કૃતસંધ્યાસ્તટાકે તુ મહેશાદ્યાસ્તુ કૃત્સ્નશઃ । અથોત્તરમુખઃ શંભુર્ન્યાસં કૃત્વા જજાપ હ
પોંડ પાસે મહેશ અને બીજા બધા સંધ્યાવંદન પૂર્ણ કરીને બેઠા; પછી શંભુએ ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને ન્યાસ કરી જપ શરૂ કર્યો.
અથવિષ્ણુર્મહાતેજા મહેશમિદમબ્રવીત્ । સર્વૈર્નમસ્યતે યસ્તુ સર્વૈરેવ સમર્ચ્યતે
પછી તેજસ્વી વિષ્ણુએ મહેશજીને કહ્યું: 'જેને બધા નમસ્કાર કરે છે, જેને બધા પૂજે છે—'
હૂયતે સર્વયજ્ઞેષુ સ ભવાન્કિં જપિષ્યતિ । રચિતાંજલયઃ સર્વે ત્વામેવૈકમુપાસતે
'જે દરેક યજ્ઞમાં આહ્વાન પામે છે—તમે હવે શું જપશો? બધા તો હાથ જોડીને માત્ર તમારું જ પૂજન કરે છે.'
સ ભવાન્દેવદેવેશ કસ્મૈ વા રચિતાંજલિ । નમસ્કારાદિ પુણ્યાનાં ફલદસ્ત્વં મહેશ્વર
'દેવતાઓના સ્વામી, તમે કોને નમસ્કાર કરશો? મહેશ્વર, તમે તો સર્વે પુણ્યકર્મોના ફળ આપનાર છો.'
તવ કઃ ફલદો વંદ્યઃ કો વા ત્વત્તોધિકો વદ । શંકર ઉવાચ- ધ્યાયે ન કિંચિદ્ગોવિંદ ન નમસ્યેહ કિંચન
'તમારા કરતાં વધારે ફળ આપનાર કોણ છે? કહો તો સાચું. શંકરજી બોલ્યા: 'ગોવિંદ, હું કશીનું ધ્યાન કરતો નથી, અહીં કશીને નમસ્કાર કરતો નથી.'
નોપાસ્યે કંચન હરે ન જપિષ્યેહ કિંચન । કિંતુ નાસ્તિકજંતૂનાં પ્રવૃત્ત્યર્થમિદં મયા
'હે હરિ, હું કોઈની ઉપાસના કરતો નથી, અહીં કશીનો જપ પણ કરતો નથી. પણ હું આ બધું નાસ્તિક લોકો માટે ઉદાહરણરૂપે કરું છું.'
દર્શનીયં હરે તે સ્યુરન્યથા પાપકારિણઃ । તસ્માલ્લોકોપકારાર્થમિદં સર્વં કૃતં મયા
'હે હરિ, નહિંતર પાપી લોકો તારો દર્શન કરવા તૈયાર ન થાય. તેથી, લોકહિત માટે જ મેં આ બધું કર્યું છે.'
ઓમિત્યુક્ત્વા હરિરથ તં નત્વા સમતિષ્ઠત । અથ તે ગૌતમગૃહં પ્રાપ્તા દેવગણર્ષયઃ
પછી હરિએ 'ૐ' કહીને તેમને નમસ્કાર કર્યું અને બાજુએ ઊભા રહ્યા. ત્યારબાદ બધા દેવતાઓ અને ઋષિઓ ગૌતમના ઘરે પહોંચ્યા.
સર્વે પૂજામથો ચક્રુર્દેવદેવે પિનાકિને । દેવો હનૂમતા સાર્દ્ધં ગાયન્નાસ્તે રઘૂત્તમ
ત્યાં બધાએ દેવોના દેવ પિનાકધારીની પૂજા કરી. ભગવાન હનુમાન સાથે બેઠા અને ગીત ગાતા હતા, હે રઘુકુલશિરોમણિ.
પઞ્ચાક્ષરીં મહાવિદ્યાં સર્વ એવ તદા જપન્ । હનૂમત્કરમાલંબ્ય દેવ્યભ્યાશં ગતો હરઃ
એ સમયે બધા જ પાંચ અક્ષરનું મહામંત્ર જપતા હતા. હરજી હનુમાનજીનો હાથ પકડીને દેવી પાસે ગયા.
એકશય્યાસમાસીનૌ તાવુભૌ દેવદંપતી । ગાયન્નાસ્તે સ હનુમાંસ્તુંબુરુર્નારદસ્તથા
દેવદંપતી એક જ શૈયા પર બેઠા હતા; હનુમાન, તુંબુરુ અને નારદ પણ ગીત ગાતા બેઠા.
નાનાવિધિવિલાસાંશ્ચ ચકાર પરમેશ્વરઃ । આહૂય પાર્વતીમીશ ઇદં વાક્યમુવાચ હ
પરમેશ્વરે અનેક પ્રકારની લીલાઓ કરી. પછી ઈશ્વરે પાર્વતીને બોલાવીને તેને આ રીતે કહ્યું.
શ્રીસદાશિવ ઉવાચ- રચયિષ્યામિ ધમ્મિલ્લમેહિ મત્પુરતઃ શુભે । દેવ્યાહ ન ચ યુક્તં તદ્ભર્ત્રાશુશ્રૂષણં સ્ત્રિયઃ
શ્રી સદાશિવે કહ્યું: 'હે શુભે, હું તારી વાળની વેણી મારી સામે ગૂંધી દઈશ.' તો દેવી બોલી: 'પતિએ પત્નીનું સેવન કરવું યોગ્ય નથી.'
કેશપ્રસાધનકૃતાવનર્થાંતરમાપતેત્ । કેશપ્રસાધને દેવ તત્વં સર્વં ન ચેપ્સિતમ્
વાળ ગૂંથવામાં લાગીએ ત્યારે બીજું વ્યર્થ કામ ઉભું થાય છે; હે દેવ, વાળ ગૂંથવામાં સાચો અર્થ કોઈને ઇચ્છિત જ નથી.
અથ બંધે કૃતે પશ્ચાદંસપ્રાંતપ્રમાર્જનમ્ । તનોશ્ચરમસંલગ્ન કેશપુષ્પાદિમાર્જનમ્
પછી વેણી ગૂંધી થઈ જાય પછી, ખભાના છેડે લાગેલી ધૂળ સાફ કરવી પડે, અને શરીર તથા વાળમાં ચોંટેલા ફૂલો વગેરે દૂર કરવા પડે.
એતસ્મિન્વર્તમાને તુ મહાત્માનો યદાગમન્ । તદા કિમુત્તરં વાચ્યં તવ દેવાદિવંદિનઃ
આ બધું ચાલતું હોય ત્યારે, જો મહાન આત્માઓ આવી જાય, તો તારા દેવદૂતોએ શું જવાબ આપવો?
નાયાંતિ ચેદથ વિભો ભીતિર્નાશમુપેષ્યતિ । એવં હિ ભાષમાણાં તાં કરેણાકૃષ્ય શંકરઃ
જો તેઓ ના આવે તો, હે પ્રભુ, ડર તેમને વિનાશ તરફ લઈ જશે. એ રીતે બોલતી વખતે શંકરે તેને પોતાના હાથથી નજીક ખેંચી લીધી.
સ્વોર્વોસ્તાં સ્થાપયિત્વૈવ વિસ્રસ્ય કચબંધનમ્ । વિભજ્ય ચ કરાભ્યાં સ પ્રસસાર નખૈરપિ
પછી તેણે તેને પોતાના ઘૂંટણે બેસાડીને, વાળની વેણી ઢીલી કરી, હાથથી વહેંચી અને નખથી સરખી કરી.
વિષ્ણુદત્તાં પારિજાતસ્રજં કચગતામપિ । કૃત્વા ધમ્મિલ્લમકરોદથ માલાં કરાગતામ્
વિષ્ણુએ આપેલી પારિજાતની માળા, જે વાળમાં હતી, તે કાઢી વેણી બનાવી અને પછી માળા તેના હાથમાં મૂકી.
મલ્લિકાસ્રજમાદાય બબંધ કચબંધને । કલ્પપ્રસૂનમાલાં ચ બ્રહ્મદત્તાં મહેશ્વરઃ
મલ્લિકા ફૂલોની માળા લઈને વાળમાં ગૂંધી, અને મહાદેવએ બ્રહ્માએ આપેલી કલ્પવૃક્ષની ફૂલોની માળા પણ therein મૂકી.
પાર્વતીવસને ગૂઢગંધાઢ્યે ચ સમાદધાત્ । અથાંસપૃષ્ઠસંલગ્નમાર્જનં કૃતવાન્વિભુઃ
પાર્વતીના સુગંધિત વસ્ત્રો ગોઠવી અને પછી ખભાના પાછળ ચોંટેલું બધું સાફ કર્યું.
શ્લથનીવેરધો દેવ્યા વસ્ત્રવેષ્ટેરધોગતઃ । દેવઃ કિમિદમિત્યુક્ત્વા નીવીબંધં ચકાર હ
દેવીનું નીચું વસ્ત્ર ઢીલું પડી નીચે જતું જોઈ ભગવાને કહ્યું: 'આ શું છે?' અને પછી તેની નાડી બાંધી.
નાસાભૂષણમેતત્તે પશ્યામિ સ મદાત્તતઃ । ઇત્યુક્ત્વા સ્વયમાદાય વિચ્છાયં મૌક્તિકં સતી
'આ તો તારો નાકનો આભૂષણ નથી,' એમ કહી. પછી સતીએ પોતે મોતી લઈને તપાસ્યું.
હરિદ્રાયાઃ સમાયોગે મુક્તાફલમદીપ્તિમત્ । ઇદં હિ ધ્રિયતાં મુક્તાફલં મમ તવ પ્રિયમ્
હળદર લગાડતાં મોતી તેજથી ચમકતું થયું. 'આ મોતી, પ્રિયે, મારા અને તારા માટે રાખી લે.'
પાર્વત્યુવાચ- અહો ત્વન્મંદિરં શંભો સર્વવસ્તુસમૃદ્ધિમત્ । પૂર્વમેવ મયા સર્વં વસ્તુજ્ઞાતં વિભૂષણૈઃ
પાર્વતીએ કહ્યું: 'હે શંભુ, તારું મંદિર તો બધાં વસ્તુઓથી સમૃદ્ધ છે. હું પહેલેથી જ બધાં આભૂષણો અને વસ્તુઓ જાણી ચૂકી છું.'
અહો દ્રવિણસંપત્તિર્ભૂષણૈરવગમ્યતે । શિરોવિભૂષિતં દેવ બ્રહ્મશીર્ષસ્ય માલયા
'હા, ધન તો આભૂષણોથી ઓળખાય છે. તારો માથું તો બ્રહ્માના શિર્ષની માળાથી શોભે છે, હે દેવ.'
નરકસ્ય તથા માલા વક્ષઃસ્થલવિભૂષણમ્ । શેષશ્ચ વાસુકિશ્ચૈવ સવિષૌ તવ કંકણે
'નારકની માળા તારા છાતીનું શણગાર છે. શેષ અને વાસુકિ, બંને ઝેરવાળા, તારા કંકણ છે.'
દિશોંઽબરે જટા કેશા ભસિતં ચાંગરાગકમ્ । મહોક્ષો વાહનં ગોત્રં કુલં ચાજ્ઞાતમેવ ચ
'દિશાઓ અને આકાશ તારા જટાવાળ છે, ભસ્મ તારા અંગ પર લગાવાનું છે. મહાવૃષભ તારો વાહન છે, અને તારું કુળ અજાણ્યું છે.'
જ્ઞાયેતે પિતરૌ નૈવ વિરૂપાક્ષં તથા વપુઃ । એવં વદંતીં ગિરિજાં વિષ્ણુઃ પ્રાહાતિ કોપનઃ
'તારા માતા-પિતા જાણીતા નથી, અને તારો સ્વરૂપ પણ નહીં, હે ત્રિનેત્રધારી.' એ રીતે ગિરિજાને બોલતી જોઈ, વિષ્ણુ ગુસ્સે થઈ બોલ્યા:
કિમર્થં નિંદસે દેવિ દેવદેવં જગત્પતિમ્ । ત્યક્ષ્યે પ્રાણાન્પ્રિયાન્ભદ્રે તવ નૂનમસંયમમ્
'હે દેવી, તું દેવોના દેવ, જગતના સ્વામીની નિંદા કેમ કરે છે? હે પ્રિયે, તારી અણગમથી હું જીવ ત્યજી દઈશ.'