અતિકાયમભાષત રામઃ
રામે અતિકાયને પૂછ્યું.
રાવણસ્ય મમ યુદ્ધં બ્રૂહિ સચિવાનામન્યેષાં મહાભયાનાં ચ
રામે કહ્યું: રાવણ સાથેના મારા યુદ્ધ વિશે કહો, અને અન્ય મંત્રીઓ તથા ભયાનક વીરોએ શું કર્યું તે પણ કહો.
અતિકાય ઉવાચ- નિશ્ચિતમિદં પુરાસ્માભિઃ કાર્યં સેનાં વિભાગશઃ કૃત્વા વિદ્યુન્માલીનામ રાક્ષસો મહાબલો વિચિત્રયોધી દર્શનાદર્શનયોધી વાનરૈઃ સર્વૈરેક એવ યુધ્યતે
અતિકાયે કહ્યું: આ તો અમે પહેલેથી નક્કી કર્યું હતું—સૈન્યને ભાગે વહેંચવું, અને શક્તિશાળી રાક્ષસ વિદ્યુન્માલીએ જુદા જુદા યુદ્ધકૌશલ્યથી, દેખાતા અને અદૃશ્ય બનીને, બધા વાનરો સાથે એકલા લડવું.
અપરે ચ બલિનો મહાંતઃ શિક્ષિતાસ્ત્રાશ્ચાગતા આવાં ચ યુવાભ્યાં યુધ્યાવો રાવણઃ પુષ્પકમારુહ્યાપરભાગેન ત્વામેવ નિહનિષ્યતિ
બીજા પણ શક્તિશાળી અને શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ આવી ગયા છે; અમે બંને તમારાં બંને સાથે લડશું, અને રાવણ પુષ્પકમાં ચડીને બીજા ઉપાયથી તમને મારે છે.
અન્યે ચ રાક્ષસાઃ કુંભકર્ણમુખાશ્ચાત્મરૂપં કૃત્વા ત્વાં પરિવાર્ય ગૃહીત્વા સીતાયૈ દર્શયિત્વા તત્સંનિધાવેવ હનિષ્યતિ
અન્ય રાક્ષસો, કુંભકર્ણને આગેવાન બનાવી, તમારો સ્વરૂપ ધારણ કરીને તમને ઘેરી લેશે, પકડીને સીતાને બતાવશે અને પછી એના સામે જ તમને મારી નાખશે.
રામઃ પ્રાહ અહો બલવતાં કિમસાધ્યમેવં ભવતિ દૈવગતિઃ કુટિલા સુગ્રીવોઽતિકોપનઃ સક્રોધં દૃષ્ટ્વા રામમુવાચ
રામે કહ્યું: અરે, શક્તિશાળીઓ માટે શું અશક્ય છે? નસીબની ગતિ પણ કેટલી વાંકી હોય છે! સુગ્રીવ તો ખૂબ જ ગુસ્સે થયો અને રામને જોઈને ક્રોધથી બોલ્યો.
વધ્યાવેતૌ ન મોચનીયૌ
આ બંનેને મારવા જોગ છે, છોડવા જેવા નથી.
રામઃ પ્રાહાવધ્યૌ મોચનીયાવેતૌ વસનાનિ ભૂષણાન્યાનયેત્યુક્તમાત્રે હનૂમતા તાન્યાનીતાનિ રામસ્તાભ્યાં દત્તવાન્
રામે કહ્યું: આ બંનેને મારવા નહીં, છોડવા જોઈએ. એમને વસ્ત્રો અને આભૂષણો લાવો. એટલું કહેતાં જ હનુમાને તે બધું લાવી દીધું અને રામે એ બંનેને આપ્યું.
નત્વા યદેતલ્લંકાદ્વારે દૃશ્યતે દારુપંચવક્ત્રં શુક્રેણોક્તમેતેન ચ્છિન્નેન રાવણો હન્યતે
નમસ્કાર કરીને તેણે કહ્યું: લંકાના દ્વારે જે લાકડાનું પાંચમુખી મૂર્તિ દેખાય છે, તે શુક્રે કહ્યું છે કે જ્યારે એ કાપી નાખવામાં આવશે ત્યારે રાવણ મરશે.
અથ ચ દારુચ્છેદનસમનંતરં પાતાલં ગંતવ્યમિતિ ભાર્ગવભાષિતં શાસનં લિખિતમ્
અને લાકડું કાપ્યા પછી તરત જ પાતાળમાં જવું જોઈએ—આ ભૃગુએ કહ્યું છે અને લખી પણ રાખ્યું છે.
તસ્માત્ત્વમિદં દાર્વેકપ્રયત્નૈકબાણનિપાતેન પંચધાચ્છિંધિ તતસ્તવ શક્તિં જ્ઞાત્વા યુદ્ધમતિદૃઢં કુર્વીમહિ
એથી, તું એ લાકડાને એક જ પ્રયત્ને અને એક જ બાણથી પાંચ ભાગમાં કાપી નાખ. પછી તારી શક્તિ જાણી અમે ભારે યુદ્ધ કરીશું.
અથ ભાર્ગવવચોવિજ્ઞાય રામઃ પૂર્વકોટ્યાં સ્પર્શમાત્રેણ સજ્યં કૃત્વા ધનુષિ બાણં સંયોજ્ય રક્ષોભ્યાં હનૂમતાશ્રાવયન્નેવ બાણં મુમોચ
પછી ભૃગુના વચન સમજીને, રામે પૂર્વ દ્વારે માત્ર સ્પર્શથી ધનુષ્ય ચડાવ્યું, બાણ લગાડ્યો અને હનુમાન રાક્ષસોને સાંભળાવે એમ બાણ છોડ્યો.
બાણં ધનુષશ્ચલિતં તૌ રાક્ષસૌ બાણમાર્ગં નિરીક્ષમાણૌ દારુ બાણેન પંચધા ચ્છિન્નં નિરીક્ષ્ય રામં વ્યજ્ઞાપયતામાવયોઃ શિશવો રક્ષણીયાસ્ત્વયેતિ તથેત્યાહ રામઃ રાક્ષસૌ લંકાં પ્રવિષ્ટૌ
બાણ ધનુષ્ય પરથી છૂટતાં એ બે રાક્ષસો એના માર્ગને જોયો; બાણથી લાકડું પાંચ ભાગમાં કાપાયું તે જોઈને, બંનેએ રામને વિનંતી કરી: 'અમારા બાળકોને તું રક્ષા કરજે.' રામે કહ્યું: 'તેમ જ થશે.' અને રાક્ષસો લંકામાં પ્રવેશી ગયા.
અથ પ્રાકારયુદ્ધં કર્તું વાનરા ગત્વા સર્વતો વરણમાત્રં હિ પાર્ષ્ણિભિઃ પાદૈર્જાનુભિઃ કરૈઃ પૃષ્ઠૈશ્ચ તલસમં કૃત્વા દ્વિતીયપ્રાકારં ગતાસ્તદા ચ રાવણઃ સમાગત્ય સર્વાનેવેષુભિર્દ્રાવયિત્વા તદનુગચ્છન્રામમગાત્
પછી વાનરો કિલ્લાની લડાઈ માટે ગયા, પગની એડી, પગ, ઘૂંટણ, હાથ અને પીઠથી આખું મેદાન સમાન કરી બીજું કિલ્લો પાર કર્યું. એ સમયે રાવણ આવ્યો, બધા પર બાણ વરસાવીને હાંકી કાઢ્યા અને એમને પીછો કરતા રામ તરફ ગયો.
અથ રામમપિ પંચભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ
પછી રાવણે રામને પાંચ બાણ મારી ઘાયલ કર્યો.
અથ રામો દશભિર્બાણૈ રાવણં સવ્રણં ચકાર
પછી રામે દસ બાણો મારી રાવણને ઘાયલ કર્યો.
અનયોરતિદારુણમન્યોન્યં યુદ્ધં બભૂવ
આ બન્ને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
રાવણો દશભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ
રાવણે દસ બાણોથી પ્રહાર કર્યો.
અથ રામબાણૈશ્ચ ક્ષતશરીરો રાક્ષસઃ પલાયનપરોઽભવત્
પછી રામના બાણોથી ઘાયલ થયેલો રાક્ષસ ભાગવા લાગ્યો.
વાનરા લક્ષ્મણશ્ચ કોટિકોટિરાક્ષસાનઘ્નન્
વાનરો અને લક્ષ્મણે કરોડો રાક્ષસોને મારે રહ્યા હતા.
અથપરસ્મિન્નહનિ વિભીષણો રાવણં વિચાર્યેદમુવાચ
પછી બીજા દિવસે વિભીષણે વિચાર કરીને રાવણને કહ્યું:
તૃતીયોપાયકાલોઽયં ચતુર્થં ન વિચારય । ચતુર્થો વિપરીતો ન શસ્તઃ શસ્તાર્થકારિણઃ
હવે ત્રીજો ઉપાય કરવાનો સમય છે, ચોથો વિચારવો નહીં; ચોથો ઉપાય ઉલટો છે, તે યોગ્ય નથી.
પરસ્ય ચાઽત્મનઃ શક્તિં વિદિત્વા ચાઽત્મનોઽધિકામ્ । તદા યુદ્ધં પ્રશસ્તં સ્યાદ્વિપરીતં વિનાશકમ્
પહેલા દુશ્મન અને પોતાની શક્તિ જાણી અને પોતાની વધારે હોય ત્યારે જ યુદ્ધ કરવું યોગ્ય છે; નહિતર વિનાશ થાય છે.
રામેણ બલિનાનૈવ યુદ્ધં તે દુર્બલસ્ય ચ । એકેષુવાલિહન્તાઽસૌ વાલિર્જ્ઞાતસ્ત્વયા પુરા
શક્તિશાળી રામ સાથે યુદ્ધ કરવું કમજોરી માટે યોગ્ય નથી; એક બાણથી વાલીનો વિનાશ થયો હતો, એ તું જાણે છે.
મારીચમેકબાણેન ભવાનપિ પલાયિતઃ । નિહતા રાક્ષસાઃ શૂરા ઇન્દ્ર જિચ્ચ સુતો હતઃ
મારીચને એક બાણથી માર્યા ત્યારે તું પણ ભાગી ગયો હતો; શૂરવીર રાક્ષસો મરી ગયા છે અને ઇન્દ્રજિત પણ મૃત્યુ પામ્યો છે.
વરેણ્યત્રિતયં ભગ્નં તેન યુદ્ધં ચ નૈવ તે । દાસભાવમથો વાઽપિ દત્ત્વા સીતામથાઽપ્નુહિ
તેના કારણે તારા ત્રણ વરદાન તૂટી ગયા છે અને યુદ્ધ પણ જીત્યો નથી; હવે તો દાસત્વ સ્વીકાર અથવા સીતાને પરત આપી શાંતિ મેળવે.
ગોપુરસ્થં તથા દારુ પઞ્ચવક્ત્રમથેષુણા । ચિચ્છેદ પઞ્ચધા તેન રામસ્ત્વાં મારયિષ્યતિ
રામે ગોપુર પર ઊભેલા પાંચમુખી દારુને એક બાણથી પાંચ ભાગમાં કાપી નાખ્યો હતો; એ જ રીતે રામ તને પણ મારે.
ત્વદર્થં બહવો નષ્ટા નાશમેષ્યંતિ ચાપરે । એકો ન્યાયઃ સુખાર્થાય ન ચ મૌઢ્યં સહોદર
તારા કારણે ઘણા નાશ પામ્યા છે અને બીજા પણ વિનાશ પામશે; સુખ માટે એક જ યોગ્ય માર્ગ છે, ભાઈ, મૂર્ખાઈ નહીં.
માનુષીં મૃત્યુસંયુક્તામનિચ્છન્તીં પતિવ્રતામ્ । પત્નીં બલવતશ્ચાપિ પૂજયિત્વા વિસર્જય
માણસ સ્ત્રી, જે મૃત્યુ સાથે જોડાયેલી છે, પતિવ્રતા છે અને ઈચ્છતી નથી—એવી પત્નીને, ભલે તું શક્તિશાળી હો, સન્માનપૂર્વક પરત મોકલ.
અનિચ્છન્ત્યાઃ સમાયોગે ભવેદ્દુઃખપરંપરા । દુર્ગન્ધમલસંયુક્તો નારીસઙ્ગો જુગુપ્સિતઃ
જે ઈચ્છતી નથી, એના સાથે જોડાવાથી દુઃખ જ દુઃખ મળે છે; દુર્ગંધ અને મલથી ભરી સ્ત્રીની સંગતિ ત્યાજ્ય છે.