તારો મૃત્યુ વ્યર્થ છે; હે પ્રિય, ધર્મપત્ની માટે તો ત્યાગ કે મૃત્યુ જ યોગ્ય છે.
એવમાદિ તથાઽન્યચ્ચ કશ્મલં સંભવિષ્યતિ । અન્યદાખ્યામિ તે વાક્યં સર્વેષાં ચ પ્રિયં હિતમ્
આ રીતે અને બીજા પણ અનેક રીતે દુઃખ આવશે; હું તને બીજું પણ કહું છું, જે સૌને પ્રિય અને હિતાવહ છે.
ગત્વા રામાન્તિકં નત્વા સ્તુત્વા વિજ્ઞાપ્ય રાઘવમ્ । ક્ષમ રામ મહાવીર શરણાગતવત્સલ
રામ પાસે જઈ, નમન કરી, સ્તુતિ કરીને રાઘવને કહેજે: 'માફ કરજે, હે રામ, મહાવીર, શરણાગતને રક્ષાવાળો.'
તામસા રાક્ષસાઃ સર્વે વયમેતે સુપાપિનઃ । સીતાપહારજં દોષં ત્યક્ત્વા પુત્રાનવેહિ નઃ
અમે બધા અંધકારમય અને દુરાચારિયાં રાક્ષસો છીએ, સીતાજીના અપહરણનું પાપ ભૂલી જાઓ અને અમને તમારા પુત્રો તરીકે ઓળખો.
ત્વદધીના વયં રામ રક્ષ વા મારયેચ્છયા । ઇત્યુદીર્ય પુરસ્તસ્ય રાઘવસ્ય સ્થિતા વયમ્
હે રામ, અમે તમારા અધિકારમાં છીએ; તમે ઈચ્છો તો અમને બચાવો કે મારી નાખો. આમ કહીને અમે રાઘવના સામે ઊભા રહ્યા.
સ્થિરાયુષો ભવિષ્યામઃ સ્થિરરાજ્યા દશાનન । અથાઽહં રાવણો વાક્યમહો નો રાક્ષસો ભવાન્
હવે અમને લાંબી આયુષ્ય અને સ્થિર રાજ્ય મળશે, હે દશાનન. ત્યારે મેં, રાવણે, કહ્યું: 'અરે! તમે રાક્ષસ નથી.'
ન શૂરો રાજધર્મં ચ ન ચ જાનાસિ શાશ્વતમ્ । પરનારીપરદ્ર વ્યપરરાજ્યનિષેવયા
ન તો તમે વીર છો, ન તો રાજધર્મ જાણો છો કે શાશ્વત ધર્મ સમજો છો; તમે પરસ્ત્રી, પરધન અને પરરાજ્ય મેળવવામાં જ લાગેલા છો.
શૂરાણામુત્તમો ધર્મો ન ષણ્ઢાનાં ભવાદૃશામ્ । શત્રુપક્ષં સમાલિગ્ય નિર્ગચ્છેચ્છા હિ ચેન્નૃપ
વીરો માટે શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે, તમારા જેવા નિર્બળો માટે નહિ; રાજા ઈચ્છે તો દુશ્મન પક્ષ છોડીને બહાર નીકળી જાય.
અથ બિભીષણો મન્દિરં ગત્વા રામાન્તિકં ગત્વા તં શરણમભજત્
પછી વિભીષણે મહેલમાં જઈ રામજી પાસે પહોંચીને તેમની શરણમાં ગયો.
અથ રાવણઃ પુરાન્નિર્ગત્ય રામેણ લક્ષ્મણવાનરૈ રાક્ષસા અપિ યુયુધિરે
પછી રાવણ શહેરમાંથી બહાર આવી રામ, લક્ષ્મણ, વાનરો અને રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
અથ રાવણં મહાબલં હન્તુમશક્તોરામો વિભીષણમુખમવલોક્ય તદુક્તચિહ્નપદં બાણેન નિર્ભિદ્યામારયત્
પછી રામજી મહાબલી રાવણને મારવામાં અસમર્થ રહ્યા, તો વિભીષણના ચહેરા તરફ જોઈ, તેણે જે નિશાની બતાવી હતી તે ઓળખી, તીક્ષ્ણ બાણથી તેને ભેદી મારી નાખ્યો.
અથ કુમ્ભકર્ણો મહાગદામાદાય સર્વં નિષ્પાદ્ય વાનરાનનેકશો ભક્ષયિત્વા રામોત્તમાઙ્ગં ગદયાઽહન્
પછી કુંભકર્ણે મોટી ગદા લઈ બધું સાધ્ય કર્યું, અનેક વાનરોને ભક્ષી લીધા અને રામજીના મસ્તક પર ગદાથી પ્રહાર કર્યો.
અથ રામો નિશિતબાણશતેન તમહન્મમાર કુમ્ભકર્ણઃ
પછી રામજીએ શતાબ્દ બાણોથી કુંભકર્ણને મારી નાખ્યો.
અથ ભરતાદિસમુપેતો નાગરૈર્વસિષ્ઠેન મુનિભિશ્ચાભ્યર્ચિતઃસ્વગૃહમગમત્
પછી ભરત અને અન્ય સાથે, નાગરિકો અને વસિષ્ઠમુનિ વગેરે દ્વારા સન્માનિત થઈ, રામજી પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યા.
આત્મનાઽગતાનિન્દ્રા દિદેવાનાસનાદિનાઽભ્યર્ચ્ય વાનરાન્સંપૂજ્ય મુક્તજટોઽભિષિક્તો રાજ્યે રાવણવધહર્ષિતા દેવા રામમૂચુઃ
ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ પોતે આવ્યા, બેઠકો વગેરેથી સન્માન કર્યો; વાનરોને પણ સન્માન મળ્યો; જટાઓ ખોલીને, રામજીનું રાજ્યાભિષેક થયું; રાવણના વધથી આનંદિત દેવોએ રામજીને કહ્યું.
ત્વયાઽત્મરાજ્યે સ્થાપિતા વયં નઃ સર્વદા પરિપાલય ત્વમાદિનારાયણો દેવો નિખિલદુષ્ટનિગ્રહાર્થમવતીર્ણો રાવણં સબાન્ધવં હત્વા લોકત્રયરક્ષકોઽસિ શ્રિયા સહ સુખી ભવેત્યુદીર્ય સ્વર્ગં ગતાઃ
તમે અમને તમારા રાજ્યમાં સ્થિર કર્યા, હંમેશા અમારી રક્ષા કરો. તમે આદિ નારાયણ દેવ છો, સર્વ દુષ્ટોના વિનાશ માટે અવતાર લીધો છે; રાવણ અને તેના સંબંધીઓને મારી ત્રણેય લોકની રક્ષા કરી છે. શ્રી સાથે સુખી રહો એમ કહી દેવતાઓ સ્વર્ગે ગયા.
અથાયોધ્યાવાસિનો રામં પ્રહર્ષિતા ઊચુઃ
પછી અયોધ્યાવાસીઓ આનંદથી રામજીને બોલ્યા.
હત્વા શત્રૂન્સમાયાતો દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તોઽસિ વૈ શિવમ્ । દિષ્ટ્યા ત્વં રાજસે રામ દિષ્ટ્યા પાલયસે પ્રજાઃ
શત્રુઓને મારી તમે પાછા આવ્યા, તમને જોઈ અમને કલ્યાણ મળ્યું. શુભ છે કે રામ, તમે રાજા બન્યા; શુભ છે કે તમે પ્રજાની રક્ષા કરો છો.
અથ વિભીષણેન રાવણાદેઃ શ્રાદ્ધાદિકં કારયિત્વા શિવાલયં તન્નામ્ના કારયિત્વા તમેવ લઙ્કારાજ્યે વિભીષણમભિષિચ્ય સીતામગ્નિપ્રવેશશુદ્ધામુમામહેશ્વરાભ્યાં નમયિત્વા પુરહરેણ દત્તાખિલામૃતબલાયુષ્યઃ સુપુષ્પકમારુહ્ય જલધિમુત્તીર્ય પારાવારતટે સેનાં સમવસ્થાપ્ય શિવપ્રતિષ્ઠાં તત્ર કૃત્વા મુનિભિર્દેવૈરભ્યર્ચિતોઽયોધ્યામગમત્
પછી વિભીષણે રાવણ અને અન્યનું શ્રાદ્ધાદિ કરાવ્યું; તેના નામે શિવમંદિર બનાવ્યું; વિભીષણને લંકાના રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો; સીતાજી અગ્નિપ્રવેશથી શુદ્ધ થઈ, ઉમા અને મહેશ્વર દ્વારા સન્માનિત થઈ; પુરહરે અમૃત સમાન બળ અને આયુષ્ય આપ્યું; સુપુષ્પકમાં બેસી, દરિયો પાર કરી, સેના કિનારે ઊભી રાખી, ત્યાં શિવપ્રતિષ્ઠા કરી; મુનિઓ અને દેવતાઓએ પૂજન કર્યું, પછી રામજી અયોધ્યામાં આવ્યા.