અથ સ રામો ધનુર્જ્યાસ્થાનમવનમય્ય ધનુષિ જાનું કૃત્વા સજ્યમેકકરેણોત્પાદયન્કોટ્યામનામયત્
પછી રામે ધનુષની ડોરી ચડાવવા માટે ધનુષને વાળ્યું, ઘૂંટણ રાખ્યું અને એક હાથથી પકડીને ધનુષની ડોરી ખેંચી, તેની નોક સુધી વાળ્યું.
અથસજ્જીકૃતં દૃષ્ટ્વા સર્વ એવ નાસાગ્રન્યસ્તાંગુલયોઽભવન્
પછી જ્યારે બધાએ જોયું કે ધનુષ પર ડોરી ચડાવી દેવામાં આવી છે, ત્યારે સૌ આશ્ચર્યથી પોતાની આંગળીઓ નાકના ટોચ પર રાખી ઊભા રહ્યા.
રામોઽપિ જ્યામન્વનાદયત્ । તેન નાદેન સર્વેષાં મનાંસિ ક્ષુભિતાન્યાસન્
રામે પણ ધનુષની ડોરીને ઝણકાવી, અને એ અવાજથી બધાના મનમાં કંપન છવાઈ ગયું.
રામેણસજ્યિતં ધનુરિતિ સર્વત્ર વાદઃ સંજાતઃ
હવે સર્વત્ર લોકો કહેવા લાગ્યા કે 'રામે ધનુષ પર ડોરી ચડાવી છે.'
જનકોઽપિ સીતાં રામાય દદૌ રાજભિશ્ચ યુદ્ધં કૃત્વા તાન્નિર્જ્જિત્ય સ્વપુરીમાગાત્
પછી જનકે સીતાને રામને આપી, અને બીજા રાજાઓને યુદ્ધમાં હરાવી પોતાના શહેરે પાછા ફર્યા.
અથૈકદા દશરથો રામં યૌવરાજ્યેભિષિચ્ય સુખી બભૂવ સર્વપ્રજારંજનાચ્ચ રામો રાજાનુમત ઇતિ સર્વપ્રજાવાદોઽભૂત્
પછી ક્યારેક દશરથએ રામને યુવરાજ બનાવી આનંદ અનુભવો, અને રામને રાજાની મંજૂરી હોવાથી સૌ પ્રજામાં વાત ફેલાઈ કે હવે રામ રાજા બનશે.
અથ કૈકયદેશાધિપતિતનયા સુવેષા રામં રાજાનમસહમાના રાજાનમુવાચ મમ વરદાનાવસર ઇતિ રાજાચિંતયત્કિં દેયમિતિ
પછી કૈકય દેશના રાજાની સુંદર વેશભૂષામાં સજ્જ પુત્રી, રામને રાજા તરીકે સહન ન કરી શકી, અને રાજાને કહ્યું, 'હવે મારી માંગેલી બે માંગણીઓનો સમય આવ્યો છે.' રાજાએ વિચાર્યું, 'હવે શું આપવું?'
દેવ્યુવાચ-। ચતુર્દશવર્ષાણિ રામો વનં વિશતુ પાલયતુ રાજ્યં ભરતઃ
મહારાણી બોલી: 'રામ ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં જાય અને ભરત રાજકાજ સંભાળે.'
રાજાનૃતવચનદોષભયાત્કથંકથમપિ સ્વીચકાર
રાજાએ પોતાના વચન તોડવાનો દોષ ન આવે એ ભયથી, કાંઈક રીતે એ વાત માની લીધી.
અથ વસિષ્ઠં ભાવિતયાવોચત રામો વનાય નિર્ગચ્છતિ અસ્ય કિંવા ભવેદિતિ વિચાર્ય શુભાશુભં બ્રૂહિ
પછી ચિંતિત મનથી રાજાએ વસિષ્ઠને કહ્યું: 'રામ વનમાં જઈ રહ્યો છે, હવે શું થશે? સારું કે ખરાબ, વિચારીને મને કહો.'
વસિષ્ઠો વિચાર્ય સહર્ષં રાજાનમુવાચ
વસિષ્ઠએ વિચાર કરીને આનંદપૂર્વક રાજાને કહ્યું.
ગત્વા વનં નિખિલદાનવવીરહંતા શંભોરનેકવિધપૂજનમાતનોતિ । સીતાવિયોગરુષિતઃ કપિસેનયા ચ તીર્ત્વોદધિં દશમુખં ચ નિહંતિ રામઃ
રામ વનમાં જઈને બધા રાક્ષસોનો નાશ કરશે, અનેક રીતે શિવજીની પૂજા કરશે, અને સીતાના વિયોગથી દુઃખી થઈ વાનર સેના સાથે દરિયો પાર કરી, દશમુખ રાવણને મારે છે.
આગમ્ય રાજ્યં રઘુનંદનોઽપિ બહૂનિ વર્ષાણિ સમાતનોતિ । પ્રશસ્તકીર્તિર્નિખિલેપિ લોકે શર્વેણ દેવેન ચિરં ન્યવાત્સીત્
પછી રઘુકુલના વંશજ રામ રાજ્યમાં પાછા આવી અનેક વર્ષો સુધી રાજ કરે છે; તેની કીર્તિ આખા જગતમાં ફેલાય છે અને શિવજી પણ લાંબા સમય સુધી તેની પાસે રહે છે.
સુપુત્રયુક્તો બહુયજ્ઞયાજી પરિવૃઢઃ સર્વગુણાધિકશ્ચ
તેને સારા સંતાન મળે છે, અનેક યજ્ઞો કરે છે, મહાન બને છે અને સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે.
ઇતિ વસિષ્ઠવચનં શ્રુત્વા દશરથો રામગુણાનનુસ્મરન્નિત્યુવાચ શ્રેયો મે મરણં રામસ્ય નિર્ગમને ઇતિ
વસિષ્ઠના વચન સાંભળી, દશરથ રામના ગુણો યાદ કરીને વારંવાર કહેતો, 'મારે તો રામના વિયોગ કરતાં મરી જવું સારું.'
અથ રામો માતરં પિતરં ગુરું ચ વસિષ્ઠં પિતૃપત્નીર્નમસ્કૃત્ય વનાય જગામ
પછી રામે પોતાની માતા, પિતા, ગુરુ વસિષ્ઠ અને પિતાની અન્ય પત્નીઓને વંદન કરીને વનમાં જવા નીકળ્યો.
અથોપવને દિનમેકં સ્થિત્વા જટાઃ કારયિત્વા વલ્કલં વાસો ધૃત્વૈકોપવીતી કૃતદંતશુદ્ધિરેકેનોપવીતેન જટાં બદ્ધ્વા ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાંગો ભસિત નિષ્ઠુરકાયો મુક્તાફલદામમણિવ્યત્યસ્ત રુદ્રાક્ષમાલામુરસિ દધાનોઽલ્પભૂષણાધિભૂષિત સીતાસહાયો લક્ષ્મણાનુચરો વિવેશ વનાંતરમ્
પછી એક દિવસ વનમાં રહી, રામે જટાઓ બાંધી, વાલકળ વસ્ત્ર પહેર્યા, એક જ ઉપવીત ધારણ કર્યું, દાંત સાફ કર્યા, એક જ ઉપવીતથી જટા બાંધી, આખું શરીર ભસ્મથી ઢાંકી, ભસ્મથી કઠણ બનેલાં શરીરે, ગળામાં મુક્તામાળ, મણિ અને રુદ્રાક્ષની માળા પહેરી, ઓછી શોભા ધરાવતો, સીતાની સાથે અને લક્ષ્મણના સાથીએ વનમાં પ્રવેશ કર્યો.
લક્ષ્મણ કોઽયં કપિરિતિ
લક્ષ્મણ, આ વાનર કોણ છે?
લક્ષ્મણોઽપિ ન જાન ઇત્યુવાચ અથ રામઃ સમાહૂય કસ્ય ત્વં કિં નામત્યેપૃચ્છત્
લક્ષ્મણે પણ કહ્યું કે, હું તેને ઓળખતો નથી. પછી રામે તેને નજીક બોલાવીને પૂછ્યું, 'તું કોનો છે? અને તું નામ શું છે?'
સ ચ સુગ્રીવસ્ય હનૂમાનિત્યુવાચ
તેણે કહ્યું, 'હું સુગ્રીવનો હનુમાન છું.'
રામં નત્વા સુગ્રીવમેત્ય નત્વા દેવનારાયણઇવાપરઃ પુરુષો યુવા મેઘશ્યામો જટી આજાનુબાહુરતિયશસ્વી સૂર્યસંકાશેન સહાપરેણ નરેણ ઇહાસ્તે
રામને વંદન કરીને હનુમાને સુગ્રીવ પાસે જઈ વંદન કર્યું અને કહ્યું, 'આ બીજો પુરુષ દેવ નારાયણ જ છે—યુવાન, મેઘ જેવી શ્યામ કાય, જટાવાળું, ઘૂંટણ સુધી લાંબા હાથવાળો, ખૂબ પ્રસિદ્ધ અને બીજા એક પુરુષ સાથે છે, જે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી છે, એ અહીં છે.'
અથ તરુચ્છાયાધઃ સંસ્થિતૌ સર્વલક્ષણસંપન્નૌ રાજપુત્રૌ દૃષ્ટ્વા ઉક્તશ્ચ તાભ્યાં સુગ્રીવાય નિવેદયેતિ તત્ત્વયિ નિવેદિતમ્
પછી, વૃક્ષની છાયામાં ઊભેલા સર્વ લક્ષણોથી યુક્ત બે રાજકુમારોને જોઈને, હનુમાનને એમણે કહ્યું, 'સુગ્રીવને જાણ કર,' અને એ જાણકારી તારા દ્વારા સુગ્રીવ સુધી પહોંચી છે.
અથ સુગ્રીવઃ સત્વરમુત્થાય પુષ્પસલિલાદિદ્રવ્યમાદાય પાદપ્રક્ષાલનાદિકં કૃત્વા ફલાનિ સમર્પ્ય વ્યજ્ઞાપયત્
પછી સુગ્રીવે તરત ઊઠીને ફૂલ, પાણી અને અન્ય સામગ્રી લઈ, તેમના પગ ધોઈ અને ફળો અર્પણ કરી, પોતાની વિનંતી રજૂ કરી.
કૌ યુવાં કિમર્થમાગતૌ રાજપુત્રૌ તપસ્વિનાવિતિ સુગ્રીવવચનમાકર્ણ્ય લક્ષ્મણેનાભાષત રામઃ
સુગ્રીવે પૂછ્યું, 'તમે બે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો, રાજકુમારો, તપસ્વીઓ?' સુગ્રીવના શબ્દો સાંભળી, રામે લક્ષ્મણ દ્વારા જવાબ આપ્યો.
દશરથતનયાવાવાં રામલક્ષ્મણૌ દુષ્ટનિગ્રહ શિષ્ટપરિપાલનાય વનં ગતાવિતિ
અમે દશરથના પુત્ર રામ અને લક્ષ્મણ છીએ; દુષ્ટોને દંડ આપવા અને સજ્જનોની રક્ષા કરવા અમે વનમાં આવ્યા છીએ.
અથ સુગ્રીવ આહ યુવયોરુપકારમપકારં કાર્યમસ્તીતિ લક્ષ્યતે
પછી સુગ્રીવે કહ્યું, 'તમારા અને મારા વચ્ચે કોઈ ઉપકાર કે અપકારનું કાર્ય જણાય છે.'
અન્યથા સેનાસમેતાવાગમિષ્યતઃ લક્ષ્મણ આહ અસ્તિ કાર્યાંતરમ્ અમુષ્ય ભાર્યા કેનાપહૃતા ન જ્ઞાયતે તામન્વેષ્ટુમાગતૌ તદેવાવયોઃ કાર્ય્યમન્યદાનુષંગિકમ્ તદર્થમપિ જલધિં તરાવ અપિ પાતાલં પ્રવિશાવ અપિ નાકં સાધયાવઃ અપિ મહેંદ્રં પાતયાવઃ અપિ બલિનં હનાવઃ કિમપિ કુર્વહે
સુગ્રીવ ઉવાચ- રાવણેનાપહૃતયા કયાચિદ્ધ્રિયમાણાગતયા વિભૂષણાનિ કાનિચિત્પરિત્યક્તા નિગતાનિ મયા સંગૃહીતાનિ તાનિ દર્શયામીત્યાભાષ્ય રામં મંદિરમાગમય્ય દર્શયામાસ
સુગ્રીવે કહ્યું: 'જ્યારે રાવણે તેને લઈ જતી વખતે, તેણે કેટલાક આભૂષણો પાડી દીધા હતા, જે મેં ભેગા કર્યા છે. હું તમને એ બતાવું છું.' એવું કહી, તેણે રામને પોતાના ઘર લઈ જઈને એ બતાવ્યા.
રામોઽપિ નિરીક્ષ્ય નિશ્ચિત્ય પ્રરુદ્ય ક્વ ગતોઽસૌ રાવણ ઇતિ પપ્રચ્છ સ ચ દક્ષિણામાશાં ગત ઇતિ બભાષે
રામે એ જોઈને ઓળખી લીધા, દુઃખથી રડીને પૂછ્યું, 'રાવણ ક્યાં ગયો?' તેણે કહ્યું, 'તે દક્ષિણ દિશામાં ગયો છે.'
અથાનેક રાક્ષસાંસ્તસ્મિન્નિજઘાન ભવાનિવ નિખિલં ચકાર સીતાપહરણાદિનિખિલમપિ ભવતા યથાતથા સ્યાથ સુગ્રીવાશ્રમમૃષ્યમૂકપર્વતં રામો જગામ નિબિડચ્છાયાચૂતવૃક્ષમાસાદ્ય લક્ષ્મણસહાયઃ પરિશ્રયમકલ્પયત્ । વૃક્ષે તુ ધનુષી આરોપ્યાસીનલક્ષ્મણાંકે શિરઃ કૃત્વા હરિચર્મશય્યાશયનોલક્ષિતાંગીતિં શૃણ્વન્વૃક્ષફલં નિરીક્ષમાણો વાનરમેકં મણિકુંડલં હેમપિંગલં સદૃઢબદ્ધમૌંજીકૌપીનમચ્છોપવીતિનમતિચંચલં ફલમાદાયાત્મનિવિક્ષિપંતં પુષ્પમંજરીશ્ચ કિરંતં ગાનમનુકુર્વંતં વ્યજનેન રામં વીજયંતમારુહ્ય શાખામપિ તથા વીજયંતમાબદ્ધચૂતફલમાત્રં રામો વીક્ષ્ય લક્ષ્મણમભાષત
પછી ત્યાં તેણે અનેક રાક્ષસોનો નાશ કર્યો, જેમ શિવજીએ કર્યો હતો. સીતાનું અપહરણ અને જે જે બન્યું, તે બધું પણ શિવજીને જેવું થયું તેમ બન્યું. પછી રામ સુગ્રીવના આશ્રમ, ઋષ્યમૂક પર્વત પર ગયો. ઘનછાંયાવાળા આમ્રવૃક્ષ પાસે લક્ષ્મણ સાથે આરામ કર્યો. વૃક્ષ પર ધનુષ મૂકી, લક્ષ્મણનું માથું પોતાના ખોળામાં રાખી, મૃગચર્મની શૈયા પર સૂઈ, પક્ષીઓના ગીત સાંભળ્યા, ફળો જોયા. ત્યારે તેણે એક વાનર જોયો, જેના કાનમાં મણિ કુંડળ, સુવર્ણ રંગ, મૌંજની કટિબંધી, શુદ્ધ ઉપવીત, ખૂબ ચંચળ, ફળ લઈને મોઢામાં મૂકે, પુષ્પમંજરીઓ છાંટે, ગીતની નકલ કરે, પંખો લઈને રામને પંખો કરે, શાખા પર ચડી ફરી પંખો કરે, અને ફક્ત આમ્રફળ બાંધેલું હોય. આ જોઈ રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
નહીંતર તમે સેનાસહીત અહીં આવત નહીં; લક્ષ્મણે કહ્યું, 'બીજું કામ છે: એના પત્નીને કોઈએ અપહરણ કરી છે, પણ કોણે કર્યું એ ખબર નથી; અમે તેને શોધવા આવ્યા છીએ. એ જ અમારું મુખ્ય કાર્ય છે, બીજું બધું પછીનું. એ માટે અમે દરિયો પાર કરીશું, પાતાળમાં જઈશું, સ્વર્ગમાં ચઢીશું, મહેન્દ્રને પછાડીશું, કે શક્તિશાળી દુશ્મનને હરાવીશું—જે કરવું પડે એ કરીશું.'