અથ વસિષ્ઠો ભસ્માદાયાભિમંત્ર્ય બ્રહ્મરાક્ષસં મોચયામાસ
પછી વશિષ્ઠજીએ થોડી ભસ્મ લઈને મંત્રોચ્ચાર સાથે રામને બ્રહ્મરાક્ષસથી મુક્ત કર્યા.
પપ્રચ્છ કો ભવાનિતિ સ ચાહાહં વેદગર્વિતો બ્રાહ્મણો બહુશઃ પરધનમપહૃત્ય બ્રહ્મરાક્ષસો જાતો મે નિષ્કૃતિં વિચારય
રાજાએ પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' તો તેણે જવાબ આપ્યો: 'હું વેદના અભિમાનથી ભરેલો બ્રાહ્મણ છું. ઘણા વખતથી પરધન ચોરીને બ્રહ્મરાક્ષસ બન્યો છું. મારી પ્રાયશ્ચિત્તી વિચારો.'
વસિષ્ઠ ઉવાચ- ઇદાનીમિતઃ પરમેકવર્ષશતોપભોગ્યં રાક્ષસત્વં નરકં ભાગીરથીસ્નાનમેકં શિવાય બિલ્વપત્રશતં સમર્પ્ય તતઃ સ્નાત્વા પાપાદ્વિમુક્તો ભવસીતિ
વશિષ્ઠજીએ કહ્યું: 'હવે અહીંથી એક લાખ વર્ષ સુધી રાક્ષસ યોનિ ભોગવી, પછી ગંગા માં સ્નાન કરવું, શિવજીને બિલ્વપત્રના સો પત્ર અર્પણ કરવું અને પછી ફરી સ્નાન કરીને પાપથી મુક્ત થશો.'
કદાચિત્તાદૃશં કૃતપુણ્યં તવ પદં પ્રયચ્છામિ તદુપરિશિષ્ટાં ગતિં ભજેતિ વસિષ્ઠવાક્યમાકર્ણ્ય બ્રહ્મરાક્ષસો વસિષ્ઠોપદિષ્ટપુણ્યવશાદ્દિવ્યશરીરો ભૂત્વા નમસ્કૃત્વા સ્વર્ગં જગામ
ક્યારેક આવા પુણ્ય કરીને હું તને મારું સ્થાન આપીશ, પછી તું ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરશ. વશિષ્ઠજીના વચન સાંભળી બ્રહ્મરાક્ષસે વશિષ્ઠના ઉપદેશથી મળેલા પુણ્યના પ્રભાવથી દિવ્ય શરીર ધારણ કર્યું, વંદન કરીને સ્વર્ગે ગયો.
અથ રામં પ્રાપ્તેકાલે ઉપનીય વસિષ્ઠો વેદાનધ્યાપયામાસ ષડંગાનિ મીમાંસાદ્વયં નીતિશાસ્ત્રં ચાધ્યાપયામાસ
પછી યોગ્ય સમયે વશિષ્ઠજીએ રામનું ઉપનયન સંસ્કાર કર્યું અને તેમને વેદ, છ અંગો, બંને મીમાંસા અને નીતિશાસ્ત્ર શીખવ્યા.
અથ ધનુર્વેદમાયુર્વેદં ભરત ગાંધર્વ વાસ્તુ શાકુન વિવિધયુદ્ધશાસ્ત્રાણિ ચ
પછી ધનુર્વેદ, આયુર્વેદ, સંગીત, વાસ્તુશાસ્ત્ર, શાકુનશાસ્ત્ર અને વિવિધ યુદ્ધવિદ્યાઓ પણ શીખવ્યા.
અથ વિવાહં કર્તુકામેન રાજ્ઞા દશરથે નાનાનાદેશજનપતીન્પ્રતિ દૂતાઃ પ્રેરિતાઃ
પછી લગ્ન કરવાની ઈચ્છાથી રાજા દશરથએ વિવિધ દેશો અને પ્રાંતોમાં દૂતાઓ મોકલ્યા.
અથ કશ્ચિચ્છીઘ્રમાગત્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્
પછી કોઈ એક ઝડપથી આવીને રાજાને આ વાત કહી.
રાજન્વિદર્ભદેશાધિપતિર્વિદેહોનામ રાજા તસ્ય પુત્રી વૈદેહી હોમલબ્ધારૂપેણ લક્ષ્મીસમા સર્વલક્ષણસંપન્ના રામયોગ્યા વિદ્યતે સ ચ તાં દાતું રાજા રામાયોદ્યતઃ તદ્ગમ્યતાં શીઘ્રમિતિ
રાજા, વિદર્ભ દેશના રાજાનું નામ વિદેહ હતું. તેની પુત્રી વૈદેહી, જે હવનથી પ્રાપ્ત થઈ હતી, સૌંદર્ય અને ગુણોમાં લક્ષ્મી સમાન હતી અને રામ માટે યોગ્ય હતી. હવે એ રાજા રામને પોતાની પુત્રી આપવાની તૈયારીમાં છે, એટલે તું તરત જ ત્યાં જા.
બાલિકાશ્ચ વિદ્યુલ્લતાંશુશોધિતગાત્રયષ્ટય ઉદ્ભિન્નકુચકમલકુડ્મલવિવિધહારોપશોભિવક્ષસો યત્કિંચિદ્ભાષિણ્યોઽતિચપલમૃદુગતયો વૃદ્ધવનિતાશ્ચાગચ્છન્
નાની છોકરીઓ વીજળી જેવી પાતળી કાયાવાળી, ઉગતા કમળ જેવા સ્તનવાળી, વિવિધ હારોથી શોભિત, ઓછી બોલતી, અત્યંત નરમ અને ઝડપી ચાલવાળી, અને વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ ત્યાં આવી.
અથાભિકલનાર્થં વિલાસિન્યો નિશાદૂર્વાક્ષતામંત્રમંગલકજ્જલિતકૈશિકધમિલ્લલતાગ્રંથિ-ત જટોપશોભિત સીમંતશીર્ષશોભિતનાસામુખવિચિત્રાભરણાર્હણહેમપાત્રાવસ્થિતાજ્યગુગ્ગલુ ફલાદિસૌભાગ્યદ્રવ્યમુદ્વહંતીભિઃ સ્ત્રીભિરન્યૈરપિશોભિતજનૈઃ સ રાજા નિર્જગામ
પછી લગ્નની તૈયારી માટે સુંદર સ્ત્રીઓ, કે જેઓના વાળમાં હળદર અને auspicious દોરા બંધેલા, લટમાં ગાંઠવાળી, માથા પર શોભા, નાક-મુખે વિવિધ દાગીનાવાળી, સોનાના વાસણમાં ઘી, ગુગળ, ફળ વગેરે શુભ સામાન લઈ, અન્ય લોકો સાથે રાજા બહાર નીકળ્યા.
તદાનીં મંગલતુર્યઘોષાદેવ દુંદુભિભેરીનિઃસાણમર્દલશંખાદિનાદાઃ પ્રાદુર્બભૂવુઃ
ત્યારે મંગળ વાદ્યોના ધ્વનિ, ઢોલ, દુમદુમ, ભેરી, મૃદંગ, શંખ વગેરેના અવાજ ગુંજવા લાગ્યા.
ગાયકાશ્ચ મંગલાનિ જગુઃ
ગાયકોએ મંગળ ગીતો ગાયા.
મંગલવેદવાક્યાનુપાઠેન વૈદિકાઃ બ્રાહ્મણાઃ । કુલપાઠકા ભેરીઘોષેણ કૃત્સ્નમાકાશમાપૂરયન્
વૈદિક બ્રાહ્મણોએ મંગળ વેદમંત્રોનું પાઠ કર્યું; કુળપાઠકોએ ભેરીના અવાજથી આખું આકાશ ગુંજી ઉઠ્યું.
અથાન્યોન્યાક્ષતપૂર્વમંગીકુર્વંતઃ સૂતબંદિજનાદિભિઃ સ્તૂયમાનાઃ પુરં પ્રવિવિશુઃ
પછી એકબીજાને અક્ષતથી મંગળકામના કર્યા પછી, રથચાલકો અને ભાટો દ્વારા પ્રશંસા પામી, તેઓ શહેરમાં પ્રવેશ્યા.
વિદેહનગરાત્પશ્ચિમભાગે નિર્મિતં મંદિરં દશરથઃ પ્રવિવેશ
વિદેહનગરના પશ્ચિમ ભાગમાં બનેલા મહેલમાં દશરથજી પ્રવેશ્યા.
અવશિષ્ટાશ્ચ યથાયોગ્યં ભવનં વિવિશુઃ
બાકીના લોકોએ પણ યોગ્ય રીતે પોતાના-પોતાના નિવાસસ્થાને પ્રવેશ કર્યો.
અથ નારદો મિથિલાં તદાનીમેવાગચ્છત્
ત્યારે જ નારદજી પણ મિથિલા શહેરમાં આવ્યા.
વિદેહોઽપિ દેવર્ષિમભિપૂજ્ય સ્વાગતં દૃષ્ટ્વા ભોજનં કારયિત્વા। સુખાસીનાય મુનયે સઘનસારં તાંબૂલં દત્વા વ્યજ્ઞાપયત્
વિદેહ રાજાએ દેવર્ષિનું સન્માન કરી, સ્વાગત કર્યું, ભોજન કરાવ્યું અને મુનિજીને આરામથી બેઠા રાખી, સુગંધિત પાન આપી વિનંતી કરી.
શ્વો વિવાહે ભવાન્સ્થાતુમર્હતિ કારયિતું વિવાહમ્
કાલે લગ્ન છે, આપ અહીં રહીને લગ્નવિધિ કરો.
શ્વો હિ નક્ષત્રં સૂર્યનક્ષત્રદર્શનં તત્ર વિવાહો ન કર્તવ્ય ઇતિ
કાલે સૂર્યનક્ષત્રનું સંયોગ છે, એ દિવસે લગ્ન કરવું યોગ્ય નથી.
અથ મૌહૂર્તિકં વૃદ્ધગાર્ગ્યમાહૂય રાજા પપ્રચ્છ ક્વ વિવાહમુહૂર્તઃ
પછી રાજાએ વૃદ્ધ ગાર્ગ્ય મુહૂર્તજ્ઞને બોલાવી પૂછ્યું: 'લગ્ન માટે યોગ્ય મુહૂર્ત કયારે છે?'
શ્વ ઇતિ ગાર્ગ્ય ઉવાચ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'કાલે.'
રાજા ચ નારદં ગાર્ગ્યં ચોદીક્ષ્ય ભો ઇદમિત્થમિતિ પપ્રચ્છ
રાજાએ નારદજી અને ગાર્ગ્યજી તરફ જોઈને પૂછ્યું: 'શું વાત આવી જ છે?'
અથ નારદો ગાર્ગ્યમુવાચ
પછી નારદજીએ ગાર્ગ્યજીને કહ્યું.
કથમુક્તં લગ્નં દાસ્યસિ
તમે શુભ મુહૂર્ત કેવી રીતે કહેશો?
અથ ગાર્ગ્યો વિષઘટિકાશ્ચ વિહાય લગ્નં દાસ્યામિ ઇત્યુવાચ
ગાર્ગ્યજીએ કહ્યું: 'અશુભ સમય છોડીને હું શુભ મુહૂર્ત કહું છું.'
અથ વસિષ્ઠાદીન્પ્રેષયામાસ તે ચ તત્ર ગત્વા તાં ચ નિરીક્ષ્ય લગ્નં નિશ્ચિત્યાયોધ્યામેત્ય રાજાનમુક્ત્વા રામસહિતાઃ પૃથિવીપતિસમેતાઃ શીઘ્રં વિવિધ કરિ તુરગ શકટ શિબિકાંદોલિકાભિરતિસુભગરૂપભોગવિલાસક્રિયાનિપુણા વિદિતવિવિધચેષ્ટાગંધર્વાઃ કામશાસ્ત્રસુકુશલાઃ મૃદુકઠિનપૃથુપયોધરાસન્ન કંઠાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મલલાટબિંબદશનચ્છદમુખપંકજાઃ કુટિલકુંતલદીર્ઘકેશધમ્મિલ્લાઃ કનકપત્રકર્ણાઃ સ્નાનચેષ્ટયોત્થિતરોમશોભિત જપાકુસુમરક્તદશના વિશદવિસ્ફુરચ્છફરીલોચનાઃ શુક્તિકાસદૃશશ્રવણાઃ નક્ષત્રસદૃશસ્થૂલમુક્તાફલોપશોભિતનાસાપુટા મુકુરસદૃશકપોલાસ્તિલપ્રસૂનનાસિકા આનમ્રમધ્યપ્રદેશચૂચુકા ઇંદ્રગોપપ્રતીકાશાધરપુટદશનક્ષતાઃ સમદીર્ઘકાંગપ્રદર્શનાસ્થિતસર્વપ્રદેશવર્તુલા નાતિમાંસલાઃ પિંડકાગ્રંથિનીવ્યોવલિતબાહુમૂલા અનતિચિરકાલોત્થિતરોમતયા હરિદ્રા વર્ણતયા ચ કર્ણિકારદલસદૃશબાહુમૂલા મૃદુસ્નિગ્ધવર્તુલસૂક્ષ્મમધ્યપ્રદેશાઃ કઠિનસ્થૂલવર્તુલામગ્નચૂચુકપરસ્પરસ્થાનાક્રમણસ્પર્દ્ધિ પયોધરમધ્યલબ્ધપદકપયોધરોપરિચંચલવિવિધમણિમય હારોપશોભિત વક્ષઃસ્થલાઃ પયોધરપરિતો લબ્ધપદતયા તરુણદૃષ્ટિપરમ્પરતયા અસમાનયાનાભિકૂપોપરિતન રોમરાજ્યોપશોભિતોદરપ્રદેશા ભજ્યમાન મધ્યસ્થલીકરણએવ વલીત્રયોપશોભિત મુષ્ટિગ્રાહ્યમધ્યાઃ કરિકરોપમજઘનપ્રદેશા અરોમસદૃશમૃદુસ્નિગ્ધામલા સમજાન્વ્યઃ કદલીસ્તંભસંનિભોરુયુગલા આમગ્નજાનુકૃશકુશવર્તુલપિંડિકારહિતજંઘા આમગ્નગુલ્ફા આસૂક્ષ્મસ્નિગ્ધા દીર્ઘદીર્ઘાંગુલી પાદાનૂપુરરવાહ્વયમાનમદના હંસમતંગજગમના દક્ષિણાંગુષ્ઠસ્પર્શિકચ્છાગ્રા ઉપરિકચ્છં નીવીં કૃત્વા કરદ્વયયુતા વસ્ત્રપ્રદેશકંઠમપ્રાવૃત્યા પરવસનપરિભાગા વૃતસ્તનવસના પરભાગે વામાંસ એવ દક્ષિણપાર્શ્વગતેન દશાભાગેન નાભિપ્રાંતેન પ્રવેશિતોપશોભિતગાત્રયષ્ટયો યોષિતો વિવાહમંગલકર્મકરણાયાનેકશ આગચ્છન્
પછી વસિષ્ઠજી તથા અન્ય મંત્રીઓને ત્યાં મોકલવામાં આવ્યા. તેઓ ત્યાં ગયા, વૈદેહીને જોયા, શુભ મુહૂર્ત નક્કી કર્યો અને અયોધ્યામાં પાછા આવી રાજાને જાણ કરી. પછી રામ અને અન્ય રાજાઓ સાથે, હાથી, ઘોડા, રથ, પલકી અને ડોલી વગેરેમાં સુખથી, વિવિધ આનંદ અને વિલાસમાં નિપુણ, વિવિધ કળાઓમાં પારંગત, પ્રેમશાસ્ત્રમાં કુશળ, નરમ અને મજબૂત, વિશાળ સ્તનવાળી, સુંદર ગળાવાળી, વિશાળ કપાળવાળી, કમળ જેવા મુખવાળી, વાંકડા અને લાંબા વાળવાળી, સુંદર ઝુમકા પહેરેલી, સ્નાનથી તેજસ્વી, જપાકુસુમ જેવા લાલ દાંતવાળી, ચમકતા મીન જેવા નેત્રવાળી, શંખ જેવી કાનવાળી, મોટાં મુક્તા જેવી નાકવાળી, દર્પણ જેવી ગાલવાળી, તલફૂલ જેવી નાકવાળી, વાંકડા મધ્યવાળી, ઇન્દ્રગોપ જેવા હોઠવાળી, દાંત પર ચોટના નિશાનવાળી, લંબાયેલી અંગવાળી, ગોળગોળ શરીરવાળી, વધુ માંસ ન હોય એવી, મજબૂત હાથવાળી, કમળપાંખડી જેવી હાથવાળી, નરમ અને ચીકણી કમરવાળી, મજબૂત અને ગોળ સ્તનવાળી, એકબીજાને સ્પર્ધા કરતી, વિવિધ મણકાવાળા હારોથી શોભિત, કપડાંથી ઢંકાયેલી, યુવાન નજરવાળી, કમર પર રેખાવાળી, મુઠ્ઠીથી પકડી શકાય એવી નિતંબવાળી, હાથીના પગ જેવી જાંઘવાળી, ચીકણી અને નિર્દોષ ત્વચાવાળી, કદળીના થાંભલા જેવી ઘૂંટણવાળી, પાતળી પિંડળીવાળી, ગાઢ ટખણવાળી, લાંબી અને ચીકણી આંગળીઓવાળી, હંસ અને ગજ જેવી ચાલવાળી, જમણા અંગૂઠાથી ઉપરના કપડાને સ્પર્શ કરતી, બંને હાથથી કપડાં પકડીને, ગળા સુધી ઢાંકી, સ્તન પર કપડાં લપેટી, ડાબી બાજુ ઢાંકી અને જમણી બાજુ ખુલ્લી રાખી, નાભિ પાસે શોભતી, લગ્નમંગળ માટે અનેક રીતે આવેલી યુવતીઓ સાથે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા.
અથ વિદેહે પુરતઃ ક્રોશમાત્રે ચૂતવનિકાયાં વિવિધવિટપવિસ્તરપ્રદેશવિવિધવિહંગકૂજિતા-કર્ણનદત્તકર્ણવનહરિણશાવવત્યાં મહારજતનિર્મિતોચ્ચનીચપ્રાસાદોપશોભિતપ્રદેશવિવિધવિહંગાયાં હેમવલ્કલસંવીતભસિતો-દ્ધૂલિતશરીરજટિલમુનિગણધ્યાનોપાસનોપશોભિતવૃક્ષમાલાયાં વિવિધવિદ્યધરવધૂપયોધરભારાભિભૂતવિચરિતતરંગસરસીયુતાયાં સરસ્તીરમિલિતસૈરંધ્રીયુવતિભિરાહૂયમાન તરુણજનાયાં નાનાવર્ણકુસુમસૌરભવાસિતાશેષપ્રદેશાયામિતસ્તતો રિરંસયા પ્રદર્શિતસ્ફારશફરીવિલોચનતરલચક્ષુષા પ્રભાવિલસિતશરીરવેશ્યાજનાયાં વિવિધાશ્ચર્યયુતાયાં દશરથઃ સામાત્યપુરોહિતાભિરામરામાદિપુત્રસહિતઃ સુખમુવાસ
પછી વિદેહના આગળ, એક ક્રોશ દૂર, વિવિધ વૃક્ષો અને પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતી, હરણ અને બચ્ચાંથી ભરેલી, ચાંદીના ઊંચા અને નીચા મહેલોવાળી, વૃક્ષ નીચે જટાધારી ઋષિઓ ધ્યાનમાં તત્પર, વિદ્યા ધરા સ્ત્રીઓ સરોવર કાંઠે ફરતી, કિનારે યુવતીઓ યુવાનને બોલાવતી, વિવિધ રંગના ફૂલોની સુગંધથી ભરી, ચમકતા નેત્રવાળી, તેજસ્વી શરીરવાળી, આશ્ચર્યથી ભરેલી એવી જગ્યા પર દશરથજી મંત્રીઓ, પુરોહિતો, રામ અને અન્ય પુત્રો સાથે આનંદથી રહ્યા.
અથ વૈદેહોઽપિ મિથિલાં નાનાપતાકોપશોભિતાં વિવિધપ્રાસાદગોપુરોદ્યાનદેવતાયતનોપશોભિતામન્યોન્યકેલિચતુરયુવતિજનાનુકીર્ણામુશીરવિરચિતમહાપ્રપાં સુકેલીજનોપશોભિતવિશિખાં । વિવિધપણ્યોપશોભિતરથ્યાં તત્રતત્ર બ્રહ્મઘોષશોભિતમઠાં પ્રતિમંદિરં મીમાંસાદિવ્યાખ્યાનસંપાદિ સામાધ્યયનાં સુપુણ્યહવિર્ગંધસામાદિસ્વરપદક્રમશ્રુતિબ્રાહ્મણવાટિકામનેકપરિવૃઢમંદિરપ્રવેશનિષ્ક્રીતાગુરુકુંકુમાધ્વર્ય્યુવેષાં મૃદુલવસન તાંબૂલ રક્તદંતચ્છદકામિનીમૃદુવચનકઠિનવચનકરસંજ્ઞાનિર્દ્ધારિત પ્રતિવચનવિવિધોપાયના હરણકરજનોપશોભિતાં મૃદુધવલજઘનપરિવીતવસ્ત્રોપરિભાગેન સ્નિગ્ધવર્તુલપરસ્પરસંઘર્ષપયોધરમધ્યપ્રદેશોપશોભિત વામાંસકંદોપશોભિતવનિતાં વિવિધમુક્તાહારજપાસંકાશદશનચ્છદ મંદહાસમાલાકારસહસ્રોપશોભિતાં પુણ્યાસવસાધનમંદિરાં તત્રતત્ર વિચિત્રતોરણાં વિશુદ્ધવીથિકાં તત્રતત્ર સ્થાપિતકલ્પપાદપાં રંભાવિભૂષિતદ્વારાં પુરીં શોભિતાં શોભયામાસ
પછી વિદેહ રાજા મિથિલા શહેરમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં અનેક ધ્વજાઓ, વિવિધ મહેલો, મકાનો, બગીચા, દેવસ્થાનો, રમતમાં તત્પર યુવતીઓ, ઉશીરથી બનેલી મોટી પાવડી, રમતાં લોકોથી ભરેલી શાખાઓ, વિવિધ દુકાનોવાળી ગલીઓ, વેદમંત્રો ગુંજતા મઠો, મીમાંસા વગેરેના પાઠવાળા મંદિરો, સામવેદના પાઠવાળી જગ્યાઓ, સુગંધિત હવનવાળી બ્રાહ્મણ વાડી, ગુરુઓ અને કુંકુમવાળા યજ્ઞકરતાં, નરમ વસ્ત્રવાળી, પાન ખાવાવાળી, લાલ દાંતવાળી, મીઠા અને કઠણ બોલવાવાળી, સંકેતથી વાત કરાવાળી, ભેટો લાવતી, સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલી, સ્તન પર કપડાં ઘસાતા, ડાબા ખભા પર શોભતી, વિવિધ મુક્તાહારવાળી, જપાકુસુમ જેવા દાંતવાળી, મીઠા હાસ્યવાળી, મદિરાલયવાળી, સુંદર તોરણવાળી, શુદ્ધ ગલીઓ, કલ્પવૃક્ષો, રંભા દ્વારા શોભિત દ્વારવાળી એવી મિથિલા શહેરે વિશેષ તેજ પામ્યું.