ન સ્વાધ્યાયસ્તપો વાપિ ન મંત્રો ન જુહોતયઃ । ફલંતિ ન તથા તિષ્યે પુરાણશ્રવણં યથા
ન પોતાનો પાઠ, ન તપ, ન મંત્ર, ન યજ્ઞ—કોઈ પણ પુરુષાર્થ પુરાણશ્રવણ જેટલું ફળ આપતું નથી.
એકૈકશ્રવણાદેવ પાતકં મહદેવ તુ । નાશમાપ્નોત્યસંદેહઃ શ્રીશૈલે વર્તનાદિવ
મહાદેવ, માત્ર એક શ્લોકનું શ્રવણ કરવાથી પણ મોટું પાપ નિશ્ચયે નાશ પામે છે, જેમ શ્રીશૈલમાં રહેવાથી થાય છે.
અતો ગુરુઃ પુરાણજ્ઞઃ શ્રોતૃવંદ્યોઽઘનાશનઃ । ન તસ્માદધિકઃ કશ્ચિદ્ગુરુરસ્તિ ગતિપ્રદઃ
આથી, પુરાણજ્ઞ ગુરુ શ્રોતાએ પૂજ્ય છે અને પાપનાશક છે; એથી મોટો, માર્ગદર્શક ગુરુ બીજો કોઈ નથી.
મંત્રેષુ ગુરવો યે ચ વેદશાસ્ત્રેષુ યે મતાઃ । નેશતે સર્વવિજ્ઞાનં દાતું તસ્માન્ન બોધકાઃ
મંત્રોના કે વેદશાસ્ત્રોના ગુરુઓ સર્વજ્ઞાન આપવામાં સમર્થ નથી, તેથી તેઓ સાચા બોધક નથી.
પિશાચાઃ પ્રાયશો રામ બ્રહ્મરાક્ષસનામિનઃ । વેદમંત્રસ્ય વેત્તારો દૃશ્યંતે ન પુરાણવિત્
રામ, પિશાચ કે બ્રહ્મરાક્ષસ તરીકે ઓળખાતા લોકો ઘણીવાર વેદમંત્રો જાણતા જોવા મળે છે, પણ પુરાણજ્ઞ મળતા નથી.
પુરાણવિમુખો નૈવ સર્વઃ સર્વં હિ પશ્યતિ । પુરાણજ્ઞો હિ તસ્તસ્માત્પાપનાશકરઃ પ્રભુઃ
જે પુરાણથી વિમુખ છે, એ બધું જોઈ શકતો નથી; પણ પુરાણજ્ઞ પાપનાશક અને સર્વોપરી છે.
તત્પૂજા સર્વપૂજા સ્યાત્સર્વદ્રોહોઽસ્ય પીડનમ્ । યથા સમસ્તદાનાનાં વિદ્યાદાનં પ્રશસ્યતે
એની પૂજા કરવી એ સર્વની પૂજા કરવી છે; અને એને દુઃખ આપવું એ સર્વને દુઃખ આપવું છે. જેમ જ્ઞાનદાન સર્વ દાનમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે,
પૌરાણિકસ્તથા ધન્યસ્તત્ર દાનં મહત્ફલમ્ । રામ ઉવાચ-। કિં વા પૌરાણિકે દેયં કિયત્કીદૃશમેવ ચ
એ જ રીતે, પુરાણકથાકાર ધન્ય છે અને તેને આપેલું દાન મહાન ફળ આપે છે. રામે પૂછ્યું: પુરાણકથાકારને શું આપવું, કેટલું અને કેવું આપવું જોઈએ?
પુરાણં કીદૃશં વર્જ્યં વર્જ્યઃ કીદૃક્પુરાણવિત્ । શંભુરુવાચ- ષડ્રસાનન્નપાનાનિ સ્નેહદ્રવ્યાણિ યાનિ ચ
કયું પુરાણ ટાળવું અને કયો પુરાણજ્ઞ ટાળવો, એ વિશે શંભુએ કહ્યું: છ રસવાળું ખોરાક, પીણાં અને તેલ-ઘીથી બનેલ વસ્તુઓ,
ગૃહં સોપસ્કરં રામ પુરાણજ્ઞાય દાપયેત્ । પર્યાપ્તાન્યેવ સર્વાણિ અધિકાનિ ફલાધિકાત્
રામ, ઘર અને તેની બધી જ વસ્તુઓ પુરાણજ્ઞને આપવી જોઈએ; બધું પૂરતું હોવું જોઈએ, વધારે આપશો તો વધારે ફળ મળે છે.
દદ્યાદ્દ્રવ્યમતો ભૂયઃ સચૈલં શોભિતં મૃદુ । ભૂષણાનિ યથાર્હાણિ સ્વશક્ત્યા પ્રતિપાદયેત્
માણસે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વધુ દાન આપવું જોઈએ, જેમાં સુંદર, નરમ અને શોભાયમાન વસ્ત્રો અને યોગ્ય રીતે આભૂષણો પણ હોય.
ગંધપુષ્પં પ્રતિદિનં કેવલં ગંધમેવ ચ । કેવલં ચ તથા પુષ્પં ફલકાલે ફલાન્યપિ
દરરોજ સુગંધ અને ફૂલો અર્પણ કરવું, અથવા માત્ર સુગંધ, અથવા માત્ર ફૂલો, અને ફળો ઋતુ પ્રમાણે આપવું જોઈએ.
તાંબૂલં ચ તથા દદ્યાન્નમસ્કુર્યાચ્ચ ભક્તિતઃ । પુરાણસ્ય સમાપ્તૌ તુ દદ્યાદ્દાનાદિકં તથા
તે જ રીતે, તાંબુલ પણ આપવું અને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરવો; અને પુરાણના અંતે દાન વગેરે આપવું જોઈએ.
અધિકં તુ તથા દેયં ભૂહિરણ્યાદિકં નૃપ । ન ચ તૂષ્ણીમુપક્રમ્ય શ્રોતુમર્હતિ કશ્ચન
વધુમાં, જમીન, સોનાં વગેરે પણ દાન આપવું જોઈએ, રાજા; અને કોઈએ ચુપચાપ આવીને સાંભળવું નહીં જોઈએ.
સભાસદ્ભિઃ કૃતા ચૈવ યા પૂજૈકેન વા કૃતા । દેવસ્થાને યથાશક્તિ સર્વૈઃ પૂજનમિષ્યતે
સભામાં બધાએ કે એક વ્યક્તિએ પૂજા કરી હોય, દેવસ્થાનમાં દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પૂજા કરવી એ યોગ્ય છે.
તીર્થેપિ ચ યથા રામ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ । સ્વશક્ત્યા પૂજનં કુર્યાત્પુરાણજ્ઞાય રાઘવ
રામ, તીર્થોમાં અને પવિત્ર સ્થળોએ પણ, પુરાણ જાણનારની પૂજા પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવી જોઈએ.
શ્રોતુસ્તુ લક્ષણં પૂર્વં મયોક્તં તુ ભવેન્નૃપ । પૌરાણિકસ્ય સર્વસ્ય લક્ષણં કથયામિ તે
રાજા, હું સાંભળનારના ગુણો પહેલા કહી ચૂક્યો છું; હવે હું તને પુરાણ વાંચનારના લક્ષણો કહું છું.
કુલહીનો મહાવ્યાધિર્મહાપાપી તિરસ્કૃતઃ । શૌચાચારવિહીનશ્ચ વેદસ્મૃતિવિવર્જિતઃ
જે વ્યક્તિ કુટુંબથી વિહોણી, ભારે રોગગ્રસ્ત, મોટા પાપી, તિરસ્કૃત, શુદ્ધિ અને સારા વર્તનથી વિહોણી, અને વેદ-સ્મૃતિથી અજાણ હોય,
અન્યદેવઃ પૂતિવચો વ્યંગશ્ચાપ્યધિકાંગવાન્ । પરપૂર્વાપતિઃ સ્તેનઃ પ્રાણિહંતા નિરાકૃતિઃ
જે બીજાં દેવોની પૂજા કરે, દુર્ગંધ વાણી બોલે, વિકલાંગ હોય કે વધેલા અંગો ધરાવે, બીજાની પત્ની પ્રથમ ધરાવે, ચોર હોય, જીવહિંસક હોય, કે ખરાબ દેખાવ ધરાવે,
અથ વર્જ્યં પુરાણં તે કથયામિ નૃપોત્તમ । પૂર્વજ્ઞૈરુચ્યમાનં ચ યત્પ્રોક્તં મુનિભિઃ પરૈઃ
હવે હું તને કહું છું, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, કયું પુરાણ ટાળવું જોઈએ, જે પૂર્વજોએ અને મહાન ઋષિઓએ જણાવ્યું છે.
વ્યાસાદયો મુનિવરા યત્પ્રોચુસ્તદુદીરયેત્ । પુરાણસ્થં પઠેદ્ગ્રન્થં વ્યાખ્યાયેત વિચારયન્
માણસે માત્ર વ્યાસ અને અન્ય મહાન ઋષિઓએ જે કહ્યું છે તે જ વાંચવું જોઈએ; પુરાણમાં રહેલા ગ્રંથને વાંચી, વિચારપૂર્વક સમજાવવું જોઈએ.
યયા કયાપિ વા રામ ભાષયાદેશભાષતઃ । ન દેશભાષા રચિતં ગ્રંથં શ્રુત્વા ફલં લભેત્
રામ, કોઈ પણ ભાષામાં કે પ્રદેશી બોલીમાં બોલવામાં આવે, પ્રદેશી ભાષામાં રચાયેલ ગ્રંથ સાંભળવાથી ફળ મળતું નથી.
વ્યાખ્યા યા કાપિ કાકુત્સ્થ પુરાણસ્ય હિતા હિ સા । તસ્માત્ત્વં દેવયાચસ્વ વ્યાખ્યાસ્યે યત્પુરાણકમ્
કાકુત્સ્થ, પુરાણની કોઈ પણ વ્યાખ્યા હિતકારક છે; તેથી, તું દેવોને પ્રાર્થના કર, હું તને પુરાણ સમજાવીશ.
શંભુરુવાચ- એવં પૌરાણિકેનોક્તં શ્રુતવાનપિ ગૌતમઃ । સ્વયં વસ્ત્રત્રયં પ્રાદાદ્બ્રાહ્મણાય મહાત્મને
શંભુએ કહ્યું: પુરાણ વાંચનારના કહેવા પ્રમાણે, ગૌતમએ સાંભળીને પોતે મહાત્મા બ્રાહ્મણને ત્રણ વસ્ત્રો આપ્યા.
કૌર્મં પુરાણં પ્રથમં શ્રુતવાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ । દત્તવાન્સ્વર્ણમધિકં વસ્ત્રાણિ ચ શુભાનિ ચ
અમને સાંભળ્યું છે કે તેણે પ્રથમ કૂર્મ પુરાણ સાંભળ્યું; તેણે વધુ સોનાં અને સુંદર વસ્ત્રો આપ્યા.
અથ લૈંગં ચ શુશ્રાવ વૈષ્ણવં વામનં તથા । પાદ્મં ચ ગારુડં ચૈવ સૌરં બ્રાહ્મમથૈવ ચ
પછી તેણે લિંગ, વૈષ્ણવ, વામન, પદ્મ, ગારુડ, સૂર્ય અને બ્રહ્મ પુરાણ પણ સાંભળ્યા.
એવમષ્ટ સ શુશ્રાવ પુરાણાનિ સ ગૌતમઃ । અથ રામાયણં ચૈવ કૌર્મમેવ પુનશ્ચ સઃ
આ રીતે ગૌતમએ આ આઠ પુરાણો સાંભળ્યા; પછી તેણે રામાયણ અને કૂર્મ પુરાણ ફરીથી સાંભળ્યા.
શિવનારાયણેત્યેવં જપં ચક્રે સદૈવ હિ । અવાપ નિધનં ચાપિ સ ગતો બ્રહ્મણઃ પદમ્
તે હંમેશા 'શિવ' અને 'નારાયણ' નામ જપતો હતો; તેણે મૃત્યુ પામી, બ્રહ્મના ધામમાં ગયો.
બ્રહ્મા સંપૂજ્ય તં વિપ્રં વિષ્ણુલોકમથાગમત્ । વિષ્ણુના પૂજિતઃ સોઽથ જગામ શિવમંદિરમ્
બ્રહ્માજીએ તે બ્રાહ્મણની પૂજા કરીને પછી વિષ્ણુલોકમાં ગયા; ત્યાં વિષ્ણુએ તેમની પૂજા કરી, ત્યારબાદ તેઓ શિવમંદિરમાં ગયા.
સર્વેષામેવ વંદ્યોઽસૌ ગૌતમો મુનિસત્તમઃ । ભારતશ્રવણે ચાપિ નિયમા યે મયેરિતાઃ
ગૌતમ મુનિ સર્વેના વંદનીય છે; અને મેં જે નિયમો કહ્યા છે, તે ભારત સાંભળતી વખતે પાળવા જોઈએ.