પ્રસન્નો ભગવાન્મુનિરીપ્સિતં પુત્રં યચ્છતિ તદમુમારાધયસ્વેતિ દશરથમુક્તવાન્
જ્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે મનગમતો પુત્ર આપે છે; તેથી એની પૂજા કરો — એમ સાધ્યએ દશરથને કહ્યું.
સ ચાપિ સાધ્યં તત્ર સ્થાપ્ય ગત્વાયોધ્યાં તથા સર્વં કૃતવાન્
પછી એણે સાધ્યને ત્યાં રાખીને, અયોધ્યા જઈને બધું એમ જ કર્યું.
અથ પુત્રકામેષ્ટૌ સમાપ્તાયામાહવનીયાદ્યજ્ઞમૂર્તિઃ શંખચક્રગદાપાણિરુદતિષ્ઠત્ । રાજાનં ચ વરં વૃણીષ્વેત્યુક્તવાન્
પછી પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ પૂરો થયો ત્યારે, યજ્ઞકુંડમાંથી શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન પ્રગટ થયા અને રાજાને કહ્યું: 'વરસો માંગો.'
સ ચ રાજા વવ્રે પુત્રાનતિધાર્મ્મિકાન્દીર્ઘાયુષશ્ચતુરોલોકોપકારકાન્દેહીતિ
રાજાએ માંગ્યું: 'મને ધર્મનિષ્ઠ, દીર્ઘાયુ, બુદ્ધિશાળી અને જગતની સેવા કરનારા પુત્રો મળે.'
અથ રાજમહિષ્યશ્ચતસ્રઃ કૌશલ્યા સુમિત્રા સુરૂપા સુવેષા ચેતિ
પછી રાજાની ચાર રાણીઓ — કૌશલ્યા, સુમિત્રા, સુરૂપા અને સુવેષા —
રાજાનમબ્રુવન્દેવ પ્રતિયોષમેકેન પુત્રેણ ભવિતવ્યમ્
એમણે રાજાને કહ્યું: 'અમને દરેકને એક પુત્ર મળે.'
અથ કૌશલ્યોવાચ એષ યદિ પ્રસન્નો દેવસ્તદાયમુત્પદ્યતાં મમ
પછી કૌશલ્યાએ કહ્યું: 'જો ભગવાન પ્રસન્ન હોય તો આ પુત્ર મને મળે.'
રાજોવાચ- મમ યદિષ્ટં તદયં પ્રાર્થ્યતે હરિઃ । વિષ્ણોપ્રસીદદેવેશ કમલાપતે શંખચક્રગદાધરવિભીષણસૃષ્ટિસમસ્તલોકપાલાદિપૂજિત પાદયુગલશાશ્વતહરે નમસ્તે નમસ્તે એવં સ્તુતો ભગવાનથ રાજાનમાહ
રાજાએ કહ્યું: 'મારી ઇચ્છા હોય તો હું એજ માગું છું — હે હરિ, દેવોના દેવ, કમળને આંખ વાળા, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનારા, વિભીષણ દ્વારા રચાયેલા બધા લોકપાળો જેનાં ચરણોમાં વંદન કરે છે, એ શાશ્વત હરિ, હું તમને વંદન કરું છું, વંદન કરું છું.' આમ સ્તુતિ કરતા ભગવાને પછી રાજાને કહ્યું.
માધવ ઉવાચ- તવ પુત્રો ભવિષ્યામિ કૌશલ્યાયામ્ । અથ ચરું પ્રાવિશદ્ધરિઃ । તં ચરું હિ ચતુર્ધા વિભજ્ય ભાર્ય્યાભ્યો દત્તવાન્
માધવે કહ્યું: 'હું કૌશલ્યામાંથી તારો પુત્ર બની જન્મીશ.' પછી હરિ યજ્ઞના ચરુમાં પ્રવેશ્યા; એ ચરુને ચાર ભાગમાં વહેંચી, પોતાની પત્નીઓને આપ્યા.
અથ કૌશલ્યાયાં રામો લક્ષ્મણઃ સુમિત્રાયાં સુરૂપાયાં ભરતઃ સુવેષાયાં શત્રુઘ્નો જજ્ઞે ખાત્પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ પપાત
પછી કૌશલ્યામાં રામ, સુમિત્રામાં લક્ષ્મણ, સુરૂપામાં ભરત અને સુવેષામાં શત્રુઘ્ન જન્મ્યા; અને આકાશમાંથી ફૂલોથી વરસાદ થયો.
અથ ચતુરાનનઃ સ્વયમુપેત્ય જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાશ્ચક્રે
પછી ચારમુખવાળા બ્રહ્માજીએ પોતે આવીને જન્મ સંસ્કાર અને અન્ય વિધિઓ કરી.
ત્રિભુવનાભિરામતયા રામ ઇતિ નામ ચક્રે રૂપશૌર્ય્યાદિલક્ષ્મીયોગ્યતયા લક્ષ્મણ ઇત્યપરસ્ય ભુવં ભારાત્તારયતીતિ ભરતઃ શત્રૂન્હંતીતિ શત્રુઘ્ન ઇતિ નામાનિ કૃત્વા બ્રહ્મા સ્વભવનં જગામ શિશવશ્ચ વૃદ્ધિમીયુઃ
ત્રણે લોકને આનંદ આપતો હોવાથી, પ્રથમ પુત્રનું નામ 'રામ' રાખ્યું; સુંદરતા, પરાક્રમ અને શુભ ગુણો માટે બીજાનું નામ 'લક્ષ્મણ' રાખ્યું; પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરશે એ માટે તૃતીયનું નામ 'ભરત' અને શત્રુઓનો નાશ કરશે એ માટે ચોથાનું નામ 'શત્રુઘ્ન' રાખ્યું. નામકરણ કર્યા પછી બ્રહ્મા પોતાના લોકે પરત ગયા અને બાળકો ધીમે ધીમે મોટા થવા લાગ્યા.
અથ કુમારોપિ પાર્શ્વેનાસ્યાંકમારોપ્ય કલકલિતલોચનો યત્કિંચિદુવાચ
પછી એ બાળક પણ રમતાં રમતાં રમુજી આંખોથી પિતાના બાજુમાં આવીને ગોદમાં બેઠો અને થોડુંક બોલ્યો.
યાચમાનમિતસ્તતો વીક્ષમાણઃ તાત ગચ્છેશયે તાત ક્રીડામિ તાતેત્યાદિપુત્રસુખમનુભૂયાનુભૂય નિર્વૃતિં યયૌ
ક્યારેક કંઈક માંગતો, ક્યારેક ચારે તરફ જોતો, 'પપ્પા, હું જાઉં? પપ્પા, ઊંઘું? પપ્પા, રમું?' એમ પુત્રના આનંદમાં રાજા તૃપ્ત થયા.
અથ કદાચિદ્ભોક્તુમાગતે રાજનિ રામચંદ્રો બાલક્રીડાસક્તહૃદયો બહુક્રીડનકરકમલ ઉત્પ્લુત્ય ધાવમાનો નરપતિપુરઃસ્થિતમણિખચિતસુવર્ણભાજનસ્થમન્નં વામકરેણ ગૃહીત્વા રાજનિ ચિક્ષેપ ઇદમપિ રાજા સુખાય મેને । એતાદૃશાન્યન્યાનિ ચકાર રામચંદ્રઃ
એક વખત જ્યારે રાજા ભોજન કરવા બેઠા, ત્યારે રમતમાં મગ્ન રામચંદ્રે રમતાં રમતાં દોડીને, રાજાની સામે રત્નજડિત સોનાની થાળીમાં પડેલું ભોજન ડાબા હાથથી લઈને રાજા પર ફેંકી દીધું. રાજાએ પણ આને આનંદરૂપ માન્યું. રામચંદ્રે આવા અનેક બાળલિલાઓ કરી.
અથ કદાચિત્ક્રીડમાને રામે વાત્યા રામમપાતયદ્રામશ્ચ રુદન્નપતત્
એક દિવસ રામ રમતાં હતાં ત્યારે એક તીવ્ર પવનના ઝોકે રામ પડી ગયા અને રડવા લાગ્યા.
એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મરાક્ષસો રામમગૃહ્ણાદ્રામશ્ચ મૂર્ચ્છામાપ
એ જ સમયે એક બ્રહ્મરાક્ષસે રામને પકડી લીધા અને રામ બેભાન થઈ ગયા.
અથ સહચરો બાલ ઇતસ્તતો રોરૂયમાણો રામં તથાવિધં રાજ્ઞે વ્યજ્ઞાપયત્
પછી રામનો સાથી બાળક રડતો રડતો રાજાને રામની હાલત વિશે જાણ કરવા ગયો.
અથ રાજા રામમાદાય વસિષ્ઠમાહ કિમિદં રામસ્યેતિ પપ્રચ્છ
પછી રાજાએ રામને ઉઠાવી વશિષ્ઠજીને પૂછ્યું: 'રામને આ શું થયું છે?'
અથ વસિષ્ઠો ભસ્માદાયાભિમંત્ર્ય બ્રહ્મરાક્ષસં મોચયામાસ
પછી વશિષ્ઠજીએ થોડી ભસ્મ લઈને મંત્રોચ્ચાર સાથે રામને બ્રહ્મરાક્ષસથી મુક્ત કર્યા.
પપ્રચ્છ કો ભવાનિતિ સ ચાહાહં વેદગર્વિતો બ્રાહ્મણો બહુશઃ પરધનમપહૃત્ય બ્રહ્મરાક્ષસો જાતો મે નિષ્કૃતિં વિચારય
રાજાએ પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો?' તો તેણે જવાબ આપ્યો: 'હું વેદના અભિમાનથી ભરેલો બ્રાહ્મણ છું. ઘણા વખતથી પરધન ચોરીને બ્રહ્મરાક્ષસ બન્યો છું. મારી પ્રાયશ્ચિત્તી વિચારો.'
વસિષ્ઠ ઉવાચ- ઇદાનીમિતઃ પરમેકવર્ષશતોપભોગ્યં રાક્ષસત્વં નરકં ભાગીરથીસ્નાનમેકં શિવાય બિલ્વપત્રશતં સમર્પ્ય તતઃ સ્નાત્વા પાપાદ્વિમુક્તો ભવસીતિ
વશિષ્ઠજીએ કહ્યું: 'હવે અહીંથી એક લાખ વર્ષ સુધી રાક્ષસ યોનિ ભોગવી, પછી ગંગા માં સ્નાન કરવું, શિવજીને બિલ્વપત્રના સો પત્ર અર્પણ કરવું અને પછી ફરી સ્નાન કરીને પાપથી મુક્ત થશો.'
કદાચિત્તાદૃશં કૃતપુણ્યં તવ પદં પ્રયચ્છામિ તદુપરિશિષ્ટાં ગતિં ભજેતિ વસિષ્ઠવાક્યમાકર્ણ્ય બ્રહ્મરાક્ષસો વસિષ્ઠોપદિષ્ટપુણ્યવશાદ્દિવ્યશરીરો ભૂત્વા નમસ્કૃત્વા સ્વર્ગં જગામ
ક્યારેક આવા પુણ્ય કરીને હું તને મારું સ્થાન આપીશ, પછી તું ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરશ. વશિષ્ઠજીના વચન સાંભળી બ્રહ્મરાક્ષસે વશિષ્ઠના ઉપદેશથી મળેલા પુણ્યના પ્રભાવથી દિવ્ય શરીર ધારણ કર્યું, વંદન કરીને સ્વર્ગે ગયો.
અથ રામં પ્રાપ્તેકાલે ઉપનીય વસિષ્ઠો વેદાનધ્યાપયામાસ ષડંગાનિ મીમાંસાદ્વયં નીતિશાસ્ત્રં ચાધ્યાપયામાસ
પછી યોગ્ય સમયે વશિષ્ઠજીએ રામનું ઉપનયન સંસ્કાર કર્યું અને તેમને વેદ, છ અંગો, બંને મીમાંસા અને નીતિશાસ્ત્ર શીખવ્યા.
અથ ધનુર્વેદમાયુર્વેદં ભરત ગાંધર્વ વાસ્તુ શાકુન વિવિધયુદ્ધશાસ્ત્રાણિ ચ
પછી ધનુર્વેદ, આયુર્વેદ, સંગીત, વાસ્તુશાસ્ત્ર, શાકુનશાસ્ત્ર અને વિવિધ યુદ્ધવિદ્યાઓ પણ શીખવ્યા.
અથ વિવાહં કર્તુકામેન રાજ્ઞા દશરથે નાનાનાદેશજનપતીન્પ્રતિ દૂતાઃ પ્રેરિતાઃ
પછી લગ્ન કરવાની ઈચ્છાથી રાજા દશરથએ વિવિધ દેશો અને પ્રાંતોમાં દૂતાઓ મોકલ્યા.
અથ કશ્ચિચ્છીઘ્રમાગત્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્
પછી કોઈ એક ઝડપથી આવીને રાજાને આ વાત કહી.
રાજન્વિદર્ભદેશાધિપતિર્વિદેહોનામ રાજા તસ્ય પુત્રી વૈદેહી હોમલબ્ધારૂપેણ લક્ષ્મીસમા સર્વલક્ષણસંપન્ના રામયોગ્યા વિદ્યતે સ ચ તાં દાતું રાજા રામાયોદ્યતઃ તદ્ગમ્યતાં શીઘ્રમિતિ
રાજા, વિદર્ભ દેશના રાજાનું નામ વિદેહ હતું. તેની પુત્રી વૈદેહી, જે હવનથી પ્રાપ્ત થઈ હતી, સૌંદર્ય અને ગુણોમાં લક્ષ્મી સમાન હતી અને રામ માટે યોગ્ય હતી. હવે એ રાજા રામને પોતાની પુત્રી આપવાની તૈયારીમાં છે, એટલે તું તરત જ ત્યાં જા.
અથ પાદસંચારિણં બાલચંદ્ર સંકાશદર્શનં બિંબાધરમુન્નતતિલપ્રસૂનનાસં પુરશ્ચૂલિકાલંબમાન-રત્નપત્રકં શ્રવણલોલલંબમાનકુંડલં વક્ષઃસ્થલવિચલિત સ્થૂલમુક્તાહારં વિલસત્કાર્તસ્વરો બ-હ્વલયં સિંજન્મણિકંકણરત્નાંગુલીયકં હેમમણિરચિતશ્રોણિસૂત્રં સિંજન્નનૂપુરોપશોભિતપાદમંગુલીયોપશોભિતપાદમધ્યાંગુલીયકં વજ્રાંકુશસરોજલાંછનશોભિતોરુપાદતલં તૂણીરસદૃશ જંઘં કરિકરસદૃશોરું વિસ્તૃતજઘનં સૂક્ષ્મમધ્યંવર્તુલાવર્તકં ગંભીરનાભિમિંદ્રનીલશિલાવિશા-લ વક્ષઃસ્થલં કંબુગ્રીવંચંદ્રબિંબસદૃશવદનમર્દ્ધચંદ્ર સદૃશલલાટં નીલકુટિલકુંતલં ક્રોડાસક્તંધૂલિભિરાપાંડુરં ફુલ્લપદ્મદલારક્તવિલોલલોચનં મહેશ્વરમિવોદ્ધૂલિતભૂતિં મહેશ્વરમિવ દિગંબરં રામં કુમારં રાજા દશરથો દૃષ્ટ્વા હર્ષપરિપૂર્ણહૃદયઃ પુત્રમાલિંગ્ય ચુંબિત્વા વક્ષસ્યાલિલિંગ દૃઢમ્
પછી જ્યારે બાળક પગલે ચાલવા લાગ્યો, ચાંદની જેવું મુખ, બિંબફળ જેવી લાલ ઓઠ, તિલફૂલ જેવી ઊંચી નાક, મસ્તક પર રત્નમાળ, કાનમાં ઝૂલતા કુંડળ, છાતી પર મોતીની જાજરમાન માળા અને ઝગમગતું સોનુ, હાથમાં કાંડા અને ઝણઝણતાં કંકણ, આંગળીમાં મુદ્રિકા, કમરમાં સોનાની શોભાયમાન વેળી, પગમાં ઝણઝણતાં પાયલ અને વેળી, પગની વેળી પર વિશિષ્ટ ચિહ્નો, કાંદા જેવી જાંઘ, પહોળા કટિ, પાતળી કમર, ઊંડી નાભિ, વજ્ર જેવી છાતી, શંખ જેવી ગરદન, ચાંદની જેવું મુખ, અર્ધચંદ્ર જેવું મસ્તક, વાળ ઘાટા અને વળાંકિયા, ખભે બેઠાં ધૂળથી ફિક્કા, ફૂલેલા કમળપાંખડી જેવા લાલચટાક આંખો, મહાદેવ જેવી ભભૂતિથી ઢંકાયેલ, દિશા જ કપડાં જેવા, એવા રામને જોઈને રાજા દશરથ આનંદથી ભરાઈ ગયા, પુત્રને ભેટી, ચુંબન કરીને છાતીએ ભીંસી લીધા.
અથ વસિષ્ઠાદીન્પ્રેષયામાસ તે ચ તત્ર ગત્વા તાં ચ નિરીક્ષ્ય લગ્નં નિશ્ચિત્યાયોધ્યામેત્ય રાજાનમુક્ત્વા રામસહિતાઃ પૃથિવીપતિસમેતાઃ શીઘ્રં વિવિધ કરિ તુરગ શકટ શિબિકાંદોલિકાભિરતિસુભગરૂપભોગવિલાસક્રિયાનિપુણા વિદિતવિવિધચેષ્ટાગંધર્વાઃ કામશાસ્ત્રસુકુશલાઃ મૃદુકઠિનપૃથુપયોધરાસન્ન કંઠાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મલલાટબિંબદશનચ્છદમુખપંકજાઃ કુટિલકુંતલદીર્ઘકેશધમ્મિલ્લાઃ કનકપત્રકર્ણાઃ સ્નાનચેષ્ટયોત્થિતરોમશોભિત જપાકુસુમરક્તદશના વિશદવિસ્ફુરચ્છફરીલોચનાઃ શુક્તિકાસદૃશશ્રવણાઃ નક્ષત્રસદૃશસ્થૂલમુક્તાફલોપશોભિતનાસાપુટા મુકુરસદૃશકપોલાસ્તિલપ્રસૂનનાસિકા આનમ્રમધ્યપ્રદેશચૂચુકા ઇંદ્રગોપપ્રતીકાશાધરપુટદશનક્ષતાઃ સમદીર્ઘકાંગપ્રદર્શનાસ્થિતસર્વપ્રદેશવર્તુલા નાતિમાંસલાઃ પિંડકાગ્રંથિનીવ્યોવલિતબાહુમૂલા અનતિચિરકાલોત્થિતરોમતયા હરિદ્રા વર્ણતયા ચ કર્ણિકારદલસદૃશબાહુમૂલા મૃદુસ્નિગ્ધવર્તુલસૂક્ષ્મમધ્યપ્રદેશાઃ કઠિનસ્થૂલવર્તુલામગ્નચૂચુકપરસ્પરસ્થાનાક્રમણસ્પર્દ્ધિ પયોધરમધ્યલબ્ધપદકપયોધરોપરિચંચલવિવિધમણિમય હારોપશોભિત વક્ષઃસ્થલાઃ પયોધરપરિતો લબ્ધપદતયા તરુણદૃષ્ટિપરમ્પરતયા અસમાનયાનાભિકૂપોપરિતન રોમરાજ્યોપશોભિતોદરપ્રદેશા ભજ્યમાન મધ્યસ્થલીકરણએવ વલીત્રયોપશોભિત મુષ્ટિગ્રાહ્યમધ્યાઃ કરિકરોપમજઘનપ્રદેશા અરોમસદૃશમૃદુસ્નિગ્ધામલા સમજાન્વ્યઃ કદલીસ્તંભસંનિભોરુયુગલા આમગ્નજાનુકૃશકુશવર્તુલપિંડિકારહિતજંઘા આમગ્નગુલ્ફા આસૂક્ષ્મસ્નિગ્ધા દીર્ઘદીર્ઘાંગુલી પાદાનૂપુરરવાહ્વયમાનમદના હંસમતંગજગમના દક્ષિણાંગુષ્ઠસ્પર્શિકચ્છાગ્રા ઉપરિકચ્છં નીવીં કૃત્વા કરદ્વયયુતા વસ્ત્રપ્રદેશકંઠમપ્રાવૃત્યા પરવસનપરિભાગા વૃતસ્તનવસના પરભાગે વામાંસ એવ દક્ષિણપાર્શ્વગતેન દશાભાગેન નાભિપ્રાંતેન પ્રવેશિતોપશોભિતગાત્રયષ્ટયો યોષિતો વિવાહમંગલકર્મકરણાયાનેકશ આગચ્છન્
પછી વસિષ્ઠજી તથા અન્ય મંત્રીઓને ત્યાં મોકલવામાં આવ્યા. તેઓ ત્યાં ગયા, વૈદેહીને જોયા, શુભ મુહૂર્ત નક્કી કર્યો અને અયોધ્યામાં પાછા આવી રાજાને જાણ કરી. પછી રામ અને અન્ય રાજાઓ સાથે, હાથી, ઘોડા, રથ, પલકી અને ડોલી વગેરેમાં સુખથી, વિવિધ આનંદ અને વિલાસમાં નિપુણ, વિવિધ કળાઓમાં પારંગત, પ્રેમશાસ્ત્રમાં કુશળ, નરમ અને મજબૂત, વિશાળ સ્તનવાળી, સુંદર ગળાવાળી, વિશાળ કપાળવાળી, કમળ જેવા મુખવાળી, વાંકડા અને લાંબા વાળવાળી, સુંદર ઝુમકા પહેરેલી, સ્નાનથી તેજસ્વી, જપાકુસુમ જેવા લાલ દાંતવાળી, ચમકતા મીન જેવા નેત્રવાળી, શંખ જેવી કાનવાળી, મોટાં મુક્તા જેવી નાકવાળી, દર્પણ જેવી ગાલવાળી, તલફૂલ જેવી નાકવાળી, વાંકડા મધ્યવાળી, ઇન્દ્રગોપ જેવા હોઠવાળી, દાંત પર ચોટના નિશાનવાળી, લંબાયેલી અંગવાળી, ગોળગોળ શરીરવાળી, વધુ માંસ ન હોય એવી, મજબૂત હાથવાળી, કમળપાંખડી જેવી હાથવાળી, નરમ અને ચીકણી કમરવાળી, મજબૂત અને ગોળ સ્તનવાળી, એકબીજાને સ્પર્ધા કરતી, વિવિધ મણકાવાળા હારોથી શોભિત, કપડાંથી ઢંકાયેલી, યુવાન નજરવાળી, કમર પર રેખાવાળી, મુઠ્ઠીથી પકડી શકાય એવી નિતંબવાળી, હાથીના પગ જેવી જાંઘવાળી, ચીકણી અને નિર્દોષ ત્વચાવાળી, કદળીના થાંભલા જેવી ઘૂંટણવાળી, પાતળી પિંડળીવાળી, ગાઢ ટખણવાળી, લાંબી અને ચીકણી આંગળીઓવાળી, હંસ અને ગજ જેવી ચાલવાળી, જમણા અંગૂઠાથી ઉપરના કપડાને સ્પર્શ કરતી, બંને હાથથી કપડાં પકડીને, ગળા સુધી ઢાંકી, સ્તન પર કપડાં લપેટી, ડાબી બાજુ ઢાંકી અને જમણી બાજુ ખુલ્લી રાખી, નાભિ પાસે શોભતી, લગ્નમંગળ માટે અનેક રીતે આવેલી યુવતીઓ સાથે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા.