વાનરં પશ્યતિ હરૌ મંડકં વિષ્ણુભાજને । ચિક્ષેપ મુનિસંઘેષુ પશ્યત્સ્વપિ મહેશ્વરઃ
હરિજી સામે બેઠેલા વાનરને જોઈને અને વિષ્ણુના વાસણમાં પડેલું મંડક જોઈને, મહાદેવજી એ મંડકને બધા ઋષિઓની વચ્ચે ફેંકી દીધું, અને બધા જોઈ રહ્યા હતા.
હનૂમતે દત્તવાંશ્ચ સ્વોચ્છિષ્ટં પાયસાદિકમ્ । ત્વદુચ્છિષ્ટમભોજ્યં તુ તવૈવ વચનાદ્વિભો
પછી મહાદેવજી એ પોતાનું બચેલું પાયસ વગેરે હનુમાનને આપ્યું અને કહ્યું: 'પ્રભુ, તમારું બચેલું ભોજન તો તમારાં જ આજ્ઞાથી કોઈ ખાઈ શકતું નથી.'
અનર્હં મમ નૈવેદ્યં પત્રં પુષ્પં ફલં તથા । મહ્યં નિવેદ્ય સકલં કૂપ એવ વિનિક્ષિપેત્
'મારે તો તમારું પત્ર, પુષ્પ કે ફળ જેવી ભેટ યોગ્ય નથી; જે કંઈ મને અર્પણ થાય છે, એ બધું કૂવામાં નાખી દો.'
અભુક્તે ત્વદ્વચો નૂનં ભુક્તે ચાપિ કૃપા તવ । સદાશિવ ઉવાચ- બાણલિંગે સ્વયંભૂતે ચંદ્રકાંતે હ્યવસ્થિતે
'જો કોઈ ભોજન ન કરે, તો એ પણ તમારી આજ્ઞાથી છે; અને જો કોઈ ભોજન કરે, તો એ તમારી કૃપાથી છે.' સદાશિવએ કહ્યું: 'બાણલિંગ પાસે, જ્યાં ચાંદ્રકાંતિ છે—'
ચાંદ્રાયણસમં જ્ઞેયં શંભોર્નૈવેદ્યભક્ષણમ્ । ભુક્તિવેલેયમધુના તદ્વૈરસ્યં કથાંતરાત્
'શંભુના ભોજનનું સેવન ચાંદ્રાયણ વ્રત જેટલું પવિત્ર માનવું, હવે ભોજન કરવાનો સમય છે—કોઈ પણ વેરાગ્ય છોડો.'
ભુક્ત્વા તુ કથયિષ્યામિ નિર્વિશંકં વિભુંક્ષ્વ તત્ । અથાસૌ જલસંસ્કારં કૃતવાન્ગૌતમો મુનિઃ
'ભોજન કર્યા પછી હું કહીશ—તમે નિર્ભય થઈને ભોજન કરો.' પછી ગૌતમ ઋષિએ જળ સંસ્કાર કર્યો.
આરક્તસુસ્નિગ્ધસુસૂક્ષ્મ ગાત્રાનનેકધા ધૌત સુશોષિતાંગાન્ । તડાગતોયૈઃ કૃતવીજઘર્ષિતૈર્વિશોધિતૈસ્તૈઃ કરકાનપૂરયત્
જેના અંગ લાલચટાક, મૃદુ અને અત્યંત નાજુક હતા, અને અનેક રીતે ધોઈને, સારી રીતે સૂકવીને, એ જળથી ભરેલા ઘડાં તળાવના શુદ્ધ જળથી ધોઈને ભરી દીધા.
નદ્યાઃ સૈકતવેદિકાં નવતરાં સંચ્છાદ્ય સૂક્ષ્માંબરૈઃ શુદ્ધૈઃ શ્વેતતરૈરથોપરિઘટાંસ્તોયેન પૂર્ણાન્ક્ષિપેત્ । ક્ષિપ્ત્વા નાલકજાતિમાસ્તપુટકં કંકોલકસ્તૂરિકાચૂર્ણં ચન્દનચંદ્રરશ્મિવિશદાં માલાં પુટાં તં ક્ષિપેત્
નદીના નવા રેતીના ચબુતરા પર શુદ્ધ, સફેદ અને નાજુક કપડાંથી ઢાંકી, ઉપર પાણીથી ભરેલા ઘડાં મૂકી, પછી ત્યાં કમળના ડાંઠનો ગોઠ, કપૂર, કંકોળ, કસ્તૂરીનો ચૂર્ણ અને ચંદન તથા ચાંદની જેવી શુદ્ધ માળા મૂકી એ ગોઠ ત્યાં રાખ્યો.
યામસ્યાપિ પુનશ્ચ વારિવસનેનાશોધ્ય કુંભે ક્ષિપેચ્ચંદ્ર ગ્રંથિમથો નિધાય બકુલં ક્ષિપ્ત્વા તથા પાટલામ્
પછી રાત્રિના વેળાએ ફરી પાણીથી શુદ્ધ કરી, ઘડામાં ચાંદ્રકાંતિની ગાંઠ મૂકી, પછી બકુલ અને પાટળના ફૂલો પણ ઉમેર્યા.
શેફાલીસ્તબકમથો જલં ચ તત્ર વિન્યસ્ય પ્રથમત એવ તોયશુદ્ધિમ્ । કૃત્વાથો મૃદુતરસૂક્ષ્મવસ્ત્રખંડેનાવેષ્ટેત્સૃણિકમુખં ચ સૂક્ષ્મચંદ્રમ્
પછી શેફાલીનું ગુચ્છ અને પાણી ત્યાં મૂકી, પહેલા પાણીની શુદ્ધતા જોઈ, પછી ખૂબ નરમ અને નાજુક કપડાના ટુકડાથી અને નાજુક ચાંદ્રકાંતિથી ઘડાના મોઢાને ઢાંકી દેવું.
અનાતપપ્રદેશે તુ નિધાય કરકાનથ । મંદવાતસમોપેતે સૂક્ષ્મવ્યજનવીજિતે
પછી એ ઘડાં છાંયાવાળા સ્થળે, જ્યાં હળવો પવન ફૂંકાય છે, ત્યાં મૂકી, નાજુક પંખાથી પંખો કરવો.
અથ ઉર્વીશસલિલૈઃ સિંચયેત્સૃણિકામપિ । સંસ્કૃત્વા સ્વાયતાસ્તત્ર નરા નાર્યોથ વા નૃપ
પછી જમીનના પાણીથી તૃણની વેધી છાંટવી, અને તૈયાર કરી, ત્યાં પુરુષો કે સ્ત્રીઓ હાજર રહેવું, રાજા.
તત્કન્યા વા ક્ષાલિતાંગા ધૌતવસ્ત્રાશ્ચ વા સહ । મધુપિંગલનિર્ય્યાસમસાંદ્રમગુરુદ્રવમ્
ત્યાં, જે કન્યા સ્વચ્છ શરીરવાળી હોય અને જે લોકો ધોઈલા વસ્ત્રો પહેરે, એ લોકો સાથે મધ જેવા રંગનું, બહુ ઘાટ ન હોય એવું સુગંધિત દ્રવ્ય પણ હોય.
બાહુમૂલે ચ કંઠે ચ વિલિપ્ય સાંદ્રમેવ ચ । મસ્તકે જાપ્યકં ન્યસ્ય પંચગંધવિલેપનમ્
એ ઘાટ સુગંધ બાહુના નીચે અને ગળે લગાવી, માથા પર જાપમાળ મૂકી, પાંચ પ્રકારના સુગંધિત લપસણથી અંગ ચોપડવું.
પુષ્પનદ્ધસુકેશાસ્તુ તાઃ શુભાસ્યાઃ સુનિર્મલાઃ । એવમેવોચિતાનાર્ય આત્તકુંકુમવિગ્રહાઃ
ફૂલોથી વણાયેલા વાળ, શુભ ચહેરા અને ખૂબ શુદ્ધ, અને એ રીતે યોગ્ય સ્ત્રીઓ, કુંકુમથી શોભિત રૂપ ધારણ કરે.
યુવત્યશ્ચારુસર્વાંગ્યો નિતરાં ભૂષણૈરપિ । એતાદૃગ્વનિતાભિર્વાનરૈર્વાદાપયેજ્જલમ્
યુવતીઓ, જેમના બધા અંગ સુંદર હોય અને અનેક આભૂષણોથી શોભિત હોય—એવી સ્ત્રીઓ કે આવા વાનરો દ્વારા જળ લાવડાવવું.
તેઽપિ પ્રદાનસમયે સૂક્ષ્મવસ્ત્રાલ્પવેષ્ટનમ્ । અથવા મકરે ન્યસ્ય કરકં તત્ર પશ્ય હિ
ત્યારે પાનસોપારી આપતી વખતે, તેઓ સુક્ષ્મ કપડાંથી સુપારીને લપેટે છે, અથવા તો મકર આકારના વાસણમાં સુપારી મૂકે છે—આવું જો.
દોરિકાન્યસ્તમુન્મુચ્ય તતસ્તોયં પ્રદાપયેત્ । એવં સત્કારયામાસ ગૌતમો ભગવાન્મુનિઃ
પછી વાસણ પર બાંધેલી દોરી ખોલીને, પાણી અર્પણ કરાય છે. આ રીતે મહાન ઋષિ ગૌતમજીએ આદરપૂર્વક આ વિધિ કરી હતી.
મહેશાદિષુ સર્વેષુ ભુક્તવત્સુ મહાત્મસુ । પ્રક્ષાલિતાંઘ્રિહસ્તેષુ ગંધોદ્વર્તિતપાણિષુ
મહાદેવ સહિત બધા મહાન આત્માઓએ ભોજન લીધા પછી, તેમના પગ અને હાથ ધોઈને, હાથમાં સુગંધિત ચૂર્ણ લગાવવામાં આવ્યું.
તદાસનસમાસીને દેવદેવે મહેશ્વરે । અથ નીચસમાસીના દેવાઃ સર્ષિગણાસ્તથા
તે સમયે દેવોના દેવ મહેશ્વર પોતાના આસન પર બેઠા હતા, જ્યારે બધા દેવો અને ઋષિગણ નીચેના સ્થાને બેઠા હતા.
મણિપાત્રેષુ સંવેષ્ટ્ય પૂગખંડાન્સુધૂપિતાન્ । અકોણવર્તુલાન્સ્થૂલાનસૂક્ષ્માનકૃશાનપિ
સુગંધિત સુપારીના ટુકડાઓને મણિથી બનેલા વાસણમાં રાખીને, તેમાં ક્યારેક ચોરસ, ગોળ, મોટા, નાના અને પાતળા ટુકડાઓ પણ હતા.
શ્વેતપત્રાણિ સંશોધ્ય ક્ષિપ્ત્વા કર્પૂરખંડકમ્ । ચૂર્ણં ચ શંકરાયાથ નિવેદયતિ ગૌતમે
સફેદ પાન સાફ કરીને તેમાં કપૂરના ટુકડા અને ચૂર્ણ મૂકી, પછી ગૌતમજીએ તે શંકર ભગવાનને અર્પણ કર્યું.
ગૃહાણ દેવ તાંબૂલમિત્યુક્તવચને મુનૌ । કપે ગૃહાણ તાંબૂલં પ્રયચ્છ મમ ખંડકાન્
મુનિએ કહ્યું: 'દેવ, પાન લો.' વાનરે ઉત્તર આપ્યો: 'પાન લો અને મને સુપારીના ટુકડા આપો.'
ઉવાચ વાનરો નાસ્તિ મમ શુદ્ધિર્મહેશ્વર । અનેકફલભુક્તત્વાદ્વાનરસ્તુ શુચિઃ કથમ્
વાનરે કહ્યું: 'મહેશ્વર, હું શુદ્ધ નથી; અનેક ફળો ખાધા હોવાથી વાનર શુદ્ધ કેવી રીતે રહી શકે?'
સદાશિવ ઉવાચ-। મદ્વાક્યાદખિલં શુદ્ધ્યેન્મદ્વાક્યાદમૃતં વિષમ્ । મદ્વાક્યાદખિલા વેદા મદ્વાક્યાદ્દેવતાદયઃ
સદાશિવે કહ્યું: 'મારા વચનથી બધું શુદ્ધ થાય છે; મારા વચનથી ઝેર અમૃત બની જાય છે; મારા વચનથી બધા વેદો અને દેવતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.'
મદ્વાક્યાદ્ધર્મવિજ્ઞાનં મદ્વાક્યાન્મોક્ષ ઉચ્યતે । પુરાણાન્યાગમાશ્ચૈવ સ્મૃતયો મમ વાક્યતઃ
મારા વચનથી ધર્મનું જ્ઞાન મળે છે; મારા વચનથી મોક્ષ મળે છે; પુરાણો, આગમો અને સ્મૃતિઓ પણ મારા વચનથી જ છે.
અતો ગૃહાણ તાંબૂલં મમ દદ્યાઃ સુખંડકાન્ । હરિર્વામકરેણાદાત્તાંબૂલં પૂગખંડકમ્
આથી, પાન લો અને મને સુપારીના ટુકડા આપો.' હરીએ ડાબા હાથથી પાન અને સુપારી લીધા.
તતઃ પત્રાણિ સંગૃહ્ય તતઃ ખંડાન્સમર્પયત્ । કર્પૂરમગ્રતો દત્તં ગૃહીત્વાઽભક્ષયચ્છિવઃ
પછી પાન એકત્ર કરીને, સુપારીના ટુકડા અર્પણ કર્યા; આગળ કપૂર મૂકવામાં આવ્યું, અને શિવજીએ તે લઈને ભોજન કર્યું.
દેવે તુ કૃતતાંબૂલે પાર્વતી મંદરાચલાત્ । જયા વિજયયોર્હસ્તં ગૃહીત્વાઽઽયાન્મુનેર્ગૃહમ્
જ્યારે દેવોએ પાન ખાઈ લીધું, ત્યારે પાર્વતી મન્દર પર્વત પરથી જયાં અને વિજયાંના હાથ પકડીને ઋષિના ઘરમાં આવી.
દેવપાદૌ તતો નત્વા વિનમ્રવદનાઽઽભવત્ । ઉન્નમય્ય મુખં તસ્યા ઇદમાહ ત્રિલોચનઃ
પછી દેવીના પગે વંદન કરીને, તે નમ્ર ચહેરે થઈ; ત્રિનેત્રધારી ભગવાને તેનું મુખ ઉપર ઉઠાવીને કહ્યું.