કરદ્વયે ધૃતકુશઃ સ રાઘવઃ પ્રાગમદ્વરુણદિશામથોત્તમામ્ । દત્વા તતોઽર્ઘત્રિતયં યથાવિધિ પ્રહૃષ્ટરોમાથ જજાપ સોંઽતરે
રાઘવે બંને હાથમાં કુશ ધારણ કરીને પૂર્વ દિશા તરફ, જે વરુણની શ્રેષ્ઠ દિશા છે, ગયા; પછી વિધિ પ્રમાણે ત્રણ અર્ઘ્ય આપ્યા અને આનંદથી રોમાંચિત થઈ અંતરમાં જાપ કર્યો.
સંપ્રાર્થયિત્વા વરુણં યથાક્રમં શંભું વસિષ્ઠં પ્રણનામ રાઘવઃ । તાભ્યાં કૃતાશીરગમન્મનઃપદં હનૂમતા ક્ષાલિત પાદપંકજઃ । જુહાવ વહ્નીનથ બંદિમાગધૈઃ સંસ્તૂયમાનોઽથ વિનિર્યયૌ બહિઃ
રાઘવે યોગ્ય રીતે વરુણને પ્રાર્થના કરી, પછી શંભુ અને વશિષ્ઠને વંદન કર્યું; તેમના આશીર્વાદથી મનમાં શુભ ભાવ રાખીને, હનુમાન દ્વારા પગ ધોઈને, અગ્નિમાં હોળી આપી અને બંદી-માગધો દ્વારા સ્તુતિ થતી બહાર નીકળી ગયા.
પ્રહસચ્ચંદ્ર કિરણૈઃ સુધાલિપ્તમિવાંબરમ્ । પ્રસન્નતારાકુસુમં વિતાનમિવ સર્વતઃ
ચંદ્રકિરણોથી આકાશ એવું તેજસ્વી લાગતું હતું જાણે અમૃતથી લિપ્ત થયેલું હોય અને ચમકતી તારાઓના ફૂલો વડે સર્વત્ર વિચ્છાયેલું છત્રાવરણેવું લાગતું હતું.
અથાગચ્છત્સૌધતલં વૃદ્ધામાત્યેન કલ્પિતમ્ । નાનાસનસમોપેતં સભાસ્થાનં યયૌ નૃપઃ
પછી તેઓ વૃદ્ધ મંત્રી દ્વારા તૈયાર કરાયેલા મહેલના ઉપરના મંડપે ગયા; રાજાએ વિવિધ આસનોથી સજ્જ સભામાં પ્રવેશ કર્યો.
અથ મુનિં હ્યુપવેશ્ય સ રાઘવઃ સ્વયમપિ પ્રથમાસનમાભજત્ । કપિગણાઃ પરિતઃ પૃથુવિગ્રહા રચનયાસ્થિતિમાપ્રતિપેદિરે
પછી રાઘવએ મુનિને બેસાડ્યા અને પોતે પણ પ્રથમ આસન પર બેઠા. આસપાસ વિશાળ શરીરવાળા વાનરગણોએ ગોઠવણથી પોતાની જગ્યા લીધી.
સુખસ્થિતં નૃપમભિવીક્ષ્ય સ દ્વિજો વચસ્તદા સમુચિતમાહ શંભુઃ । ઇહસ્થિતો ભવતિ સમસ્તપૂજિતઃ કથં કથા નૃપવર વર્તતે ગુહાયામ્
રાજાને આરામથી બેઠેલા જોઈ, તે દ્વિજ શંભુએ યોગ્ય રીતે કહ્યું: 'અહીં તું સૌના દ્વારા સન્માનિત છે—હવે કહો, રાજા, ગુફામાં કથા કેવી રીતે ચાલી રહી છે?'
આકર્ણ્યાથ રઘૂદ્વહો દ્વિજવચઃ શુશ્રૂષુરાસીત્કથાં । તત્રસ્થો નિપુણં નિવાર્યવચનં સર્વૈઃ શ્રુતં તત્ક્ષણાત્ । શુશ્રૂષામિ કથં મહાદ્ભુતતયા સ્વાત્માશ્રયામન્યથા । રક્ષોબાધનવાદિનીમથનૃપઃ કિંત્વેતદિત્યાહ ચ
બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી રાઘવ કથા સાંભળવા આતુર બન્યા. ત્યાં બેઠેલા તેમણે સૌને શાંતિથી રહેવા કહ્યું અને તરત જ સૌએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું. 'હું આ અદ્ભુત કથા સાંભળવા ઈચ્છું છું, કારણ કે એ મારી સાથે જ જોડાયેલી છે—પણ, રાજા, આ રાક્ષસવધની વાત શું છે?' એમ તેમણે પૂછ્યું.
કુંભશ્રોત્રવધઃ પુરા સમજનિ પ્રાપ્તો દશાસ્યો વધં । પશ્ચાદિત્યયમન્યથા વિરચિતં રામાયણં ભાષતે । કોઽયં વિપ્રવરઃ સમસ્તજનતા નાસ્તિક્ય સંપાદકો । રાજ્ઞાંસ્થાનમુપેત્ય વક્તિ સમયા દંડ્યોઽથ પૂજ્યોઽથવા
ક્યારેક કુંભકર્ણનો વધ થયો હતો અને પછી દશમુખ રાવણ પણ મારાયો. ત્યારબાદ આ રામાયણ અલગ રીતે રચાયું છે. આ કોણ છે, આ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, જે સૌમાં અવિશ્વાસ ફેલાવે છે? રાજાસભામાં આવીને એ નિયમ પ્રમાણે દંડનો હકદાર છે કે પૂજ્ય છે?
અથાહ જાંબવાનમું રઘૂત્તમં કથાં પ્રતિ । રામાયણં ન તાવકં ત્વિદં હિ કલ્પિતં મતમ્ । સમસ્તમત્ર વિસ્તરાદ્વદામિ દેવ તચ્છૃણુ । પંકેરુહસ્યસૂનુતો મયા શ્રુતં પુરાહ્યભૂત્
પછી જાંબવાને રઘુશ્રેષ્ઠને કથા અંગે કહ્યું: 'આ રામાયણ તું જેવું માને છે એવું નથી, પણ બનાવટ છે એવું કહેવાય છે. હું અહીં બધું વિગતે કહું છું, પ્રભુ, સાંભળ—આ હું ક્યારેક કમળજના પુત્ર પાસેથી સાંભળ્યું હતું.'
જાંબવંતં વિજ્ઞાપ્ય રામચંદ્રો વચનમાહ
જાંબવાનને જાણ કરી રામચંદ્રે આ રીતે કહ્યું:
શ્રીરામ ઉવાચ- કીર્તય પુરાણં મે શુશ્રૂષુઃ કુતૂહલાદહં પ્રણીતં તત્કેન ચ વિજ્ઞાતમ્
શ્રીરામ બોલ્યા: 'મારે એ પ્રાચીન કથા સાંભળવી છે—હું ઉત્સુક છું કે એ કોણે રચી અને કેવી રીતે જાણીતી થઈ.'
જાંબવાનથ બભાષે હિ વિધાત્રે નમો નમસ્તથૈવ વિધુભૂષણકેશવાભ્યામ્
પછી જાંબવાને વિધાતા અને ચંદ્રમાથી શોભતા કેશવને વારંવાર નમસ્કાર કરી કહ્યું:
અથ પુરાતનં રામાયણં કથયામિ
હવે હું એ પ્રાચીન રામાયણ કહું છું.
યસ્ય શ્રવણેનાખિલજન્મસંપાદિત પાપક્ષયો જાયતે
જેની સાંભળવાથી અનેક જન્મના સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે.
અથ તથાપિ દશરથો દશરથસમાનરથી મહીયસા બલેન સુમાનસનામનગરજિગીષયા પંકેરુહસુતસુતં વસિષ્ઠમાહૂય નમસ્કૃત્વા મુનિદત્તાનુજ્ઞઃ શતાક્ષૌહિણીસેનયા સહારુહ્ય તુરંગમં ચંદ્ર સમાનશરીરમતિરોષસમાવિષ્ટો વિષ્ટરશ્રવસમારાધ્ય દંડયાત્રાં ચકાર
પછી પણ દશરથ, જે રથયુદ્ધમાં દશરથ જેવો જ હતો, મહાન બળવાન અને ઉત્તમ મનવાળો, નગરો જીતવાની ઈચ્છા સાથે કમળજના પુત્ર વસિષ્ઠને બોલાવી, નમસ્કાર કરી, મુનિની પરવાનગી લઈને, શત અક્ષૌહિણી સેના સાથે, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતો, ભારે રોષથી ભરેલો, વિશ્તરશ્રવસનું પૂજન કરી, દંડયાત્રા માટે નીકળી પડ્યો.
સાધ્યો નામ સ્વીયયા સેનયાવૃતો દશરથાભિમુખમાયયૌ યોદ્ધું યુદ્ધં ચાન્યોન્યમભૂત્
સાધ્ય નામનો એક યોદ્ધા પોતાની સેના સાથે દશરથ સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો અને બંને વચ્ચે યુદ્ધ થયું.
માસમેકં યુદ્ધં કૃત્વા દશરથસ્તં સાધ્યં જગ્રાહ
એક માસ સુધી યુદ્ધ કરીને દશરથે સાધ્યને પકડી લીધો.
અથ સાધ્યસૂનુર્ભૂષણોનામાલ્પપરિવારો યુયુધે દશરથેન
પછી સાધ્યનો પુત્ર, ભૂષણ નામે, થોડા સાથીઓ સાથે દશરથ સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો.
દશરથોઽપિ સાધ્યસૂનું ભુવોભૂષણમવલોક્ય યોદ્ધુમેવ નૈચ્છત્
પણ દશરથે, સાધ્યપુત્ર ભૂષણને—પૃથ્વીનો શોભા—જુઈને, તેની સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છ્યા નહીં.
કથમેતાદૃશં હન્મિ ચાસ્મિન્હતેઽસ્ય કથં પિતા ભવિષ્યતિ કથં તન્માતા કથમપ્રૌઢયૌવનાપ્રિયાર્યા
હું આવો યુવાન કેમ મારી દઉં? જો એ મરી જાય તો તેના પિતા શું કરશે? તેની માતા અને તેની નવયૌવનમાં પ્રેમાળ પત્નીનું શું થશે?
અમુષ્ય હિ દેહે સમાલિંગનચુંબનપરિવર્તન નવીનતરદલારવિંદપદાનિ કુસુમાનીવ દૃશ્યંતે
એના શરીર પર તાજા કમળપાંદડાં જેવી લાલાશ, અલિંગન, ચુંબન અને રમતમાં થયેલા નિશાન દેખાય છે.
એતત્સમાનવર્ણવયા એતાદૃશઃ સુભગઃ પરમપ્રીતિવર્દ્ધનોનામ પુત્રો ભલ્લૂકભક્ષિતોમૃતઃસ્મૃતિપથં પ્રાપ્યાપિ માં રક્ષયિતુમિચ્છતીવ મમ હૃદયમન્યથા કરોતિ ઇતિ મનસા વિતર્ક્યાતિબાલકં ગ્રહીતુમારભત્
આ જ રંગ અને ઉંમરનો, એવો સુંદર પુત્ર, પરમપ્રીતિવર્ધન નામે, ભાલૂએ ખાઈ નાખ્યો અને મરી ગયો; એનું સ્મરણ કરતાં પણ એ મને રક્ષવા માંગતો હોય એમ લાગે છે—મારું હૃદય બીજી રીતે દ્રવિત થાય છે.' આવું મનમાં વિચારી, તેણે એ નાનકડા બાળકને પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
સ ચ સાધ્યોપિ પરાધીનો બભૂવ
અને એ સાધ્ય પણ બીજાના આદેશમાં આવી ગયો.
સ ચ કુમારેણ સહ પરાજય ખેદમપિ મત્વા સુખમધ્યુવાસ ચ
એણે રાજકુમાર સાથે, હારનો દુઃખ પણ વિચારતાં, ત્યાં આનંદથી જીવન વિતાવ્યું.
દશરથોઽપિ તત્ર માસં સ્થિત્વા તત્પુત્રસંદર્શનસુખમવલોક્યાચિંતયત્
દશરથ પણ ત્યાં એક મહિનો રહ્યો અને પુત્રને જોવા મળવાનો આનંદ અનુભવી વિચારી રહ્યો.
અહો સર્વદુઃખાપનોદનક્ષમમેતન્મુખાવલોકનં પુત્રસંવર્દ્ધનંનામ સર્વરાષ્ટ્રિકો મમ જયઃ પુત્રવિયોગમનુસ્મરતો દુઃખાય કેવલં ભવતિ
અરે! પુત્રનું મુખ જોવું, જેને પુત્રની પરવરિશ કહે છે, એ બધું દુઃખ દૂર કરી શકે છે; બધા રાજ્ય જીતવા છતાં, જ્યારે પુત્રથી વિયોગ યાદ આવે ત્યારે એ બધું માત્ર દુઃખ જ આપે છે.
તદસ્ય પૃચ્છાં કરોમિ કથમીદૃશો જાયતે પુત્ર ઇતિ વિતર્ક્ય તમપૃચ્છત્
એથી હું એને પૂછું કે, 'આવો પુત્ર કેમ થાય છે?' એમ વિચારીને એણે એ પ્રશ્ન કર્યો.
સાધ્યોઽપિ સકલમોક્ષમાર્ગં ક્ષિતીશાયાદિશત્
સાધ્યએ રાજાને મુક્તિનો આખો માર્ગ સમજાવ્યો.
તથા વ્રતાનિ વિચિત્રાણિ નારાયણપ્રીણનાય કુર્ય્યાત્
આ રીતે નારાયણને પ્રસન્ન કરવા માટે色色 વ્રત કરવું જોઈએ.
હરીશાનૌ સહારાધ્ય સર્વૈકાદશીરુપોષ્ય દ્વાદશીષુ બ્રાહ્મણાનારાધ્ય તત્તત્કાલભવં ફલપૂર્વમન્નાદ્યં વ્યંજનં પુષ્પં ચ ન્યાયેન સંપાદ્ય કપિલાઘૃતેન કેશવં સ્નાપયિત્વા મુદ્ગચૂર્ણેન સંલિપ્ય સ્વાદૂદકેન સ્નાપયિત્વા સુરભિપાટીરં સ્વયમુદ્ઘૃષ્ટં મૃગનાભ્યાગુરુસારેણ વાસમેતં દેવાંગં સર્વમુપલિપ્ય તુલસીદલૈર્યૂથિકાકરવીરનીલોત્પલકમલ કોકનદદ્રો ણકુસુમ મરુવદમનક ગિરિકર્ણિકાકેતકીદલપૂર્વૈર્યથાસંભવમભ્યર્ચ્ય દ્વાદશાક્ષરેણ પુરુષસૂક્તેન વા નામ્ના ષોડશોપચારેણ વારાધ્ય પ્રણમ્ય નૃત્યં કૃત્વા દેવં ક્ષમાપયેત્
હરિ અને ઈશાનની સાથે પૂજા કરીને, બધી એકાદશીનું ઉપવાસ રાખીને, દ્વાદશી દિવસે બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે ભોજન, વાનગી અને ફૂલ આપવું, પછી ગાયના ઘીથી કેશવને સ્નાન કરાવવું, મગના લોટથી લિપવું, મીઠા પાણીથી ફરી સ્નાન કરાવવું, અને કસ્તૂરી, અગર અને મૃગના સુગંધથી કપડાં પહેરાવાં, તુલસી, યુથિકા, કરવીર, નીલકમળ, લાલકમળ, કોકનદ, દ્રોણ ફૂલ, મરુવા, મદનક, પર્વતકર્ણિકા, કેતકીના પાંદડા જે મળે તે પ્રમાણે ચઢાવવું, પછી બાર અક્ષરનું મંત્ર કે પુરુષસૂક્ત અથવા નામથી, ષોડશોપચારપૂર્વક પૂજા કરવી, વંદન, નૃત્ય કરીને ભગવાનને ક્ષમા માગવી.