એકશય્યાસમાસીનૌ તાવુભૌ દેવદંપતી । ગાયન્નાસ્તે સ હનુમાંસ્તુંબુરુર્નારદસ્તથા
દેવદંપતી એક જ શૈયા પર બેઠા હતા; હનુમાન, તુંબુરુ અને નારદ પણ ગીત ગાતા બેઠા.
નાનાવિધિવિલાસાંશ્ચ ચકાર પરમેશ્વરઃ । આહૂય પાર્વતીમીશ ઇદં વાક્યમુવાચ હ
પરમેશ્વરે અનેક પ્રકારની લીલાઓ કરી. પછી ઈશ્વરે પાર્વતીને બોલાવીને તેને આ રીતે કહ્યું.
શ્રીસદાશિવ ઉવાચ- રચયિષ્યામિ ધમ્મિલ્લમેહિ મત્પુરતઃ શુભે । દેવ્યાહ ન ચ યુક્તં તદ્ભર્ત્રાશુશ્રૂષણં સ્ત્રિયઃ
શ્રી સદાશિવે કહ્યું: 'હે શુભે, હું તારી વાળની વેણી મારી સામે ગૂંધી દઈશ.' તો દેવી બોલી: 'પતિએ પત્નીનું સેવન કરવું યોગ્ય નથી.'
કેશપ્રસાધનકૃતાવનર્થાંતરમાપતેત્ । કેશપ્રસાધને દેવ તત્વં સર્વં ન ચેપ્સિતમ્
વાળ ગૂંથવામાં લાગીએ ત્યારે બીજું વ્યર્થ કામ ઉભું થાય છે; હે દેવ, વાળ ગૂંથવામાં સાચો અર્થ કોઈને ઇચ્છિત જ નથી.
અથ બંધે કૃતે પશ્ચાદંસપ્રાંતપ્રમાર્જનમ્ । તનોશ્ચરમસંલગ્ન કેશપુષ્પાદિમાર્જનમ્
પછી વેણી ગૂંધી થઈ જાય પછી, ખભાના છેડે લાગેલી ધૂળ સાફ કરવી પડે, અને શરીર તથા વાળમાં ચોંટેલા ફૂલો વગેરે દૂર કરવા પડે.
એતસ્મિન્વર્તમાને તુ મહાત્માનો યદાગમન્ । તદા કિમુત્તરં વાચ્યં તવ દેવાદિવંદિનઃ
આ બધું ચાલતું હોય ત્યારે, જો મહાન આત્માઓ આવી જાય, તો તારા દેવદૂતોએ શું જવાબ આપવો?
નાયાંતિ ચેદથ વિભો ભીતિર્નાશમુપેષ્યતિ । એવં હિ ભાષમાણાં તાં કરેણાકૃષ્ય શંકરઃ
જો તેઓ ના આવે તો, હે પ્રભુ, ડર તેમને વિનાશ તરફ લઈ જશે. એ રીતે બોલતી વખતે શંકરે તેને પોતાના હાથથી નજીક ખેંચી લીધી.
સ્વોર્વોસ્તાં સ્થાપયિત્વૈવ વિસ્રસ્ય કચબંધનમ્ । વિભજ્ય ચ કરાભ્યાં સ પ્રસસાર નખૈરપિ
પછી તેણે તેને પોતાના ઘૂંટણે બેસાડીને, વાળની વેણી ઢીલી કરી, હાથથી વહેંચી અને નખથી સરખી કરી.
વિષ્ણુદત્તાં પારિજાતસ્રજં કચગતામપિ । કૃત્વા ધમ્મિલ્લમકરોદથ માલાં કરાગતામ્
વિષ્ણુએ આપેલી પારિજાતની માળા, જે વાળમાં હતી, તે કાઢી વેણી બનાવી અને પછી માળા તેના હાથમાં મૂકી.
મલ્લિકાસ્રજમાદાય બબંધ કચબંધને । કલ્પપ્રસૂનમાલાં ચ બ્રહ્મદત્તાં મહેશ્વરઃ
મલ્લિકા ફૂલોની માળા લઈને વાળમાં ગૂંધી, અને મહાદેવએ બ્રહ્માએ આપેલી કલ્પવૃક્ષની ફૂલોની માળા પણ therein મૂકી.
પાર્વતીવસને ગૂઢગંધાઢ્યે ચ સમાદધાત્ । અથાંસપૃષ્ઠસંલગ્નમાર્જનં કૃતવાન્વિભુઃ
પાર્વતીના સુગંધિત વસ્ત્રો ગોઠવી અને પછી ખભાના પાછળ ચોંટેલું બધું સાફ કર્યું.
શ્લથનીવેરધો દેવ્યા વસ્ત્રવેષ્ટેરધોગતઃ । દેવઃ કિમિદમિત્યુક્ત્વા નીવીબંધં ચકાર હ
દેવીનું નીચું વસ્ત્ર ઢીલું પડી નીચે જતું જોઈ ભગવાને કહ્યું: 'આ શું છે?' અને પછી તેની નાડી બાંધી.
નાસાભૂષણમેતત્તે પશ્યામિ સ મદાત્તતઃ । ઇત્યુક્ત્વા સ્વયમાદાય વિચ્છાયં મૌક્તિકં સતી
'આ તો તારો નાકનો આભૂષણ નથી,' એમ કહી. પછી સતીએ પોતે મોતી લઈને તપાસ્યું.
હરિદ્રાયાઃ સમાયોગે મુક્તાફલમદીપ્તિમત્ । ઇદં હિ ધ્રિયતાં મુક્તાફલં મમ તવ પ્રિયમ્
હળદર લગાડતાં મોતી તેજથી ચમકતું થયું. 'આ મોતી, પ્રિયે, મારા અને તારા માટે રાખી લે.'
પાર્વત્યુવાચ- અહો ત્વન્મંદિરં શંભો સર્વવસ્તુસમૃદ્ધિમત્ । પૂર્વમેવ મયા સર્વં વસ્તુજ્ઞાતં વિભૂષણૈઃ
પાર્વતીએ કહ્યું: 'હે શંભુ, તારું મંદિર તો બધાં વસ્તુઓથી સમૃદ્ધ છે. હું પહેલેથી જ બધાં આભૂષણો અને વસ્તુઓ જાણી ચૂકી છું.'
અહો દ્રવિણસંપત્તિર્ભૂષણૈરવગમ્યતે । શિરોવિભૂષિતં દેવ બ્રહ્મશીર્ષસ્ય માલયા
'હા, ધન તો આભૂષણોથી ઓળખાય છે. તારો માથું તો બ્રહ્માના શિર્ષની માળાથી શોભે છે, હે દેવ.'
નરકસ્ય તથા માલા વક્ષઃસ્થલવિભૂષણમ્ । શેષશ્ચ વાસુકિશ્ચૈવ સવિષૌ તવ કંકણે
'નારકની માળા તારા છાતીનું શણગાર છે. શેષ અને વાસુકિ, બંને ઝેરવાળા, તારા કંકણ છે.'
દિશોંઽબરે જટા કેશા ભસિતં ચાંગરાગકમ્ । મહોક્ષો વાહનં ગોત્રં કુલં ચાજ્ઞાતમેવ ચ
'દિશાઓ અને આકાશ તારા જટાવાળ છે, ભસ્મ તારા અંગ પર લગાવાનું છે. મહાવૃષભ તારો વાહન છે, અને તારું કુળ અજાણ્યું છે.'
જ્ઞાયેતે પિતરૌ નૈવ વિરૂપાક્ષં તથા વપુઃ । એવં વદંતીં ગિરિજાં વિષ્ણુઃ પ્રાહાતિ કોપનઃ
'તારા માતા-પિતા જાણીતા નથી, અને તારો સ્વરૂપ પણ નહીં, હે ત્રિનેત્રધારી.' એ રીતે ગિરિજાને બોલતી જોઈ, વિષ્ણુ ગુસ્સે થઈ બોલ્યા:
કિમર્થં નિંદસે દેવિ દેવદેવં જગત્પતિમ્ । ત્યક્ષ્યે પ્રાણાન્પ્રિયાન્ભદ્રે તવ નૂનમસંયમમ્
'હે દેવી, તું દેવોના દેવ, જગતના સ્વામીની નિંદા કેમ કરે છે? હે પ્રિયે, તારી અણગમથી હું જીવ ત્યજી દઈશ.'
યત્રેશનિંદનં ભદ્રે તત્ર નો મરણં વ્રતમ્ । ઇત્યુક્ત્વાથ નખાભ્યાં હિ હરિશ્છેત્તું શિરોગતઃ
જ્યાં ભગવાનની નિંદા થાય છે, હે ભદ્રે, ત્યાં હું મરવાનો સંકલ્પ નથી કરતો. આવું કહીને હરિએ પોતાના નખોથી માથું કાપવાની તૈયારી કરી.
મહેશસ્તુ કરં ગૃહ્ય પ્રાહ મા સાહસં કૃથાઃ । પાર્વતીવચનં સર્વં પ્રિયં મમ તવાપ્રિયમ્
મહેશ્વરે તેનો હાથ પકડીને કહ્યું: 'તું આવું ઉતાવળું કામ ના કર. પાર્વતીના બધા શબ્દો મને પ્રિય છે, પણ તને અપ્રિય લાગે છે.'
મમાપ્રિયં હૃષીકેશ કર્તું યત્કિંચિદિષ્યતે । ઓમિત્યુક્ત્વાથ ભગવાંસ્તૂષ્ણીંભૂતોઽભવદ્ધરિઃ
'હૃષીકેશ, તું જે કંઈ કરવું ઇચ્છે છે, એ બધું મને અપ્રિય છે.' એમ કહી ભગવાન હરિએ 'ૐ' ઉચ્ચારીને મૌન ધારણ કર્યું.
હનુમાનથ દેવાય વ્યજ્ઞાપયદિદં વચઃ । અર્થયામિ વિનિષ્કામં મમ પૂજાવ્રતં તથા
પછી હનુમાનજી એ દેવતાને વિનંતી કરી: 'હું કોઈ ફળની ઇચ્છા વિના મારી પૂજા અને વ્રત કરવા માંગું છું.'
પૂજાર્થમપ્યહં ગચ્છે મમાનુજ્ઞાતુમર્હસિ । શંકર ઉવાચ- કસ્ય પૂજા ક્વ વા પૂજા કિં પુષ્પં કિં દલં વદ
'મારે પૂજાના હેતુથી જવું છે, કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો.' શંકરજી બોલ્યા: 'કોઈની પૂજા? કયાં પૂજા? કયું પુષ્પ, કયું પાન — કહો.'
કો ગુરુઃ કશ્ચ મંત્રસ્તે કીદૃશં પૂજનં તથા । એવં વદતિ દેવેશે હનૂમાનતિકંપિતઃ
'તો તારો ગુરુ કોણ? તારો મંત્ર કયો છે? અને કેવી રીતે પૂજન કરવાનું છે?' દેવોના સ્વામી એમ પૂછતાં હનુમાનજી ખૂબ જ કાંપવા લાગ્યા.
વેપમાનસમસ્તાંગઃ સ્તોતુમેવ પ્રચક્રમે । હનૂમાનુવાચ- નમો દેવાય મહતે શંકરાયામિતાત્મને
હનુમાનજીનું આખું શરીર ધ્રૂજી ઉઠ્યું અને તેઓ સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. હનુમાનજી બોલ્યા:
યોગિને યોગધાત્રે ચ યોગિનાં ગુરવે નમઃ । યોગિગમ્યાય દેવાય જ્ઞાનિનાં પતયે નમઃ
'મહાન દેવ શંકર, અનંત સ્વરૂપ ધરાવનાર, યોગી, યોગના આધાર, યોગીઓના ગુરુને વંદન છે.'
વેદાનાં પતયે તુભ્યં દેવાનાં પતયે નમઃ । ધ્યાનાયધ્યનગમ્યાય ધાતૄણાં ગુરવે નમઃ
'યોગીઓ માટે પામ્ય, જ્ઞાની લોકોના સ્વામી, વેદોના સ્વામી, દેવતાઓના સ્વામી, ધ્યાનથી પામ્ય એવા, સર્જનહારના ગુરુને વંદન છે.'
શિષ્ટાયશિષ્ટગમ્યાય ભૂમ્યાદિ પતયે નમઃ । નમસ્તેત્યાદિના વેદવાક્યાનાં નિધયે નમઃ
'શિષ્ટ અને અશિષ્ટ બંને માટે પામ્ય અને અપામ્ય એવા, પૃથ્વી અને તત્ત્વોના સ્વામી, 'નમ:'થી શરૂ થતા વેદવાક્યના ધનને વંદન છે.'