રાજોવાચ શ્રીમન્મમ કન્યા વૈદેહી રામાય દિત્સિતા સ્વયંવરે કુલરૂપબલોત્સાહ સંપન્નાનેકભૂપરાક્ષસવિપ્રાદિસર્વપ્રાણિસમાગમે રામાધિકબલો યદિ તામગ્રહીષ્યત્ તદા વચનમનૃતં મમ પાપં ચ ભવિષ્યતિ
રાજાએ કહ્યું: પ્રભુ, મારી પુત્રી વૈદેહીનું સ્વયંવરમાં રામને આપવાનું નક્કી કર્યું છે. એ કુળ, રૂપ, બળ અને ઉત્સાહથી યુક્ત છે. અનેક રાજા, રાક્ષસ, બ્રાહ્મણ અને અન્ય બધા પ્રાણીઓની સભામાં જો રામથી વધારે બળવાન કોઈ એને લઈ જાય તો મારું વચન ખોટું થશે અને મને પાપ લાગશે.
પ્રત્યુત દશરથોઽપિ સર્વાનેવાગતાન્વિજેતુમલં ક્ષત્રકદનશ્ચ રામો યદ્યાયાસ્યતિ તર્હિ મમ સુતાં કિં કરિષ્યતિ વા કિંકિં વા પ્રેષયિષ્યતિ કીદૃશં કારયિષ્યતિ મમ કિંવા કરિષ્યતિ સર્વથા હિ પ્રભૂતબલવાહનો નરપતિરશેષમપિ ત્રિભુવનં હન્યાત્ કિમુત મામલ્પસત્વં કિમુત બહુના ભવાનેવ શરણં મમોપાયં વદ યથા વિવાહે શ્રેયો ભવિષ્યતિ રામશ્ચ જામાતા ભવિષ્યતિ
ઉપરાંત, જો દશરથ પણ પોતાની સેનાઓ સાથે આવે અને રામ ક્ષત્રિય તરીકે બધાને મારી નાખે, તો મારી પુત્રીનું શું થશે? એ શું મોકલશે, શું કરશે, કે શું કરાવશે? શક્તિશાળી રાજા તો ત્રણેય લોકને પણ નષ્ટ કરી શકે, તો પછી અમને જે ઓછા બળવાળા છીએ, એમનું શું? એટલે, હે પ્રભુ, તમે જ મારા આશ્રય છો—મને એવો ઉપાય કહો કે લગ્ન શુભ થાય અને રામ જ મારા જમાઈ બને.
શંભુરપિ તથા કરોમીત્યુવાચ
શંભુએ કહ્યું: એવું જ કરીશ.
રામ એવ નાથઃ સીતાયા ભવિષ્યતિ રામં ચ કૃત્વા સ્વસ્ત્યદ્યૈવ કરિષ્યામિ ગૃહાણાજગવં ધનુરિદમ્
સીતાના સ્વામી માત્ર રામ જ થશે. આજે જ હું રામને આશીર્વાદ આપી, આ મારું ધનુષ્ય તને આપું છું.
રાજોવાચ- કિમેતેનાજગવેન ધનુષા સ્વયંવરે સીતાં રામં પ્રાપય
રાજાએ કહ્યું: તમારા આ ધનુષ્યથી સ્વયંવરમાં સીતાને રામ સાથે જોડો.
શંકર ઉવાચ- ઇદં ધનુરસજ્યં મે યસ્તુ સજ્યં કરિષ્યતિ તસ્મૈ દેયા મયા સીતા પ્રતિજ્ઞામેવમાચર
શંકરે કહ્યું: આ મારું ધનુષ્ય અણસજ્જ છે; જે તેને સજ્જ કરશે, તેને હું સીતાને આપીશ. આ પ્રતિજ્ઞા રાખજો.
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ગણૈરંતર્દધે હરઃ । અથાદાતું ધનૂ રાજા ન શશાકાતિયત્નતઃ
આ રીતે કહીને ભગવાન હર પોતાના ગણો સાથે અદૃશ્ય થયા. પછી રાજાએ ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો, પણ ધનુષ્ય ઉઠાવી શક્યા નહીં.
અથોજ્જ્વલં શતસહસ્રગજબલં સમાહૂય ગૃહાણેત્યુવાચ
પછી રાજાએ લાખ હાથી જેટલી તાકાત બોલાવીને કહ્યું: 'ઉઠાવો!'
સ ચાપિ માતુલં નત્વાટ્ટહાસં કૃત્વોત્પ્લુત્ય ધનુર્દ્વાભ્યાં કરાભ્યામુદ્દધાર જાનુપર્યંતં માતુલો મારીચઃ શ્રુત્વા એકાકી વિપ્રવેષં કૃત્વા વિદેહમયાચત વૈશ્વદેવાંતે પ્રાપ્તમતિથિં મામવૈહિ
એણે પોતાના મામાને વંદન કરીને જોરથી હસ્યા, ઉછળી અને બંને હાથથી ધનુષ્યને ઘૂંટણ સુધી ઉઠાવ્યું. મામા મારીચએ આ સાંભળી, બ્રાહ્મણનું વેશ ધારણ કરી, વિદેહમાં વૈશ્વદેવ વિધિ પછી, 'મને તાજા પધારેલા અતિથિ તરીકે માનો' એમ વિનંતી કરી.
રાજોવાચ- સ્વાગતં ભો ઇદં બ્રહ્મન્નાસનં તત્ર નિષીદેતિ
રાજાએ કહ્યું: સ્વાગત છે, બ્રાહ્મણ! આ આસન છે—અહીં બેસો.
સ ચાતિથિસ્તથેત્યુક્ત્વા નિષસાદ
એ અતિથીએ 'એવું જ' કહીને ત્યાં બેસી ગયો.
અથ રાજા જલમાદાય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ગંધપુષ્પાક્ષતૈરભ્યર્ચ્ય મહાજં તસ્મૈ નિવેદ્ય ભોજનાય પ્રાર્થયામાસ
પછી રાજાએ પાણી લઈને, એના પગ ધોઈ, સુગંધ, પુષ્પ અને અક્ષતથી પૂજા કરી, વિશેષ આદર આપ્યો અને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા.
સ ચાપિ તદન્નં ષડ્રસોપેતં સૌવર્ણભાજનગતમીક્ષમાણઇવેતસ્તતો વિલોકયામાસ
તે સમયે તેણે છ સ્વાદવાળું, સોનાના વાસણમાં પીરસાયેલું તે ભોજન જોયું અને તેને એકટક નિહાળ્યું.
વીક્ષ્યાસાવચિંતયદેનાં કથમપહરામિ કથમાલિંગામિ કથમન્યત્કિંચિત્કરોમીત્યેવમવસરમલભમાનસ્તૂષ્ણીમેવ વિનિર્ગતઃ
તેણે તેને જોઈને મનમાં વિચાર્યું: 'કેવી રીતે તેને અપહરણ કરું? કેવી રીતે તેને ભેટી લઉં? કે બીજું કંઈ કરી શકું?' પણ યોગ્ય અવસર ન મળતાં, ચુપચાપ ત્યાંથી નીકળી ગયો.
અથ દેવા ધનુઃસજ્જીકરણાય યતમાના અહંપૂર્વિકયા વિદ્યમાના અન્યોન્યતિરસ્કારેણ મહેંદ્રઃ પ્રાપ ધનુરુત્તમં પ્રાંતદ્વયાત્પરં નાવનમયિતું શશાક
પછી દેવતાઓ ધનુષ્ય ચડાવવાનો પ્રયાસ કરવા લાગ્યા. દરેકે એકબીજાને પાછળ પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ મહેન્દ્રે સૌપ્રથમ ઉત્તમ ધનુષ્ય મેળવ્યું છતાં એના છેડા સુધી પણ વાળી શક્યો નહીં.
અથ સૂર્યો ધનુરાદાય નમયન્નેવ નિપપાત
પછી સૂર્યે ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને વાળવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ પોતે પડી ગયો.
વાયુર્બલવતાં શ્રેષ્ઠો જગ્રાહાજગવમથ સ્વેનૈવ કરેણોત્કર્ષયન્નધઃ પપાત ધનુશ્ચ વાયોરુપરિ પપાત અહસંસ્તદા સર્વે
પછી પવનદેવ, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, ધનુષ્ય પકડીને પોતાની જ બળથી ખેંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ નીચે પડી ગયો અને ધનુષ્ય પણ પવનદેવ પર જ પડી ગયું. આ જોઈને બધા હસી પડ્યા.
એતસ્મિન્નંતરે તુરગવરમારુહ્ય બાણાસુરઃ સહસ્રબાહુરનેકાનેકશિરોભિર્દૈત્યૈઃ પરિવૃતઃ પ્રહ્લાદસમેતો વિદેહપુરીમાજગામ
આ દરમિયાન, શ્રેષ્ઠ ઘોડા પર બેસી, હજારો હાથવાળો બાણાસુર, અનેક મથાવાળા દૈત્યો સાથે અને પ્રહલાદ સાથે વિદેહપુરીમાં પહોંચ્યો.
અથ સ્વવિભૂષણોદ્ભાસિતાં દિશં કુર્વન્સ્વતેજસાપયશસો દેવતાઃ કુર્વન્નાનાવિધગીતં શૃણ્વન્દ્વ્યંગુલમાત્રેણ શક્તો વિરરામ
પછી પોતાનાં આભૂષણ અને તેજથી દિશાઓ ચમકાવતો, દેવતાઓના વિવિધ ગીતો સાંભળતો, માત્ર બે આંગળીના બળથી જ ધનુષ્ય રોકી શક્યો.
પ્રહ્લાદોબલિશ્ચૈવધાવાતેઽથવિરેમતુઃ
પછી પ્રહલાદ અને બલિ દોડી આવ્યા અને બારી-બારી પ્રયત્ન કર્યો.
અથ રાક્ષસેષુ તૂષ્ણીંભૂતેષુ રાજાનોઽતિબલિનઃ સમાગતા જ્યાબંધાશક્તા અપસૃત્ય તસ્થુઃ
પછી રાક્ષસો શાંત થયા, ત્યારે શક્તિશાળી રાજાઓ ભેગા થયા, પણ ધનુષ્ય ચડાવી શક્યા નહીં અને દૂર ઊભા રહ્યા.
અથ બ્રાહ્મણાઃ સમાગતાઃ
પછી બ્રાહ્મણો ભેગા થયા.
અથ વિશ્વામિત્રો ધનુરાદાય એકાંગુલપર્યંતં સજ્યં કૃત્વા વિરરામ નિવૃત્તાશ્ચાપરે
પછી વિશ્વામિત્રે ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું, એક આંગળી જેટલું જ વાળ્યું અને રોકાઈ ગયો, બાકીના બધા પાછા હટી ગયા.
અથ દિનમાત્રે ધનુષિ તૂષ્ણીંભૂતેષુ રાઘવઃ સહાનુજૈરાગત્ય ધનુર્નિરીક્ષ્યાસ્પૃશત્
પછી આખો દિવસ ધનુષ્ય અસ્પર્શિત રહ્યું, ત્યારે રાઘવ પોતાના ભાઈઓ સાથે આવ્યો, ધનુષ્યને જોયું અને સ્પર્શ્યું.
અથ રાજકુમારાઃ શતશઃ સમાગતાઃ સર્વાભરણભૂષિતા ધનુર્દૃષ્ટ્વાપસ્પૃશુર્ન ચાલનક્ષમાઃ
પછી સોંથી વધુ રાજકુમારો, સર્વાંગી આભૂષણોથી શોભાયમાન, ભેગા થયા, ધનુષ્ય જોયું, સ્પર્શ્યું, પણ હલાવી શક્યા નહીં.
અથ દાશરથિપ્રમુખાઃકુમારાઃ સમાગતાઃ
પછી દશરથપુત્ર સહિતના રાજકુમારો ભેગા થયા.
અથ વેત્રઝર્ઝરપાણયઃ સમાગમન્સર્વાનેવાપસારયામાસુઃ
પછી વેતર અને ચામર પકડીને બેઠેલા લોકો ભેગા થયા અને બધાને દૂર કરી દીધા.
અથ રામો લક્ષ્મરણહસ્તં ગૃહીત્વા સર્વાભરણભૂષિતો ધનુરાસાદ્ય સ્પૃષ્ટ્વા નત્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ધનુરાદાયોદ્દધાર
પછી રામ, સર્વાંગી આભૂષણોથી શોભાયમાન, લક્ષ્મણનો હાથ પકડી, ધનુષ્ય પાસે ગયો, તેને સ્પર્શ્યું, નમસ્કાર કરી, પ્રદક્ષિણ કરી, ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને ધારે રાખ્યું.
તદાદાનસમયે સર્વ એવૈત્ય સહાસમૂચુઃ અત્ર ભગ્ના મહારથા ઇતિ
તેણે ધનુષ્ય ઉઠાવતાં જ બધા હાજર લોકો હસી પડ્યા અને બોલ્યા: 'અહીં તો મહાન રથીઓ પણ હારી ગયા છે.'
તસ્મિન્નેવાવસરે સીતા પદ્મકિંજલ્કપ્રભેષદરુણવસનં બિભ્રતી નીલકુટિલકુંતલૈશ્ચલદ્ભિર્યૂનાં મનાંસ્યાકર્ષયદ્ભિઃ પ્રેક્ષમાણદૃષ્ટિભગ્નકલૈરિવ સ્ત્રીણાં ચિત્તમીદૃશમિતિ દર્શયદ્ભિરિવોપશોભિત-લલાટાનંગચાપસુભ્રૂપદ્મપત્રારુણવિલોચના તિલપ્રસૂનનાસામૃદુસ્નિગ્ધરો મશકપોલાનંતરા રક્તોષ્ઠરાક્તાસનમાણિક્યનિભદાડિમીદશના જપાકુસુમારુણાધરાતિશોભિતચિબુકાશુક્તિ-કર્ણાસમદીર્ઘકંઠાતિમાંસલવક્ષાઃ પીનોદ્ભિન્નકુચકુડ્મલાનેકહારોપશોભિતા સુભગાકા-। રાનતિમાંસલબાહુલતા મુગ્ધાયતસમાનાંગુલિશિખાપદ્મારુણપલ્લવાવિવિધબહુરત્નાંગુલિભૂષણામુષ્ટિગ્રાહ્યમધ્યાસુ રોમરાજિગંભીરનાભિઃ પૃથુજઘનાકરિકરોરુસ્તૂણીરજંઘાસુપાદકમલા-નૂપુરાદિ પાદવિભૂષણા પાદાંગુલીભૂષિતા વિકસિતસૌગંધિકં વિદધતી ભુંજાનમારીચસ્ય પુરતશ્ચાગતા
એ જ સમયે, સીતા કમળના કેસર જેવી લાલ ચોળી પહેરી, વાળ ઘેરા અને વળાંકદાર, યુવાન મનને આકર્ષે એવી, નજરથી સ્ત્રીઓના મનની સ્થિતિ બતાવતી, તેજસ્વી કપાળ, કામદેવના ધનુષ્ય જેવી ભ્રૂ, કમળની પાંખડી જેવી લાલ આંખો, તલના ફૂલ જેવી નાક, કોમળ ગાલ, લાલ બિંબા જેવી ઓઠ, દાડમના દાણા જેવી દાંત, શંખ જેવી ચિબુક, લંબુ ગળું, ભરાવદાર છાતી, સુંદર ગળાના હારોથી શોભાયમાન, ગોળગોળ હાથ, કમળની કળી જેવી લાલ આંગળીઓ, અનેક રત્નોની વેધેલી, પાતળી કમર, ઊંડી નાભિ, પહોળા કટિ, હાથીની સુંડ જેવી જાંઘ, સુંદર પગ, પગમાં નુપુર અને પાદરત્નો, પગની આંગળીઓ શોભાયમાન, ખીલેલા સુગંધિત કમળ જેવી સુવાસ ફેલાવતી, મરી ખાતી ખાતી આગળ આવી.