બીજપૂરં કુસુંભં ચ લોહિતં શૃંગમેવ ચ । અરરું નાલિકેરં ચ કૂષ્માંડકં તથૈવ ચ
બીજાપૂરો, કસુંભો, લાલ ફળો, અરરુ, નાળિયેર અને કૂષ્માંડ (કોળું) પણ ટાળો.
કોવિદારફલં તૈલપક્વં માનવજં પયઃ । વાર્ધ્રીણસ ખરી દુગ્ધં સૂતિકા ક્ષીરમાવિકમ્
કોઇદારોનું ફળ, તેલમાં રાંધેલું દૂધ, માનવ દૂધ, ભેંસ અને ગધેડીનું દૂધ, પ્રસૂતિ પછી સ્ત્રીનું દૂધ અને ધોળી બકરાનું દૂધ ટાળો.
ઔષ્ટ્રમેકશફક્ષીરં માર્ગમાજં નૃસંભવમ્ । વિવત્સાસંધિનીક્ષીરં લવણં ચૈવ યોગિ યત્
ઊંટનું દૂધ, એક ખુરવાળા પ્રાણીઓનું દૂધ, જંગલી પ્રાણીઓનું માંસ, જે ગાયના વાછરડાને મૃત્યુ થયું હોય તેનું દૂધ અને મીઠું, હે યોગી, ટાળો.
નાલિકેરરસં કાંસ્યે તામ્રે મધુ ચ સીસકે । કાચે તક્રં કરંભાંશ્ચ ઘૃતાક્તાન્નૈવ કારયેત્
નાળિયેરનું રસ કાંસ્ય કે તાંબાના વાસણમાં, મધ સીસાના વાસણમાં, છાશ કાચના વાસણમાં અને ઘી વાળું ખોરાક આવા વાસણોમાં ક્યારેય બનાવવું નહીં.
હોમં તુ મૃણ્મયે પાત્રે પુરોડાશં તુ રાજતે । ન સેવેત પરં લોકે શુભાર્થી તુ વિચક્ષણઃ
હોમ માટીના વાસણમાં અને પુરોડાશ ચાંદીના વાસણમાં કરો; શુભતા ઈચ્છે તે વિવેકી માણસે બીજાં વાસણોનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ.
પાત્રાંતશ્ચૂર્ણલેપોઽપિ તત્ર ભક્ષણમેવ ચ । ક્રમુકસ્ય તથા ભક્ષશ્ચૂર્ણપત્રસ્ય ચૈવ હિ
વાસણની અંદર ચૂર્ણ લગાડીને ખાવું નહીં, ન પાનનું ફળ ખાવું, ન પાનના પત્તાનું ચૂર્ણ ખાવું.
ક્રમુકસ્યાપિ પક્વસ્ય ભક્ષણં ક્રમિયોગિનઃ । પાયસે લવણં ચૈવ કેવલં ચ કરાર્પિતમ્
યોગી માટે પણ, રાંધેલું પાનનું ફળ ખાવું, પાયસમાં મીઠું નાખવું કે હાથમાં મૂકવું — આ બધું ટાળવું જોઈએ.
સિંધુસૌરાષ્ટ્રકાંબોજમાગધેષુ ચ સિંહલે । ન દોષાય ભવેત્તત્ર ક્ષીરં ચ લવણાન્વિતમ્
સિંધ, સૌરાષ્ટ્ર, કાંબોજ, માગધ અને સિંહલ દેશમાં દૂધમાં મીઠું નાખવું દોષરૂપ નથી.
ક્ષીરાણિ ચ સમસ્તાનિ લવણાનિ ચ યોગતઃ । દેશેષ્વન્યેષુ દોષાય પાને ચૈવેહ સંશયઃ
બીજા પ્રદેશોમાં દૂધ અને મીઠું ભેગું કરવું દોષરૂપ છે; અહીં તેને પીવામાં પણ સંશય છે.
કિમત્ર બહુનોક્તેન સદ્ભિર્નિંદ્યં વિવર્જયેત્ । શંભુરુવાચ- એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ
અહીં વધારે શું કહેવું? સારા લોકો જેની નિંદા કરે છે, તે ટાળી દો.
સ્વમેવ ભવનં ગત્વા ચિંતયામાસ દુઃખિતઃ । રાત્રૌ મૃત્યુર્દિવા ચેતિ ન જાનાતિ મહાનપિ
પછી પોતાનાં ઘરમાં જઈને, તે દુઃખી થઈ બેઠો અને વિચારી રહ્યો હતો કે, મોટો માણસ પણ એ જાણતો નથી કે મૃત્યુ રાત્રે આવશે કે દિવસે.
પરલોકે સુખં દુઃખમિહ ભોગવિનોદનમ્ । ક્રિમિકીટમનુષ્યાદ્યૈઃ સુખ દુઃખૈઃ પૃથક્પૃથક્
પરલોકમાં સુખ કે દુઃખ મળે છે; અહીં ભોગવિલાસમાં સુખ-દુઃખ મળે છે, અને એ પણ કીડા, જીવ, માનવ વગેરે દરેકને અલગ અલગ રીતે અનુભવાય છે.
પ્રતિજીવંતુ હેતૂનાં ભેદોઽપિ સુવિનિશ્ચયઃ । એકસ્યાપિ હિ જીવસ્ય નાસ્તિ ચૈકવિધા સ્થિતિઃ
દરેક જીવના કારણો અલગ અલગ છે, એ સ્પષ્ટ જાણીતું છે; એક જ જીવ માટે પણ એક જ પ્રકારની અવસ્થા નથી હોતી.
જન્મકાલે મહાઽજ્ઞાનં શૈશવેત્યલ્પબોધનમ્ । સ્ખલત્પદેલ્પવિજ્ઞાનં બાલ્યે ચાલ્પં તથૈવ ચ
જન્મ સમયે ભારે અજ્ઞાન હોય છે; બાળપણમાં થોડું જ સમજણ હોય છે; બાળાવસ્થામાં પગ લથડતા હોય છે અને જ્ઞાન પણ ઓછું જ હોય છે, અને એ જ રીતે રહે છે.
કૌમારે ક્રીડનરતિર્યૌવને વિષયોષિતમ્ । યૌવને વિનિવૃત્તે તુ દ્રવ્યસંપાદનેષણા
કિશોરાવસ્થામાં રમવામાં મન લાગે છે; યુવાનાવસ્થામાં વિષય અને સ્ત્રીઓમાં રસ રહે છે; યુવાની વીતી જાય પછી ધન-માળ મેળવવાની ઈચ્છા થાય છે.
વાર્દ્ધકે ભોગલિપ્સા ચ ન ભોક્તું ક્ષમતેપિ ચ । દૂષિકા શ્લેષ્મલાલાભિર્વલીપલિતકંપનૈઃ
વૃદ્ધાવસ્થામાં ભોગવાની ઈચ્છા તો રહે છે, પણ ભોગવી શકાતું નથી; શરીર શ્લેષ્મા, લાળ, ચામડીની વાળીઓ, સફેદ વાળ અને કંપારીથી પીડાય છે.
શ્વાસકાસાનિલાક્ષિપ્તૈર્હૃષીકૈર્વિકલૈર્યુતઃ । કિંચિદ્ધર્તું ન શક્નોતિ ન ચ જાનાતિ કિંચન
શ્વાસ, ઉધરસ, વાયુ અને ઇન્દ્રિયો દુર્બળ થઈ જાય છે; એમાં કંઈ પકડી શકાતું નથી, અને કંઈ સમજાતું પણ નથી.
તિષ્ઠંતીષુ પરસ્ત્રીષુ ગુહ્યસ્થાનં પ્રદર્શયેત્ । કોશકંડૂયનપરઃ ક્રૂરો જીવિતલક્ષણૈઃ
પ旁ે સ્ત્રીઓ ઉભી હોય ત્યારે પણ, પોતાનું ગુપ્ત અંગ દેખાડે છે; શરીર ખંજવાળવામાં વ્યસ્ત રહે છે, સ્વભાવમાં કઠોર થઈ જાય છે, અને જીવનના ચિહ્નો દેખાય છે.
કંડૂયતે સ્ફિચૌ વસ્ત્રમુદ્ધૃત્ય ચ વિચાલયન્ । ભુંજાનઃ શ્લેષ્મણા ગ્રાસં ગ્રસિતું ન ચ શક્નુયાત્
પીઠે ખંજવાળે છે, કપડું ઉંચકીને હલાવે છે; ખાવા બેસે ત્યારે શ્લેષ્મા ખોરાકમાં અટકે છે અને ગળી શકાતું નથી.
યદા કાસસ્તદા જજ્ઞે પાયુવાયુશ્ચ શબ્દવાન્ । નિઃસૃતિશ્ચ મલસ્યાપિ શ્લેષ્મનિર્ગમ એવ ચ
જ્યારે ઉધરસ આવે ત્યારે પીઠેથી અવાજ સાથે વાયુ નીકળી જાય છે; મલ પણ બહાર જાય છે અને શ્લેષ્મા પણ નીકળી જાય છે.
સ્નુષાદિભર્ત્સનં બાલ તાલહાસ્યનિદર્શનમ્ । ગુરુનિર્ગમનાદીનિ સંચિંત્ય ચ પુનઃ પુનઃ
વહુ વગેરે તેને ધિક્કારે છે, બાળકો મજાક કરે છે, અને એ વારંવાર વડીલોનાં વિદાય વગેરેની વાતો યાદ કરે છે.
આહૂતો ભોજનાદ્યર્થં ભોજ્યાન્નાદિ વિનિંદયન્ । ચિરમુષ્ણં ચ નિર્ભર્ત્સ્ય પુનશ્ચિંતામવાપ સઃ
જ્યારે ખાવા માટે બોલાવે છે ત્યારે ખોરાકની ટીકા કરે છે, લાંબો સમય ઠંડો પડ્યો છે એમ ઠપકો આપે છે અને ફરી ચિંતામાં પડી જાય છે.
અતિદુષ્કૃતિકર્મ્માહં કથં ભોક્ષ્યે કથં સ્વપે । કથં તિષ્ઠે કથં ગચ્છે પરલોકઃ કથં ભવેત્
"મારે તો ઘણાં પાપ કામ કર્યા છે, હવે કેમ ખાઉં, કેમ ઊંઘું, કેમ ઊભો રહું, કેમ ચાલું, અને પરલોકમાં શું થશે?"
ઇતિ ચિંતાકુલો નિત્યં ન નમત્યપરાન્વિતઃ । દ્વિજસ્ય સદનં ગત્વા પુરાણજ્ઞસ્ય રાઘવ
આવી ચિંતામાં હંમેશા ગરકાવ રહે છે, બીજાને નમતું નથી; પછી એ જ્ઞાની બ્રાહ્મણના ઘરમાં જાય છે, હે રાઘવ.
લજ્જાવાક્કૃતવક્ત્રશ્ચ કિંકરોમીત્યભાષત । ન કિંચિદપ્યુવાચાસૌ દ્વિજઃ પૌરાણિકસ્તદા
લજ્જાથી મોઢું નીચે કરી, એ પૂછે છે: "હવે શું કરું?" પણ પુરાણ જાણનારા બ્રાહ્મણે કંઈ બોલ્યું નહીં.
પાપોયમિતિ વિજ્ઞાય શિષ્યેણ નિરગામયત્ । ગૌતમોપિ વિનિર્ગમ્ય દ્વાર્યેવ ચ બહિઃ સ્થિતઃ
તે પાપી છે એમ જાણી, બ્રાહ્મણે પોતાના શિષ્યને કહીને તેને બહાર મોકલી દીધો; ગૌતમ પણ બહાર જઈને બારણાની બહાર ઊભો રહ્યો.
ભુવ્યાસીનં તુ વિજ્ઞાય પુરાણાર્થવિચારકમ્ । કથં કથમપિ પ્રાપ્ય પીઠં દત્તં ચ નાભજત્
પછી તેણે જોયું કે એ પુરાણના અર્થમાં મન લગાવીને જમીન પર બેઠો છે; તે કોઈ રીતે નજીક ગયો પણ આપેલો પાટિયો સ્વીકાર્યો નહીં.
નિષણ્ણો ભૂતલે રામ પુરાણજ્ઞમભાષત । પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યામિ તદત્રૈવ વિધીયતામ્
પૃથ્વી પર બેઠા બેઠા, હે રામ, એ પુરાણજ્ઞને કહ્યું: "હું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું છું, તો એ અહીં જ નિર્ધારિત કરો."
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- પાપાનિ કીર્તયસ્વ ત્વં સર્વથૈવ કૃતાનિ તુ । સ ચાપિ નાઽકૃતં કિંચિન્મયા પાપમિતીરયન્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તમે જે પણ પાપ કર્યા છે, બધાં ખુલ્લેઆમ કહો.' ત્યારે તેણે કહ્યું: 'મારે તો એક પણ પાપ બાકી રાખ્યું નથી, બધાં જ કર્યા છે.' એમ કહીને તે બોલ્યો.
રુદન્પપાત ભૂમ્યાં ચ કથં તાતેતિ પીડિતઃ । બ્રાહ્મણસ્તમથ પ્રાહ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે
રડતો રડતો તે જમીન પર પડી ગયો અને દુઃખથી પૂછ્યું: 'પિતા, હવે શું કરું?' ત્યારે બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'આપણે માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.'