ઉક્તાનુવચનં ચૈવ દ્વ્યુપસ્તુતમથૈવ ચ । દગ્ધપત્રં નષ્ટલિપિઃ સંદિગ્ધાક્ષરમેવ ચ
પહેલાં જે કહ્યું તેનું પુનરાવર્તન, બે વખત સ્તુતિ, બળેલું પાનું, ગુમ થયેલું લખાણ, કે શંકાસ્પદ અક્ષરો—
એતાનિ શકુને નિત્યં વર્જનીયાનિ પંડિતૈઃ । પ્રશ્નો હિ દ્વિવિધો જ્ઞેયો દીપ્તશાંત પ્રભેદતઃ
આ બધું શાકુન્યમાં વિદ્વાનોએ હંમેશા ટાળવું જોઈએ. પ્રશ્ન બે પ્રકારના હોય છે—દહકતા કે શાંત, એમ ઓળખવા.
શાંતં ચ દ્વિવિધં જ્ઞેયમુત્પત્તિસ્થિતિવૃદ્ધિતઃ । તત્ર શાંતં પ્રશસ્તં સ્યાલ્લક્ષિતં પૂર્વલક્ષણૈઃ
શાંતિ બે પ્રકારની છે, જે ઉત્પત્તિ, સ્થિરતા અને વૃદ્ધિ પ્રમાણે ઓળખાય છે. તેમાં, જે શાંતિ પહેલાના ગુણોથી ઓળખાય છે, એ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
કાર્યભેદાસ્તુ વર્ણ્યંતે કેચિન્મર્ત્યોપયોગિનઃ । કસ્યચિત્કાર્યમાદાય કશ્ચિત્પ્રષ્ટા ભવત્યપિ
કેટલાક કામના ભેદો વર્ણવાયા છે, જેમાંથી કેટલાક મનુષ્યો માટે ઉપયોગી છે. કોઈક વ્યક્તિ કોઈક કાર્ય સ્વીકારે છે, અને બીજો કોઈ પ્રશ્ન પૂછનાર બને છે.
સ કરોતિ તદા પ્રશ્નં સમેત્ય સ્મરતેઽત્ર કિમ્ । સ પુનર્ધાર્ય પત્રં તત્તસ્મિન્પત્રં પ્રશસ્યતે
પછી એ વ્યક્તિ પ્રશ્ન કરે છે અને મળીને જે જરૂરી છે તે યાદ કરે છે. પછી એ પત્ર પકડી રાખે છે અને એ ખાસ પત્ર અહીં પ્રશંસા પામે છે.
અથવા તત્ક્ષમોપેતં વૈરાગ્યં પરમેવ ચ । યતઃ કુતશ્ચિદ્દૃષ્ટસ્તુ સ્તુતિપાદકમેવ ચ
અથવા એમાં ક્ષમાશીલતા અને શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્ય હોય છે; અથવા કોઈ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો એ પ્રશંસાનું કારણ બને છે.
પરિહૃત્ય પરં ચાપિ તસ્મિન્નર્થે શુભાવહમ્ । મૃતો ગૃહ્ણાતિ વાગર્થમિતિ પ્રશ્નોઽશુભપ્રદઃ
અહીં શ્રેષ્ઠને પણ બાજુ પર મૂકી, જે કાર્ય શુભ ફળ આપે છે તેમાં, જો મૃત્યુ પામેલો શબ્દનો અર્થ સ્વીકારી લે તો એ પ્રશ્ન અશુભ ફળ આપે છે.
વિવાદે વિજયપ્રશ્ને જયદ્યોતકમિષ્યતે । સૃષ્ટિરપ્યત્ર શસ્તા સ્યાત્ક્રૂરાયાં ક્લેશતો જયઃ
વિવાદમાં જય અંગે પ્રશ્ન થાય ત્યારે જયનું સંકેત ઇચ્છાય છે; અહીં સર્જન પણ શુભ માનવામાં આવે છે, પણ ક્રૂરતામાં જય દુઃખ સાથે મળે છે.
પ્રશાંતાયામુપાયૈસ્તુ મિશ્રાયાં વિડ્વરો ભવેત્ । પુરાદિવર્ણનં યત્તુ મધ્યમં યદિ ચોત્તમમ્
શાંતિ હોય ત્યારે યોગ્ય રીતોથી, મિશ્ર સ્થિતિમાં શ્રેષ્ઠ પક્ષી ગણાય છે; શરૂઆતથી જે વર્ણન છે, તે મધ્યમ કે ઉત્તમ હોય તો પણ એવું જ છે.
કલિસંભાવનાયાસ્તુ શૃંગારસ્યોપવર્ણને । રાજ્યનિર્વાહચિંતાયાં રાજ્યલિંગંશુભાવહમ્
કળીયુગના વિચાર માટે, કે પ્રેમના વર્ણનમાં, રાજ્યના વ્યવસ્થાપનમાં રાજસત્તાનું સંકેત શુભ ફળ આપે છે.
યસ્યાપિ યાદૃશં યોગ્યં વિચાર્ય તાદૃશં બુધૈઃ । સ્તુતિવૈરાગ્યયોઃ કાર્યં વિલયઃ પરિકીર્તિતઃ
દરેક માટે યોગ્ય શું છે તે વિદ્વાનો વિચાર કરે; પ્રશંસા અને વૈરાગ્યના પ્રસંગે કર્મનો અંત ગણાયો છે.
કાર્યાલ્પસિદ્ધિઃ સ્ખલિતેન ચ નિર્વાહમૃચ્છતિ । તસ્યાન્યાર્થસ્યાન્યભાવો રામ શાંતિવિચારણે
કોઈ ભૂલથી કાર્યમાં થોડું સફળતા મળે તો પણ પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે; બીજું અર્થ હોય તો પણ, હે રામ, શાંતિના વિચારમાં અલગપણું રહેતું નથી.
વિસર્ગાંતશ્ચ પૂર્વાર્દ્ધ વિપર્યાસો ભવિષ્યતઃ । સંકલ્પિતાન્યથાભાવો હ્યધ્યાયસ્ય સમાપને
જો પહેલો ભાગ વિસર્ગ પર પૂરો થાય તો ઉલટફેર થાય છે; કલ્પિત વિપરીત અર્થ અધ્યાયના અંતે આવે છે.
કાંડાદેસ્તુ સમાપ્તૌ તુ સ્યાત્તત્કાર્યવિનાશનમ્ । તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનસ્ય વિપર્યયઃ
કાંડા વગેરેના અંતે એ કાર્યનો નાશ થાય છે; તેથી આવા દોષમાં શકુન ઉલટાઈ જાય છે.
ક્ષુતે પુસ્તકપાતે ચ ત્વાહતે મસ્તકાદિષુ । વક્તા વૈમાનનં યાતિ તતઃ શકુનનાશનમ્
છાંકો આવે, પુસ્તક પડી જાય, કે માથા વગેરે પર આઘાત થાય, તો બોલનાર ગભરાઈ જાય છે અને પછી શકુન નાશ પામે છે.
તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનં પરિવર્જયેત્ । ઉપમાયાં ભવેદ્રામ કાર્યાભાસો ન વસ્તુતઃ
આવા દોષમાં શકુન ટાળવું જોઈએ; ઉપમા હોય ત્યારે, હે રામ, કર્મનું દેખાવ માત્ર હોય છે, વાસ્તવમાં નથી.
સંતાનં ભોન્યત્ર ચોક્તા સૃષ્ટિર્મધ્યફલપ્રદા । સ્તુતિઃ પ્રશસ્તા કુત્રાપિ ગુણવત્કાર્યનિર્ણયે
અહીં વારસાગતતા જણાવવામાં આવી છે અને સર્જન મધ્યમ ફળ આપે છે; ગુણવાન કર્મના નિર્ધારણમાં પ્રશંસા સર્વત્ર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
વિવાહે ચૌષધે દાને વ્યવહારે કૃષૌ તથા । યથાર્થા ચ સ્તુતી રામ નિર્વાહેઽપિ ન દૂષણમ્
લગ્ન, ઔષધ, દાન, વ્યવહાર અને ખેતીમાં પણ, યોગ્ય પ્રશંસા, હે રામ, પૂર્ણતા સમયે પણ દોષરૂપ નથી.
રામ ઉવાચ- ક એષ દૃશ્યતે વ્યોમ્નિ સર્વાભરણભૂષિતઃ । વિમાનસ્થો મહાદીપ્ત મધ્યાહ્નાર્ક ઇવાપરઃ
રામે પૂછ્યું: આ આકાશમાં કોણ દેખાય છે, જે સર્વે આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, વિમાનમાં ઉભો છે અને મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગે છે?
દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ સર્વમર્ત્યાનાં તસ્યાંકે ચારુહાસિની । અપરા શ્રીરિવ બ્રહ્મંસ્તથા પંચસુયોષિતઃ
તે બધાં મનુષ્યો માટે જોવામાં અઘરો છે; તેના ગોડમાં સુંદર હસતી સ્ત્રી બેઠી છે, જે બીજી શ્રી જેવી લાગે છે, હે બ્રાહ્મણ, અને તેની સાથે પાંચ અન્ય સ્ત્રીઓ છે.
ગાયંતિ મધુરાં ગીતિં સુભ્રૂભંગનિરીક્ષણૈઃ । મંદસ્મિતૈઃ કરતલશબ્દાસ્ફોટિકયા તથા
તેઓ મીઠા ગીતો ગાય છે, વાંકડા ભ્રૂથી નજર કરે છે, હળવા સ્મિત આપે છે અને હાથ તાળીથી સંગીતમાં રંગ લાવે છે.
ક્વચિદ્ગલકૃતૈર્ગીતૈરન્યોન્ય કરતાડનૈઃ । અન્યોન્ય મુખમાલોક્ય પ્રલોભૈર્ગીતપૂર્વકૈઃ
ક્યારેક ગળામાંથી ઊપજેલા ગીતો અને એકબીજાને હાથ તાળી આપીને, એકબીજાના ચહેરા જોઈને, ગીતથી રમૂજી રીતે લલચાવે છે.
ક્રીડન્નાસ્તે મહાયોગી પદ્મકિંજલ્કસન્નિભઃ । એવં ચરિતપુણ્યેન કેન વા તદ્વદસ્વ મે
મહાન યોગી, કમળના રેશમ જેવો તેજસ્વી, આવી રીતે રમતો બેઠો છે; આ ફળ કોને અને કઈ રીતે મળ્યું, એ મને કહો.
શંભુરુવાચ- એષ વિપ્રઃ પુરા રામ સર્વસંપત્સમન્વિતઃ । નાનાવિધસુખોપેતો ભાર્ય્યાપોષણતત્પરઃ
શંભુએ કહ્યું: રામ, આ બ્રાહ્મણ પહેલાં બધા સુખ-સમૃદ્ધિથી ભરપૂર હતો, અનેક આનંદ માણતો અને પત્નીનું પાલન કરતો હતો.
અપુત્રો દાનહીનશ્ચ દેવતાર્ચનવર્જિતઃ । પંચયજ્ઞવિહીનશ્ચ સ્વાધ્યાયપરિવર્જિતઃ
તે સંતાન વિનાનો, દાનથી વંચિત, દેવપૂજા ન કરતો, પાંચ યજ્ઞથી દૂર અને શાસ્ત્ર અધ્યયનથી પણ વંચિત હતો.
પ્રાતર્મ્મધ્યાહ્નસાયાહ્નભોજનપ્રવણોઽશુચિઃ । કદાચિદગમદ્ગેહં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ
સવાર, બપોર અને સાંજે ભોજનમાં રુચિ ધરાવતો, અશુદ્ધ, તે એક દિવસ મહાન આત્મા ગૌતમના ઘરે ગયો.
ત્ર્યંબકસ્ય ગિરૌ પુણ્યે નાનામુનિગણાશ્રિતે । તત્રાપિ શોભિતગૃહં સ્ફટિકસ્તંભકલ્પિતમ્
ત્રયંબકના પવિત્ર પર્વત પર, જ્યાં અનેક ઋષિ-મુનિઓ વસે છે, ત્યાં પણ સ્ફટિકના સ્તંભોથી શોભિત એક સુંદર ઘર હતું.
અગુરુદ્રવકસ્તૂરીચંદ્ર કુંકુમચર્ચિતા । ભિત્તિર્યસ્ય ચ સંતાનકુસુમામોદસૌષ્ઠવમ્
તે ઘરની દિવાલો અગર, કંપુર, કસ્તૂરી અને કુંકુમથી લિપાઈ હતી; પારિજાત ફૂલોની સુગંધથી વાતાવરણ આનંદમય હતું.
કસ્તૂરિકા પુષ્પરસ સમુત્સેચિતભૂતલમ્ । સૂક્ષ્મ સુશ્વેતવિવિધવિતાનપરિશોભિતમ્
ભૂમિ કસ્તૂરી અને ફૂલોના રસથી છાંટવામાં આવી હતી, અને નાજુક, શુદ્ધ, વિવિધ છાંયાવાળાં તંબુઓથી શોભિત હતી.
અંગણં શોભિત મહાકદલીપૂગશોભિતમ્ । સમીપસરસીજાત મંજુકૂજન્મધુવ્રતમ્
આંગણું મહા કદળી અને સુપારીના વૃક્ષોથી શોભિત હતું, નજીકના સરોવરમાં મધમાખીઓ કમળમાં મીઠું ગુંજતી હતી.