અમુષ્ય હિ દેહે સમાલિંગનચુંબનપરિવર્તન નવીનતરદલારવિંદપદાનિ કુસુમાનીવ દૃશ્યંતે
એના શરીર પર તાજા કમળપાંદડાં જેવી લાલાશ, અલિંગન, ચુંબન અને રમતમાં થયેલા નિશાન દેખાય છે.
એતત્સમાનવર્ણવયા એતાદૃશઃ સુભગઃ પરમપ્રીતિવર્દ્ધનોનામ પુત્રો ભલ્લૂકભક્ષિતોમૃતઃસ્મૃતિપથં પ્રાપ્યાપિ માં રક્ષયિતુમિચ્છતીવ મમ હૃદયમન્યથા કરોતિ ઇતિ મનસા વિતર્ક્યાતિબાલકં ગ્રહીતુમારભત્
આ જ રંગ અને ઉંમરનો, એવો સુંદર પુત્ર, પરમપ્રીતિવર્ધન નામે, ભાલૂએ ખાઈ નાખ્યો અને મરી ગયો; એનું સ્મરણ કરતાં પણ એ મને રક્ષવા માંગતો હોય એમ લાગે છે—મારું હૃદય બીજી રીતે દ્રવિત થાય છે.' આવું મનમાં વિચારી, તેણે એ નાનકડા બાળકને પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
સ ચ સાધ્યોપિ પરાધીનો બભૂવ
અને એ સાધ્ય પણ બીજાના આદેશમાં આવી ગયો.
સ ચ કુમારેણ સહ પરાજય ખેદમપિ મત્વા સુખમધ્યુવાસ ચ
એણે રાજકુમાર સાથે, હારનો દુઃખ પણ વિચારતાં, ત્યાં આનંદથી જીવન વિતાવ્યું.
દશરથોઽપિ તત્ર માસં સ્થિત્વા તત્પુત્રસંદર્શનસુખમવલોક્યાચિંતયત્
દશરથ પણ ત્યાં એક મહિનો રહ્યો અને પુત્રને જોવા મળવાનો આનંદ અનુભવી વિચારી રહ્યો.
અહો સર્વદુઃખાપનોદનક્ષમમેતન્મુખાવલોકનં પુત્રસંવર્દ્ધનંનામ સર્વરાષ્ટ્રિકો મમ જયઃ પુત્રવિયોગમનુસ્મરતો દુઃખાય કેવલં ભવતિ
અરે! પુત્રનું મુખ જોવું, જેને પુત્રની પરવરિશ કહે છે, એ બધું દુઃખ દૂર કરી શકે છે; બધા રાજ્ય જીતવા છતાં, જ્યારે પુત્રથી વિયોગ યાદ આવે ત્યારે એ બધું માત્ર દુઃખ જ આપે છે.
તદસ્ય પૃચ્છાં કરોમિ કથમીદૃશો જાયતે પુત્ર ઇતિ વિતર્ક્ય તમપૃચ્છત્
એથી હું એને પૂછું કે, 'આવો પુત્ર કેમ થાય છે?' એમ વિચારીને એણે એ પ્રશ્ન કર્યો.
સાધ્યોઽપિ સકલમોક્ષમાર્ગં ક્ષિતીશાયાદિશત્
સાધ્યએ રાજાને મુક્તિનો આખો માર્ગ સમજાવ્યો.
તથા વ્રતાનિ વિચિત્રાણિ નારાયણપ્રીણનાય કુર્ય્યાત્
આ રીતે નારાયણને પ્રસન્ન કરવા માટે色色 વ્રત કરવું જોઈએ.
પ્રસન્નો ભગવાન્મુનિરીપ્સિતં પુત્રં યચ્છતિ તદમુમારાધયસ્વેતિ દશરથમુક્તવાન્
જ્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે મનગમતો પુત્ર આપે છે; તેથી એની પૂજા કરો — એમ સાધ્યએ દશરથને કહ્યું.
સ ચાપિ સાધ્યં તત્ર સ્થાપ્ય ગત્વાયોધ્યાં તથા સર્વં કૃતવાન્
પછી એણે સાધ્યને ત્યાં રાખીને, અયોધ્યા જઈને બધું એમ જ કર્યું.
અથ પુત્રકામેષ્ટૌ સમાપ્તાયામાહવનીયાદ્યજ્ઞમૂર્તિઃ શંખચક્રગદાપાણિરુદતિષ્ઠત્ । રાજાનં ચ વરં વૃણીષ્વેત્યુક્તવાન્
પછી પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ પૂરો થયો ત્યારે, યજ્ઞકુંડમાંથી શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન પ્રગટ થયા અને રાજાને કહ્યું: 'વરસો માંગો.'
સ ચ રાજા વવ્રે પુત્રાનતિધાર્મ્મિકાન્દીર્ઘાયુષશ્ચતુરોલોકોપકારકાન્દેહીતિ
રાજાએ માંગ્યું: 'મને ધર્મનિષ્ઠ, દીર્ઘાયુ, બુદ્ધિશાળી અને જગતની સેવા કરનારા પુત્રો મળે.'
અથ રાજમહિષ્યશ્ચતસ્રઃ કૌશલ્યા સુમિત્રા સુરૂપા સુવેષા ચેતિ
પછી રાજાની ચાર રાણીઓ — કૌશલ્યા, સુમિત્રા, સુરૂપા અને સુવેષા —
રાજાનમબ્રુવન્દેવ પ્રતિયોષમેકેન પુત્રેણ ભવિતવ્યમ્
એમણે રાજાને કહ્યું: 'અમને દરેકને એક પુત્ર મળે.'
અથ કૌશલ્યોવાચ એષ યદિ પ્રસન્નો દેવસ્તદાયમુત્પદ્યતાં મમ
પછી કૌશલ્યાએ કહ્યું: 'જો ભગવાન પ્રસન્ન હોય તો આ પુત્ર મને મળે.'
રાજોવાચ- મમ યદિષ્ટં તદયં પ્રાર્થ્યતે હરિઃ । વિષ્ણોપ્રસીદદેવેશ કમલાપતે શંખચક્રગદાધરવિભીષણસૃષ્ટિસમસ્તલોકપાલાદિપૂજિત પાદયુગલશાશ્વતહરે નમસ્તે નમસ્તે એવં સ્તુતો ભગવાનથ રાજાનમાહ
રાજાએ કહ્યું: 'મારી ઇચ્છા હોય તો હું એજ માગું છું — હે હરિ, દેવોના દેવ, કમળને આંખ વાળા, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનારા, વિભીષણ દ્વારા રચાયેલા બધા લોકપાળો જેનાં ચરણોમાં વંદન કરે છે, એ શાશ્વત હરિ, હું તમને વંદન કરું છું, વંદન કરું છું.' આમ સ્તુતિ કરતા ભગવાને પછી રાજાને કહ્યું.
માધવ ઉવાચ- તવ પુત્રો ભવિષ્યામિ કૌશલ્યાયામ્ । અથ ચરું પ્રાવિશદ્ધરિઃ । તં ચરું હિ ચતુર્ધા વિભજ્ય ભાર્ય્યાભ્યો દત્તવાન્
માધવે કહ્યું: 'હું કૌશલ્યામાંથી તારો પુત્ર બની જન્મીશ.' પછી હરિ યજ્ઞના ચરુમાં પ્રવેશ્યા; એ ચરુને ચાર ભાગમાં વહેંચી, પોતાની પત્નીઓને આપ્યા.
અથ કૌશલ્યાયાં રામો લક્ષ્મણઃ સુમિત્રાયાં સુરૂપાયાં ભરતઃ સુવેષાયાં શત્રુઘ્નો જજ્ઞે ખાત્પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ પપાત
પછી કૌશલ્યામાં રામ, સુમિત્રામાં લક્ષ્મણ, સુરૂપામાં ભરત અને સુવેષામાં શત્રુઘ્ન જન્મ્યા; અને આકાશમાંથી ફૂલોથી વરસાદ થયો.
અથ ચતુરાનનઃ સ્વયમુપેત્ય જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાશ્ચક્રે
પછી ચારમુખવાળા બ્રહ્માજીએ પોતે આવીને જન્મ સંસ્કાર અને અન્ય વિધિઓ કરી.
ત્રિભુવનાભિરામતયા રામ ઇતિ નામ ચક્રે રૂપશૌર્ય્યાદિલક્ષ્મીયોગ્યતયા લક્ષ્મણ ઇત્યપરસ્ય ભુવં ભારાત્તારયતીતિ ભરતઃ શત્રૂન્હંતીતિ શત્રુઘ્ન ઇતિ નામાનિ કૃત્વા બ્રહ્મા સ્વભવનં જગામ શિશવશ્ચ વૃદ્ધિમીયુઃ
ત્રણે લોકને આનંદ આપતો હોવાથી, પ્રથમ પુત્રનું નામ 'રામ' રાખ્યું; સુંદરતા, પરાક્રમ અને શુભ ગુણો માટે બીજાનું નામ 'લક્ષ્મણ' રાખ્યું; પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરશે એ માટે તૃતીયનું નામ 'ભરત' અને શત્રુઓનો નાશ કરશે એ માટે ચોથાનું નામ 'શત્રુઘ્ન' રાખ્યું. નામકરણ કર્યા પછી બ્રહ્મા પોતાના લોકે પરત ગયા અને બાળકો ધીમે ધીમે મોટા થવા લાગ્યા.
અથ કુમારોપિ પાર્શ્વેનાસ્યાંકમારોપ્ય કલકલિતલોચનો યત્કિંચિદુવાચ
પછી એ બાળક પણ રમતાં રમતાં રમુજી આંખોથી પિતાના બાજુમાં આવીને ગોદમાં બેઠો અને થોડુંક બોલ્યો.
યાચમાનમિતસ્તતો વીક્ષમાણઃ તાત ગચ્છેશયે તાત ક્રીડામિ તાતેત્યાદિપુત્રસુખમનુભૂયાનુભૂય નિર્વૃતિં યયૌ
ક્યારેક કંઈક માંગતો, ક્યારેક ચારે તરફ જોતો, 'પપ્પા, હું જાઉં? પપ્પા, ઊંઘું? પપ્પા, રમું?' એમ પુત્રના આનંદમાં રાજા તૃપ્ત થયા.
અથ કદાચિદ્ભોક્તુમાગતે રાજનિ રામચંદ્રો બાલક્રીડાસક્તહૃદયો બહુક્રીડનકરકમલ ઉત્પ્લુત્ય ધાવમાનો નરપતિપુરઃસ્થિતમણિખચિતસુવર્ણભાજનસ્થમન્નં વામકરેણ ગૃહીત્વા રાજનિ ચિક્ષેપ ઇદમપિ રાજા સુખાય મેને । એતાદૃશાન્યન્યાનિ ચકાર રામચંદ્રઃ
એક વખત જ્યારે રાજા ભોજન કરવા બેઠા, ત્યારે રમતમાં મગ્ન રામચંદ્રે રમતાં રમતાં દોડીને, રાજાની સામે રત્નજડિત સોનાની થાળીમાં પડેલું ભોજન ડાબા હાથથી લઈને રાજા પર ફેંકી દીધું. રાજાએ પણ આને આનંદરૂપ માન્યું. રામચંદ્રે આવા અનેક બાળલિલાઓ કરી.
અથ કદાચિત્ક્રીડમાને રામે વાત્યા રામમપાતયદ્રામશ્ચ રુદન્નપતત્
એક દિવસ રામ રમતાં હતાં ત્યારે એક તીવ્ર પવનના ઝોકે રામ પડી ગયા અને રડવા લાગ્યા.
એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મરાક્ષસો રામમગૃહ્ણાદ્રામશ્ચ મૂર્ચ્છામાપ
એ જ સમયે એક બ્રહ્મરાક્ષસે રામને પકડી લીધા અને રામ બેભાન થઈ ગયા.
અથ સહચરો બાલ ઇતસ્તતો રોરૂયમાણો રામં તથાવિધં રાજ્ઞે વ્યજ્ઞાપયત્
પછી રામનો સાથી બાળક રડતો રડતો રાજાને રામની હાલત વિશે જાણ કરવા ગયો.
અથ રાજા રામમાદાય વસિષ્ઠમાહ કિમિદં રામસ્યેતિ પપ્રચ્છ
પછી રાજાએ રામને ઉઠાવી વશિષ્ઠજીને પૂછ્યું: 'રામને આ શું થયું છે?'
હરીશાનૌ સહારાધ્ય સર્વૈકાદશીરુપોષ્ય દ્વાદશીષુ બ્રાહ્મણાનારાધ્ય તત્તત્કાલભવં ફલપૂર્વમન્નાદ્યં વ્યંજનં પુષ્પં ચ ન્યાયેન સંપાદ્ય કપિલાઘૃતેન કેશવં સ્નાપયિત્વા મુદ્ગચૂર્ણેન સંલિપ્ય સ્વાદૂદકેન સ્નાપયિત્વા સુરભિપાટીરં સ્વયમુદ્ઘૃષ્ટં મૃગનાભ્યાગુરુસારેણ વાસમેતં દેવાંગં સર્વમુપલિપ્ય તુલસીદલૈર્યૂથિકાકરવીરનીલોત્પલકમલ કોકનદદ્રો ણકુસુમ મરુવદમનક ગિરિકર્ણિકાકેતકીદલપૂર્વૈર્યથાસંભવમભ્યર્ચ્ય દ્વાદશાક્ષરેણ પુરુષસૂક્તેન વા નામ્ના ષોડશોપચારેણ વારાધ્ય પ્રણમ્ય નૃત્યં કૃત્વા દેવં ક્ષમાપયેત્
હરિ અને ઈશાનની સાથે પૂજા કરીને, બધી એકાદશીનું ઉપવાસ રાખીને, દ્વાદશી દિવસે બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે ભોજન, વાનગી અને ફૂલ આપવું, પછી ગાયના ઘીથી કેશવને સ્નાન કરાવવું, મગના લોટથી લિપવું, મીઠા પાણીથી ફરી સ્નાન કરાવવું, અને કસ્તૂરી, અગર અને મૃગના સુગંધથી કપડાં પહેરાવાં, તુલસી, યુથિકા, કરવીર, નીલકમળ, લાલકમળ, કોકનદ, દ્રોણ ફૂલ, મરુવા, મદનક, પર્વતકર્ણિકા, કેતકીના પાંદડા જે મળે તે પ્રમાણે ચઢાવવું, પછી બાર અક્ષરનું મંત્ર કે પુરુષસૂક્ત અથવા નામથી, ષોડશોપચારપૂર્વક પૂજા કરવી, વંદન, નૃત્ય કરીને ભગવાનને ક્ષમા માગવી.
અથ પાદસંચારિણં બાલચંદ્ર સંકાશદર્શનં બિંબાધરમુન્નતતિલપ્રસૂનનાસં પુરશ્ચૂલિકાલંબમાન-રત્નપત્રકં શ્રવણલોલલંબમાનકુંડલં વક્ષઃસ્થલવિચલિત સ્થૂલમુક્તાહારં વિલસત્કાર્તસ્વરો બ-હ્વલયં સિંજન્મણિકંકણરત્નાંગુલીયકં હેમમણિરચિતશ્રોણિસૂત્રં સિંજન્નનૂપુરોપશોભિતપાદમંગુલીયોપશોભિતપાદમધ્યાંગુલીયકં વજ્રાંકુશસરોજલાંછનશોભિતોરુપાદતલં તૂણીરસદૃશ જંઘં કરિકરસદૃશોરું વિસ્તૃતજઘનં સૂક્ષ્મમધ્યંવર્તુલાવર્તકં ગંભીરનાભિમિંદ્રનીલશિલાવિશા-લ વક્ષઃસ્થલં કંબુગ્રીવંચંદ્રબિંબસદૃશવદનમર્દ્ધચંદ્ર સદૃશલલાટં નીલકુટિલકુંતલં ક્રોડાસક્તંધૂલિભિરાપાંડુરં ફુલ્લપદ્મદલારક્તવિલોલલોચનં મહેશ્વરમિવોદ્ધૂલિતભૂતિં મહેશ્વરમિવ દિગંબરં રામં કુમારં રાજા દશરથો દૃષ્ટ્વા હર્ષપરિપૂર્ણહૃદયઃ પુત્રમાલિંગ્ય ચુંબિત્વા વક્ષસ્યાલિલિંગ દૃઢમ્
પછી જ્યારે બાળક પગલે ચાલવા લાગ્યો, ચાંદની જેવું મુખ, બિંબફળ જેવી લાલ ઓઠ, તિલફૂલ જેવી ઊંચી નાક, મસ્તક પર રત્નમાળ, કાનમાં ઝૂલતા કુંડળ, છાતી પર મોતીની જાજરમાન માળા અને ઝગમગતું સોનુ, હાથમાં કાંડા અને ઝણઝણતાં કંકણ, આંગળીમાં મુદ્રિકા, કમરમાં સોનાની શોભાયમાન વેળી, પગમાં ઝણઝણતાં પાયલ અને વેળી, પગની વેળી પર વિશિષ્ટ ચિહ્નો, કાંદા જેવી જાંઘ, પહોળા કટિ, પાતળી કમર, ઊંડી નાભિ, વજ્ર જેવી છાતી, શંખ જેવી ગરદન, ચાંદની જેવું મુખ, અર્ધચંદ્ર જેવું મસ્તક, વાળ ઘાટા અને વળાંકિયા, ખભે બેઠાં ધૂળથી ફિક્કા, ફૂલેલા કમળપાંખડી જેવા લાલચટાક આંખો, મહાદેવ જેવી ભભૂતિથી ઢંકાયેલ, દિશા જ કપડાં જેવા, એવા રામને જોઈને રાજા દશરથ આનંદથી ભરાઈ ગયા, પુત્રને ભેટી, ચુંબન કરીને છાતીએ ભીંસી લીધા.