કિં ચિંતયસિ કાકુત્સ્થ મુનિષ્વગ્રે વસત્સ્વપિ । તદ્વાક્યં રાઘવઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છ મુનિપુંગવાન્
'કાકુત્સ્થ, તારા આગળ ઋષિઓ બેઠા છે છતાં તું શા માટે ચિંતામાં છે?' એમ કહીને, રઘુવંશી એ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને પૂછ્યું.
શ્રીરામઉવાચ- વિભીષણઃ કથમસૌ બદ્ધઃ શૃંખલયા નૃભિઃ । મત્સ્થાપિતં શિવં લિગં દૃષ્ટ્વા રામેશ્વરં ત્વહો
શ્રીરામ બોલ્યા: 'મારા સ્થાપિત કરેલા રામેશ્વર શિવલિંગને જોઈને પણ, વિભીષણને માણસોએ સાંકળથી કેમ બાંધ્યો? હાય!'
દ્રાવિડૈઃ કુટિલૈર્દુષ્ટૈરાત્મના તદ્વિચાર્યતામ્ । વિચાર્ય મુનિવર્યાસ્તે નેશાસ્તજ્જ્ઞાતુમલ્પતઃ
'દુષ્ટ અને કપટી દ્રાવિડ લોકોએ આવું કર્યું છે — તું પોતે વિચાર કર. શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ વિચાર્યું, પણ તેઓ પણ એ વાત જાણી શક્યા નહીં.'
ન જાનીમ ઇતિ પ્રાહૂ રામં રામસ્તદાબ્રવીત્ । પુરાણં વીક્ષ્ય વિધિના તત્સર્વં બ્રૂત સત્તમાઃ
'અમે જાણતા નથી,' એમ તેમણે રામજીને કહ્યું. ત્યારે રામજી બોલ્યા: 'નિયમ પ્રમાણે પુરાણ જુઓ અને બધું મને કહો, હે શ્રેષ્ઠો.'
ભવદજ્ઞાનહેતુશ્ચ વિચાર્યસ્તદનંતરમ્ । કિં કિં પુરાણં પ્રેક્ષ્યં સ્યાદ્વર્જનીયં તથૈવ કિમ્
'પછી, તમારે અજ્ઞાનનું કારણ પણ વિચારવું જોઈએ. કયું પુરાણ જોવું અને કયું ટાળવું તે પણ કહો.'
પ્રશસ્તઃ કીદૃશઃ શ્લોકસ્તદન્યઃ કીદૃશો ભવેત્ । કીદૃશેષુ ચ કાર્યેષુ કીદૃશઃ પૂજકસ્તથા
'કયો શ્લોક પ્રશંસનીય છે અને બીજો કયો પ્રકારનો હોય છે? કયા કાર્યોમાં અને કયો પૂજક યોગ્ય છે?'
પૂજા ચ કીદૃશૈર્ભક્તૈઃ કાર્યા નિર્ણયદર્શને । ઇતિ રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા તે દ્વિજસત્તમાઃ
'કયા પ્રકારના ભક્તો દ્વારા પૂજા કરવી જોઈએ, નિર્ધારિત નિયમ પ્રમાણે?' રામજીના આ શબ્દો સાંભળી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ઉત્તર આપ્યો—
પ્રત્યૂચુસ્તં રઘુશ્રેષ્ઠં ચિંતાવ્યાકુલમાનસમ્ । ન વક્તારો વરં રામ વીક્ષતાં તુ પુરાણવિત્
તેઓએ ચિંતાથી વ્યાકુળ મન ધરાવતા રઘુશ્રેષ્ઠને કહ્યું: 'હે રામ, અમે કહેનારા નથી; પુરાણ જાણનારને પૂછો.'
તચ્છ્રુત્વા રાઘવઃ શંભું પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ । સોપિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય પ્રત્યુવાચ મહામતિઃ
આ સાંભળી, રઘુવંશીએ વિનયપૂર્વક શંભુજીને પૂછ્યું; અને તેમણે એ વચન સાંભળી, મહાન બુદ્ધિથી જવાબ આપ્યો.
શંભુરુવાચ- પુરાણજીવી પૂજાર્હઃ સ્વશાખાધ્યયનઃ શુચિઃ । મીમાંસાતત્ત્વવિજ્ઞાનઃ શ્રોત્રિયોઽનૃતદૂષકઃ
શંભુ બોલ્યા: 'જે પુરાણના આધારે જીવતો હોય, પૂજ્ય હોય, પોતાની શાખાનું અધ્યયન કરતો હોય, શુદ્ધ હોય, મીમાંસા તત્વ જાણતો હોય, શ્રોત્રીય હોય અને અસત્યથી દૂર રહેતો હોય—'
દેવેષુ ચ સમસ્તેષુ સમદૃષ્ટિઃ શિવે રતઃ । શતરુદ્રિયજાપી ચ સાગ્નિકશ્ચાતિવાચકઃ
'જે બધા દેવતાઓને સમાન દૃષ્ટિથી જુએ, શિવજીમાં આનંદ પામે, શતરુદ્રિયનો જાપ કરે, અગ્નિ જળાવે અને ઉત્તમ પઠન કરતો હોય—'
યજુર્વેદી વિશેષેણ પૂજયેત્પુસ્તકં સુધીઃ । શ્રીતાલપત્રલિખિતં દેવલિપ્યન્વિતં શુભમ્
'ખાસ કરીને યજુર્વેદ જાણનાર વિદ્વાન પવિત્ર પુસ્તકની પૂજા કરે, જે તાજા તાળ પાન પર લખાયેલું અને દૈવી લિપિથી શોભિત હોય.'
બંધાદ્યતિપ્રપંચં યદ્યુગપત્પ્રણવાક્ષરમ્ । પ્રાગૂર્દ્ધ્વંરેખયોઃ પ્રાંતે પ્રણવસ્યાગ્રયોજિકા
'પુસ્તકના બંધ અથવા વિશિષ્ટ ભાગની શરૂઆત કે અંતે જો પ્રણવ (ૐ) લખેલું હોય, શરૂઆત કે અંતે રેખા હોય અને પ્રણવનું શિરસ ભાગ ઉપર જોડાયેલું હોય—'
રેખા ભવેદેવમેકા અકારસ્તસ્ય પાર્શ્વતઃ । શિરોભાગમુપક્રમ્ય સકોણાધઃ પ્રલંબિની
'એવી એક રેખા હોય, તેની બાજુએ અક્ષર 'અ' હોય, જે ઉપરથી શરૂ થાય અને ખૂણે નીચે લટકતી હોય.'
આકારઃ સ હિ વિજ્ઞેયઃ પટ્ટિકાદક્ષરેખયા । વામે ષડ્વક્રબિંદૂદ્વા વિકાર ઇતિ કીર્તિતઃ
'એ પત્તી પરની રેખાથી ઓળખાતું 'અ' અક્ષર છે; ડાબી બાજુએ છ વળાંકો અને ઉપર બિંદુ હોય, તેને વિકાર કહે છે.'
તસ્ય વામશિરોરેખા લંબિન્યા ઈ ઉદાહૃતઃ । સર્વાક્ષરે શિરોરેખા અવક્રા પ્રણવં વિના
'તેની ડાબી બાજુની શિરસ રેખા, નીચે લટકતી, તેને 'ઈ' કહે છે; દરેક અક્ષરમાં શિરસ રેખા તિરછો હોય છે, પ્રણવ સિવાય.'
તસ્યાં તુ લંબરેખાન્યા તદંતે ચ લવિત્રવત્ । ઉકારઃ સ હિ વિખ્યાતો લવિત્રદ્વયતસ્તદૂ
તેમાં અંતે એક રેખા છે, જે લવાટર જેવી લાગે છે; એ જ 'ઉ' અક્ષર તરીકે જાણીતી છે, બે લવાટર જેવી નિશાનીઓ વચ્ચે સ્થિત છે.
એવમન્યાનિ સર્વાણિ અક્ષરાણ્યાહ ભારતી । લિપ્યાનયૈવ લિખિતં પુરાણં તુ પ્રશસ્યસ્તે
આ રીતે, ભારતી, બધી બાકીની અક્ષરોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે; આ લિપિમાં લખાયેલું પુરાણ તારી દ્રષ્ટિએ પ્રશંસનીય છે.
બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ માર્તંડં નારદેરિતમ્ । માર્કંડેયમથાગ્નેયં કૌર્મં વામનમેવ ચ
બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, માર્તંડ, નારદ, માર્કંડેય, આગ્નેય, કૌર્મ અને વામન પુરાણો,
ગારુડં લૈંગમાખ્યાતં સ્કાંદં માત્સ્યં નૃસિંહકમ્ । તથૈવ ગદિતં રામ પુરાણં કાપિલં તથા
ગારુડ, લૈંગ, સ્કાંદ, માછ, નૃસિંહ, રામ અને કાપિલ પુરાણ પણ એ જ રીતે જણાવવામાં આવ્યા છે.
વારાહં બ્રહ્મવૈવર્તં શકુનેષુ પ્રશસ્યતે । શૈવં ભાગવતં દૌર્ગં ભવિષ્યોત્તરમેવ ચ
વારાહ અને બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ પક્ષીઓમાં પ્રશંસા પામે છે; તેવી જ રીતે, શૈવ, ભાગવત, દૌર્ગ અને ભવિષ્યોત્તર પુરાણો પણ.
ભવિષ્યં ચોપસંજ્ઞાનિ ત્વન્યાનિ ચ વિવર્જયેત્ । વિમુચ્ય પુસ્તકં રત્નપીઠે નિક્ષિપ્ય સંસ્કૃતમ્
ભવિષ્ય અને અન્ય ઉપપુરાણોને અલગ રાખવા જોઈએ; પુસ્તકને શુદ્ધ કરીને તેને રત્નના પીઠ પર મૂકો.
ધૌતવસ્ત્રધરઃ સ્નાત્વા શુચિરક્રોધનોઽજ્વરઃ । આદાવાત્માનમભ્યર્ચ્ય કૃત્વા સંકલ્પમેવ ચ
સાફ કપડા પહેરી, સ્નાન કરીને, શુદ્ધ, ક્રોધ અને તાવથી મુક્ત રહીને, પહેલા પોતાનું પૂજન કરો અને સંકલ્પ કરો.
અંકુશં ચાક્ષસૂત્રં ચ પાશં પુસ્તકમેવ ચ । ધારયંતીં સિતાં ધ્યાયેત્પ્રસન્નાસ્યાં સરસ્વતીમ્
સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલી, પ્રસન્ન ચહેરાવાળી, અંકુશ, જપમાળા, પાશ અને પુસ્તક ધારણ કરતી સરસ્વતીનું ધ્યાન કરો.
ગોક્ષીરસદૃશાકારં ત્રિનેત્રં વૃષવાહનમ્ । સહાસવદનં શાંતં શુક્લાંબરધરં શિવમ્
ગાયના દૂધ જેવી કાંતિ ધરાવનાર, ત્રણ આંખોવાળા, વૃષભ પર સવાર, હસતો અને શાંત ચહેરાવાળો, સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલો શિવનું ધ્યાન કરો.
હરિણં ચાભયં ચોર્દ્ધ્વબાહુયુગ્મં કિરીટિનમ્ । વ્યાખ્યામુદ્રા ચં દક્ષેધો વામહસ્તે વરપ્રદમ્
હરિનું ધ્યાન કરો, જે અભય મુદ્રા ધરાવે છે, બંને હાથ ઉપર ઉઠાવેલા છે, મસ્તક પર મુગટ છે, જમણા હાથમાં વ્યાખ્યા મુદ્રા અને ડાબા હાથમાં વર mudra આપે છે.
નાનારત્નવિભૂષાઢ્યં ગિરિજાર્દ્ધાંબુજાસનમ્ । બહુભિર્મુનિમુખ્યૈસ્તુ ધ્યાયમાન પદાંબુજમ્
વિવિધ રત્નોથી શોભિત, ગિરિજાની સાથે અડધી કમળ પર બેઠેલા, અને અનેક શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દ્વારા તેમના પાદપદ્મનું પૂજન થતું હોય એવા.
મૂર્તિમદ્ભિસ્તથા વેદૈઃ સ્તૂયમાનં પુરાણકૈઃ । અન્યૈઃ સમસ્તલોકૈશ્ચ સંસેવિતપદાંબુજમ્
મૂર્તિમાન વેદો અને પુરાણો દ્વારા સ્તુતિ પામતા, અને બધા લોકોએ તેમના પાદપદ્મની સેવા કરતા એવા.
ધ્યાત્વૈવં પૂજકઃ સમ્યગાદૌ પૂજાં સમારભેત્ । આપો વા ઇદમિત્યેતત્કલશસ્યાભિમંત્રણમ્
આ રીતે ધ્યાન કરીને, પૂજક યોગ્ય રીતે પૂજા શરૂ કરે; 'આ જ પાણી છે' – એ કલશનું અભિમંત્રણ છે.
તજ્જલં ચ ગૃહીત્વા ચ પાત્રસ્થમભિમંત્રયેત્ । તત્સદ્બ્રહ્મેતિ મંત્રેણ પ્રશસ્ય પ્રણવેન તુ
એ પાણી લઈને પાત્રમાં મૂકી, 'તત્સદ્બ્રહ્મ' મંત્ર અને પ્રશંસિત પ્રણવથી તેનું અભિમંત્રણ કરો.