રાવણોઽપિ કિં કપિભિઃ શાખામૃગૈઃ કિં વા માનુષાભ્યાં રામલક્ષ્મણાભ્યાં કિમાયાતં। દૈવાગતમસકં ભોજનમિત્યુવાચ
રાવણે કહ્યું: 'આ વાનરો, આ ઝાડ પર રહેતા પ્રાણીઓ કે રામ-લક્ષ્મણ જેવા મનુષ્યોનું શું? જે આવ્યું છે એ તો ભાગ્યે મળેલું ભોજન છે.'
અથ સુગ્રીવઃ પશ્ચિમાવલંબિનિ ભાસ્વતિ હનૂમજ્જાંબવદાદિમહાબલૈશ્ચાતિકાયૈરસંખ્યાતૈર્લંકાપાર્શ્વં ગત્વા ઉપવનં પ્રવશ્યિ નાનાફલાનિ ખાદિત્વા પયઃ પીત્વોપવનરક્ષિરાક્ષસાન્વિદ્રાવ્ય સર્વવિપિનમેકૈકશો ગૃહીત્વા પ્રાદ્રવન્લંકાં ગોપુરં ચ ગત્વા સમારુહ્ય પ્રાસાદં ચ વિશીર્યૈકૈકશઃ કેચિત્સ્તંભમાદાય રક્ષોભિર્યુયુધુઃ
પછી સુગ્રીવે પશ્ચિમ તરફ આધાર રાખીને, હનુમાન, જાંબવંત અને અનગણિત બલવાન વાનરો સાથે લંકાની બાજુએ ગયા, ઉપવનમાં પ્રવેશ્યા,色色 ફળો ખાધા, પાણી પીધું, ઉપવનના રાક્ષસોને હાંકી કાઢ્યા, જંગલમાં દરેકને પકડીને ભાગ્યા, લંકાના દ્વાર સુધી પહોંચ્યા, ઉપર ચઢ્યા, મહેલ તોડી નાખ્યો અને કેટલાકે થાંભલા લઈને રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
એકે ચ શાલાં બભંજુર્ગૃહાણિ ચૂર્ણયામાસુર્બાલવૃદ્ધસ્ત્રીજનાદિકં સર્વમેવ નિજઘ્નુઃ
કેટલાંક વાનરોએ મંડપો તોડી નાખ્યા, ઘરો પીસી નાખ્યા અને બાળકો, વૃદ્ધો, સ્ત્રીઓ સહિત બધાને મારી નાખ્યા.
અથૈકં પ્રાકારં નિર્જિતમાજ્ઞાય રાવણ ઇંદ્રજિતં સંદિદેશ
પછી એક પ્રાકાર જીતાઈ ગયો છે એ જાણીને રાવણે ઇન્દ્રજિતને આદેશ આપ્યો.
ઇંદ્રજિતા ચ યુદ્ધં વાનરાઃ કૃત્વા ભીતાઃ પલાયિતાશ્ચ
ઇન્દ્રજિતે વાનરો સાથે યુદ્ધ કર્યું અને વાનરો ડરીને ભાગી ગયા.
અથ હનૂમાનખિલં નિર્ગતમાજ્ઞાય રાવણં જ્ઞાત્વા વાનરાનાહૂય નિર્ભર્ત્સ્ય સેનાં મહતીં કારયિત્વા દશમુખં કલ્પયિત્વા મોદયામાસ
પછી હનુમાને બધું ખાલી થઈ ગયું જાણીને, રાવણ છે એ સમજ્યું, વાનરોને બોલાવ્યા, તેમને ડાંટ્યા, મોટી સેના ભેગી કરી, દશમુખ તૈયાર કર્યો અને આનંદ કર્યો.
અથ ખસ્થ એવેંદ્રજિદ્યુયુધે ન ચ વાનરાસ્તં દૃષ્ટવંતઃ
પછી ઇન્દ્રજિત આકાશમાં રહીને યુદ્ધ કરવા લાગ્યો, પણ વાનરો તેને જોઈ શક્યા નહીં.
અથ હનૂમજ્જાંબવંતૌ ખમુત્પત્ય પર્વતશિખરાભ્યામિન્દ્રજિતં નિજઘ્નતુઃ
પછી હનુમાન અને જાંબવંતે આકાશમાં ઉડીને, પર્વતના શિખરો લઈને ઇન્દ્રજિતને માર્યા.
અથ ભુવિપપાત તં લક્ષ્મણશ્ચ યમલોકગામિનં ચકાર
પછી લક્ષ્મણે તેને જમીન પર પાડી દીધો અને યમલોક તરફ મોકલી દીધો.
અથાતિકાયમહાકાયૌ વાનરસૈન્યં બહુશો હત્વા લક્ષ્મણં પીડયિત્વા રામેણ સંયુધ્ય સુગ્રીવં કૃત્વા હનૂમજ્જાંબવદ્ભ્યાં યુયુધાતે પરાજિતૌ ગૃહીત્વા તૌ ચ યોદ્ધારાવાદાય રામસમીપં ગત્વા રામાય ન્યવેદયતામ્
પછી અતિકાય અને મહાકાયે અનેક વાનર સૈનિકોને મારી નાખ્યા, લક્ષ્મણને દુઃખ આપ્યું, રામ સાથે યુદ્ધ કર્યું, સુગ્રીવને વશમાં કર્યો, હનુમાન અને જાંબવાન સાથે લડ્યા, પણ બંને પરાજિત થઈ પકડાઈ ગયા. પછી એ બંને યુદ્ધવીરોને રામ પાસે લઈ જઈ રજૂ કર્યા.
અતિકાયમભાષત રામઃ
રામે અતિકાયને પૂછ્યું.
રાવણસ્ય મમ યુદ્ધં બ્રૂહિ સચિવાનામન્યેષાં મહાભયાનાં ચ
રામે કહ્યું: રાવણ સાથેના મારા યુદ્ધ વિશે કહો, અને અન્ય મંત્રીઓ તથા ભયાનક વીરોએ શું કર્યું તે પણ કહો.
અતિકાય ઉવાચ- નિશ્ચિતમિદં પુરાસ્માભિઃ કાર્યં સેનાં વિભાગશઃ કૃત્વા વિદ્યુન્માલીનામ રાક્ષસો મહાબલો વિચિત્રયોધી દર્શનાદર્શનયોધી વાનરૈઃ સર્વૈરેક એવ યુધ્યતે
અતિકાયે કહ્યું: આ તો અમે પહેલેથી નક્કી કર્યું હતું—સૈન્યને ભાગે વહેંચવું, અને શક્તિશાળી રાક્ષસ વિદ્યુન્માલીએ જુદા જુદા યુદ્ધકૌશલ્યથી, દેખાતા અને અદૃશ્ય બનીને, બધા વાનરો સાથે એકલા લડવું.
અપરે ચ બલિનો મહાંતઃ શિક્ષિતાસ્ત્રાશ્ચાગતા આવાં ચ યુવાભ્યાં યુધ્યાવો રાવણઃ પુષ્પકમારુહ્યાપરભાગેન ત્વામેવ નિહનિષ્યતિ
બીજા પણ શક્તિશાળી અને શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ આવી ગયા છે; અમે બંને તમારાં બંને સાથે લડશું, અને રાવણ પુષ્પકમાં ચડીને બીજા ઉપાયથી તમને મારે છે.
અન્યે ચ રાક્ષસાઃ કુંભકર્ણમુખાશ્ચાત્મરૂપં કૃત્વા ત્વાં પરિવાર્ય ગૃહીત્વા સીતાયૈ દર્શયિત્વા તત્સંનિધાવેવ હનિષ્યતિ
અન્ય રાક્ષસો, કુંભકર્ણને આગેવાન બનાવી, તમારો સ્વરૂપ ધારણ કરીને તમને ઘેરી લેશે, પકડીને સીતાને બતાવશે અને પછી એના સામે જ તમને મારી નાખશે.
રામઃ પ્રાહ અહો બલવતાં કિમસાધ્યમેવં ભવતિ દૈવગતિઃ કુટિલા સુગ્રીવોઽતિકોપનઃ સક્રોધં દૃષ્ટ્વા રામમુવાચ
રામે કહ્યું: અરે, શક્તિશાળીઓ માટે શું અશક્ય છે? નસીબની ગતિ પણ કેટલી વાંકી હોય છે! સુગ્રીવ તો ખૂબ જ ગુસ્સે થયો અને રામને જોઈને ક્રોધથી બોલ્યો.
વધ્યાવેતૌ ન મોચનીયૌ
આ બંનેને મારવા જોગ છે, છોડવા જેવા નથી.
રામઃ પ્રાહાવધ્યૌ મોચનીયાવેતૌ વસનાનિ ભૂષણાન્યાનયેત્યુક્તમાત્રે હનૂમતા તાન્યાનીતાનિ રામસ્તાભ્યાં દત્તવાન્
રામે કહ્યું: આ બંનેને મારવા નહીં, છોડવા જોઈએ. એમને વસ્ત્રો અને આભૂષણો લાવો. એટલું કહેતાં જ હનુમાને તે બધું લાવી દીધું અને રામે એ બંનેને આપ્યું.
નત્વા યદેતલ્લંકાદ્વારે દૃશ્યતે દારુપંચવક્ત્રં શુક્રેણોક્તમેતેન ચ્છિન્નેન રાવણો હન્યતે
નમસ્કાર કરીને તેણે કહ્યું: લંકાના દ્વારે જે લાકડાનું પાંચમુખી મૂર્તિ દેખાય છે, તે શુક્રે કહ્યું છે કે જ્યારે એ કાપી નાખવામાં આવશે ત્યારે રાવણ મરશે.
અથ ચ દારુચ્છેદનસમનંતરં પાતાલં ગંતવ્યમિતિ ભાર્ગવભાષિતં શાસનં લિખિતમ્
અને લાકડું કાપ્યા પછી તરત જ પાતાળમાં જવું જોઈએ—આ ભૃગુએ કહ્યું છે અને લખી પણ રાખ્યું છે.
તસ્માત્ત્વમિદં દાર્વેકપ્રયત્નૈકબાણનિપાતેન પંચધાચ્છિંધિ તતસ્તવ શક્તિં જ્ઞાત્વા યુદ્ધમતિદૃઢં કુર્વીમહિ
એથી, તું એ લાકડાને એક જ પ્રયત્ને અને એક જ બાણથી પાંચ ભાગમાં કાપી નાખ. પછી તારી શક્તિ જાણી અમે ભારે યુદ્ધ કરીશું.
અથ ભાર્ગવવચોવિજ્ઞાય રામઃ પૂર્વકોટ્યાં સ્પર્શમાત્રેણ સજ્યં કૃત્વા ધનુષિ બાણં સંયોજ્ય રક્ષોભ્યાં હનૂમતાશ્રાવયન્નેવ બાણં મુમોચ
પછી ભૃગુના વચન સમજીને, રામે પૂર્વ દ્વારે માત્ર સ્પર્શથી ધનુષ્ય ચડાવ્યું, બાણ લગાડ્યો અને હનુમાન રાક્ષસોને સાંભળાવે એમ બાણ છોડ્યો.
બાણં ધનુષશ્ચલિતં તૌ રાક્ષસૌ બાણમાર્ગં નિરીક્ષમાણૌ દારુ બાણેન પંચધા ચ્છિન્નં નિરીક્ષ્ય રામં વ્યજ્ઞાપયતામાવયોઃ શિશવો રક્ષણીયાસ્ત્વયેતિ તથેત્યાહ રામઃ રાક્ષસૌ લંકાં પ્રવિષ્ટૌ
બાણ ધનુષ્ય પરથી છૂટતાં એ બે રાક્ષસો એના માર્ગને જોયો; બાણથી લાકડું પાંચ ભાગમાં કાપાયું તે જોઈને, બંનેએ રામને વિનંતી કરી: 'અમારા બાળકોને તું રક્ષા કરજે.' રામે કહ્યું: 'તેમ જ થશે.' અને રાક્ષસો લંકામાં પ્રવેશી ગયા.
અથ પ્રાકારયુદ્ધં કર્તું વાનરા ગત્વા સર્વતો વરણમાત્રં હિ પાર્ષ્ણિભિઃ પાદૈર્જાનુભિઃ કરૈઃ પૃષ્ઠૈશ્ચ તલસમં કૃત્વા દ્વિતીયપ્રાકારં ગતાસ્તદા ચ રાવણઃ સમાગત્ય સર્વાનેવેષુભિર્દ્રાવયિત્વા તદનુગચ્છન્રામમગાત્
પછી વાનરો કિલ્લાની લડાઈ માટે ગયા, પગની એડી, પગ, ઘૂંટણ, હાથ અને પીઠથી આખું મેદાન સમાન કરી બીજું કિલ્લો પાર કર્યું. એ સમયે રાવણ આવ્યો, બધા પર બાણ વરસાવીને હાંકી કાઢ્યા અને એમને પીછો કરતા રામ તરફ ગયો.
અથ રામમપિ પંચભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ
પછી રાવણે રામને પાંચ બાણ મારી ઘાયલ કર્યો.
અથ રામો દશભિર્બાણૈ રાવણં સવ્રણં ચકાર
પછી રામે દસ બાણો મારી રાવણને ઘાયલ કર્યો.
અનયોરતિદારુણમન્યોન્યં યુદ્ધં બભૂવ
આ બન્ને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
રાવણો દશભિર્બાણૈર્વિવ્યાધ
રાવણે દસ બાણોથી પ્રહાર કર્યો.
અથ રામબાણૈશ્ચ ક્ષતશરીરો રાક્ષસઃ પલાયનપરોઽભવત્
પછી રામના બાણોથી ઘાયલ થયેલો રાક્ષસ ભાગવા લાગ્યો.
વાનરા લક્ષ્મણશ્ચ કોટિકોટિરાક્ષસાનઘ્નન્
વાનરો અને લક્ષ્મણે કરોડો રાક્ષસોને મારે રહ્યા હતા.