યસ્યાપિ યાદૃશં યોગ્યં વિચાર્ય તાદૃશં બુધૈઃ । સ્તુતિવૈરાગ્યયોઃ કાર્યં વિલયઃ પરિકીર્તિતઃ
દરેક માટે યોગ્ય શું છે તે વિદ્વાનો વિચાર કરે; પ્રશંસા અને વૈરાગ્યના પ્રસંગે કર્મનો અંત ગણાયો છે.
કાર્યાલ્પસિદ્ધિઃ સ્ખલિતેન ચ નિર્વાહમૃચ્છતિ । તસ્યાન્યાર્થસ્યાન્યભાવો રામ શાંતિવિચારણે
કોઈ ભૂલથી કાર્યમાં થોડું સફળતા મળે તો પણ પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે; બીજું અર્થ હોય તો પણ, હે રામ, શાંતિના વિચારમાં અલગપણું રહેતું નથી.
વિસર્ગાંતશ્ચ પૂર્વાર્દ્ધ વિપર્યાસો ભવિષ્યતઃ । સંકલ્પિતાન્યથાભાવો હ્યધ્યાયસ્ય સમાપને
જો પહેલો ભાગ વિસર્ગ પર પૂરો થાય તો ઉલટફેર થાય છે; કલ્પિત વિપરીત અર્થ અધ્યાયના અંતે આવે છે.
કાંડાદેસ્તુ સમાપ્તૌ તુ સ્યાત્તત્કાર્યવિનાશનમ્ । તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનસ્ય વિપર્યયઃ
કાંડા વગેરેના અંતે એ કાર્યનો નાશ થાય છે; તેથી આવા દોષમાં શકુન ઉલટાઈ જાય છે.
ક્ષુતે પુસ્તકપાતે ચ ત્વાહતે મસ્તકાદિષુ । વક્તા વૈમાનનં યાતિ તતઃ શકુનનાશનમ્
છાંકો આવે, પુસ્તક પડી જાય, કે માથા વગેરે પર આઘાત થાય, તો બોલનાર ગભરાઈ જાય છે અને પછી શકુન નાશ પામે છે.
તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનં પરિવર્જયેત્ । ઉપમાયાં ભવેદ્રામ કાર્યાભાસો ન વસ્તુતઃ
આવા દોષમાં શકુન ટાળવું જોઈએ; ઉપમા હોય ત્યારે, હે રામ, કર્મનું દેખાવ માત્ર હોય છે, વાસ્તવમાં નથી.
સંતાનં ભોન્યત્ર ચોક્તા સૃષ્ટિર્મધ્યફલપ્રદા । સ્તુતિઃ પ્રશસ્તા કુત્રાપિ ગુણવત્કાર્યનિર્ણયે
અહીં વારસાગતતા જણાવવામાં આવી છે અને સર્જન મધ્યમ ફળ આપે છે; ગુણવાન કર્મના નિર્ધારણમાં પ્રશંસા સર્વત્ર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
વિવાહે ચૌષધે દાને વ્યવહારે કૃષૌ તથા । યથાર્થા ચ સ્તુતી રામ નિર્વાહેઽપિ ન દૂષણમ્
લગ્ન, ઔષધ, દાન, વ્યવહાર અને ખેતીમાં પણ, યોગ્ય પ્રશંસા, હે રામ, પૂર્ણતા સમયે પણ દોષરૂપ નથી.
રામ ઉવાચ- ક એષ દૃશ્યતે વ્યોમ્નિ સર્વાભરણભૂષિતઃ । વિમાનસ્થો મહાદીપ્ત મધ્યાહ્નાર્ક ઇવાપરઃ
રામે પૂછ્યું: આ આકાશમાં કોણ દેખાય છે, જે સર્વે આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, વિમાનમાં ઉભો છે અને મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગે છે?
દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ સર્વમર્ત્યાનાં તસ્યાંકે ચારુહાસિની । અપરા શ્રીરિવ બ્રહ્મંસ્તથા પંચસુયોષિતઃ
તે બધાં મનુષ્યો માટે જોવામાં અઘરો છે; તેના ગોડમાં સુંદર હસતી સ્ત્રી બેઠી છે, જે બીજી શ્રી જેવી લાગે છે, હે બ્રાહ્મણ, અને તેની સાથે પાંચ અન્ય સ્ત્રીઓ છે.
ગાયંતિ મધુરાં ગીતિં સુભ્રૂભંગનિરીક્ષણૈઃ । મંદસ્મિતૈઃ કરતલશબ્દાસ્ફોટિકયા તથા
તેઓ મીઠા ગીતો ગાય છે, વાંકડા ભ્રૂથી નજર કરે છે, હળવા સ્મિત આપે છે અને હાથ તાળીથી સંગીતમાં રંગ લાવે છે.
ક્વચિદ્ગલકૃતૈર્ગીતૈરન્યોન્ય કરતાડનૈઃ । અન્યોન્ય મુખમાલોક્ય પ્રલોભૈર્ગીતપૂર્વકૈઃ
ક્યારેક ગળામાંથી ઊપજેલા ગીતો અને એકબીજાને હાથ તાળી આપીને, એકબીજાના ચહેરા જોઈને, ગીતથી રમૂજી રીતે લલચાવે છે.
ક્રીડન્નાસ્તે મહાયોગી પદ્મકિંજલ્કસન્નિભઃ । એવં ચરિતપુણ્યેન કેન વા તદ્વદસ્વ મે
મહાન યોગી, કમળના રેશમ જેવો તેજસ્વી, આવી રીતે રમતો બેઠો છે; આ ફળ કોને અને કઈ રીતે મળ્યું, એ મને કહો.
શંભુરુવાચ- એષ વિપ્રઃ પુરા રામ સર્વસંપત્સમન્વિતઃ । નાનાવિધસુખોપેતો ભાર્ય્યાપોષણતત્પરઃ
શંભુએ કહ્યું: રામ, આ બ્રાહ્મણ પહેલાં બધા સુખ-સમૃદ્ધિથી ભરપૂર હતો, અનેક આનંદ માણતો અને પત્નીનું પાલન કરતો હતો.
અપુત્રો દાનહીનશ્ચ દેવતાર્ચનવર્જિતઃ । પંચયજ્ઞવિહીનશ્ચ સ્વાધ્યાયપરિવર્જિતઃ
તે સંતાન વિનાનો, દાનથી વંચિત, દેવપૂજા ન કરતો, પાંચ યજ્ઞથી દૂર અને શાસ્ત્ર અધ્યયનથી પણ વંચિત હતો.
પ્રાતર્મ્મધ્યાહ્નસાયાહ્નભોજનપ્રવણોઽશુચિઃ । કદાચિદગમદ્ગેહં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ
સવાર, બપોર અને સાંજે ભોજનમાં રુચિ ધરાવતો, અશુદ્ધ, તે એક દિવસ મહાન આત્મા ગૌતમના ઘરે ગયો.
ત્ર્યંબકસ્ય ગિરૌ પુણ્યે નાનામુનિગણાશ્રિતે । તત્રાપિ શોભિતગૃહં સ્ફટિકસ્તંભકલ્પિતમ્
ત્રયંબકના પવિત્ર પર્વત પર, જ્યાં અનેક ઋષિ-મુનિઓ વસે છે, ત્યાં પણ સ્ફટિકના સ્તંભોથી શોભિત એક સુંદર ઘર હતું.
અગુરુદ્રવકસ્તૂરીચંદ્ર કુંકુમચર્ચિતા । ભિત્તિર્યસ્ય ચ સંતાનકુસુમામોદસૌષ્ઠવમ્
તે ઘરની દિવાલો અગર, કંપુર, કસ્તૂરી અને કુંકુમથી લિપાઈ હતી; પારિજાત ફૂલોની સુગંધથી વાતાવરણ આનંદમય હતું.
કસ્તૂરિકા પુષ્પરસ સમુત્સેચિતભૂતલમ્ । સૂક્ષ્મ સુશ્વેતવિવિધવિતાનપરિશોભિતમ્
ભૂમિ કસ્તૂરી અને ફૂલોના રસથી છાંટવામાં આવી હતી, અને નાજુક, શુદ્ધ, વિવિધ છાંયાવાળાં તંબુઓથી શોભિત હતી.
અંગણં શોભિત મહાકદલીપૂગશોભિતમ્ । સમીપસરસીજાત મંજુકૂજન્મધુવ્રતમ્
આંગણું મહા કદળી અને સુપારીના વૃક્ષોથી શોભિત હતું, નજીકના સરોવરમાં મધમાખીઓ કમળમાં મીઠું ગુંજતી હતી.
પાટીરતરુસંભૂત ગંધપૂરિતદિઙ્મુખમ્ । શિક્ષાગીતકૃતાલ્હાદ ગીતપૂરિતદિઙ્મુખમ્
પાટીરના વૃક્ષોથી ફેલાયેલી સુગંધથી દિશાઓ ભરાઈ ગઈ હતી, સંગીત શિખામણથી આનંદ અને ગીતોથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું.
નિદાઘજનિતાતાપ નાશયંત્રવિનિર્મિતમ્ । કદલીદલસંચ્છાદિ પાવકાકલ્પિતચ્છદમ્
ઉનાળાની ગરમી દૂર કરવા માટે બનાવેલું, તેના છાપરાં કદળીના પાંદડાં અને અગ્નિથી સુરક્ષિત ઘાસથી ઢંકાયેલું હતું.
પાટીરતરુસુસ્નિગ્ધ સાંદ્ર દ્વારકપાટકમ્ । સૌગંધિકમહામોદિ કલ્પિતાંતર ભિત્તિકમ્
પાટીરના વૃક્ષથી બનેલા મજબૂત અને ચમકદાર દરવાજા, અંદરની દિવાલો સુગંધ અને આનંદદાયી સુવાસથી શોભિત હતી.
ઈશાનભાગસુભગ રતિકલ્પિત વેદિકમ્ । હાટિકાકલ્પિતપદં વિચિત્રવેદિકાયુતમ્
ઈશાન દિશામાં સુંદર રાસ માટે બનાવેલી વેદિકા હતી, હાટકીઓથી બનાવેલો પાટો અને વિવિધ વેદિકાઓથી શોભિત હતી.
સુસ્નિગ્ધનિ બિડચ્છાયં વટમૂલોપકલ્પિતમ્ । પ્રસૂનકદલીખંડ સરોભિઃ પ્રાંતશોભિતમ્
વટના મૂળ નીચે ઠંડક અને છાંયાવાળું સ્થાન હતું, કદળીના ફૂલો અને સરોવરોના કિનારે સુંદરતા છવાઈ હતી.
મહાવટાગ્રસંલગ્ન તુષારિતપયોધરમ્ । નાકોપવનસંપન્ન વિચિત્રારામ શોભિતમ્
મહા વટના શિખરે વાદળો ઠંડક આપે છે, સ્વર્ગના ઉદ્યાન જેવી વિવિધ બાગોથી ઘર શોભિત હતું.
વાપીકૂપતડાગાદ્યમનેકવનશોભિતમ્ । મંદં મંદં વવૌ વાયુર્યત્ર ગેહે સુખપ્રદઃ
વાપી, કૂવો, તળાવ અને અનેક વનોથી ઘર શોભિત હતું; ત્યાં હંમેશા હળવો અને સુખદ પવન વહેતો હતો.
વાદિન્યશ્ચારુસર્વાંગ્યો વાદ્યાનિ સ્મરસંપદઃ । વીણાં વેણું ત્રિવેણું ચ વાદયંતિ વરાંગનાઃ
ત્યાં સુંદર શરીરવાળી સ્ત્રીઓ પ્રેમથી ભરપૂર વાદ્ય વગાડતી, શ્રેષ્ઠ નારીઓ વીણા, વાંસળી અને ત્રિવાંસળી વગાડતી હતી.
તૌર્ય્યત્રિકકૃતો નાર્ય્યશ્ચતુર્દિક્ષુ તથોર્દ્ધ્વતઃ । સુવર્ણાદિકપાત્રેષુ વટકા ભસ્મનઃ શુભાઃ
ચારેય દિશામાં અને ઉપર સંગીત અને નૃત્યમાં નિપુણ સ્ત્રીઓ ઉભી રાખવામાં આવી હતી; સુવર્ણ અને અન્ય ધાતુના વાસણોમાં શુભ ભસ્મના ગોળા મુકવામાં આવ્યા હતા.
વાસિતાઃ સર્વગંધૈશ્ચ સુધૂપૈરપિ ધૂપિતાઃ । કુશગ્રથિતસંઘાશ્ચ અક્ષમાલાશ્ચ કોટિશઃ
આ ભસ્મના ગોળા સર્વ પ્રકારની સુગંધોથી સુગંધીત અને ઉત્તમ ધૂપથી ધૂપાવવામાં આવ્યા હતા; કુશના ગાંઠથી બંધાયેલા ગાંઠડા અને લાખો જપમાળાઓ પણ ત્યાં રાખવામાં આવી હતી.