પ્રવૃત્તો લોકકૃત્યેષુ શાસ્ત્રકૃત્યેષુ કોવિદઃ । અયોધ્યાં ગંતુકામેન શંકરેણ મહાત્મના
જે લોકકર્મ અને શાસ્ત્રકર્મમાં નિષ્ણાત હતા, અને અયોધ્યા જવા ઇચ્છતા મહાત્મા શંકર—
પાર્વત્યા સહ દેવેન ઉષિતઃ સરયૂતટે । મુનયસ્તં સમભ્યેત્ય શંકરં વિશ્વરૂપિણમ્
પાર્વતી સાથે દેવએ સરયૂના કાંઠે નિવાસ કર્યો હતો; ત્યારે મુનિઓએ વિશ્વરૂપ શંકરને મળવા ગયા.
કશ્યપાદ્યા મહાત્માનઃ પપ્રચ્છુરમિતૌજસમ્ । સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ સભાર્યઃ કુત આગતઃ
કશ્યપ વગેરે મહાન ઋષિઓએ અમિત તેજવાળા શંકરને પૂછ્યું: 'મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારી સાથે પત્ની પણ છે, આપનું સ્વાગત છે. આપ ક્યાંથી આવ્યા છો?'
કિમાગમનકૃત્યં તે કં દેશં ગંતુમુદ્યતઃ । શંકર ઉવાચ- અહં શંભુરિતિ ખ્યાતો વિપ્રો હિમગિરિસ્થિતઃ
'આપ કયા કામ માટે આવ્યા છો? કયા પ્રદેશમાં જવાનું વિચારી રહ્યા છો?' શંકરે કહ્યું: 'હું શંભુ છું, હિમાલય પર વસતો બ્રાહ્મણ છું.'
દ્રષ્ટું ચ રાઘવં ગચ્છે મમ કાર્યં મહત્તતઃ । મામાહ્વયતિ રાજાસૌ પુરાણશ્રવણે રતઃ
'હું રાઘવને જોવા જઈ રહ્યો છું; મને મોટું કાર્ય છે. જે રાજા પુરાણકથાઓ સાંભળવામાં રુચિ ધરાવે છે, તે મને બોલાવે છે.'
આગચ્છંતુ ભવંતોઽપિ રાઘવઃ પરિતુષ્યતિ । તતસ્તે મુનયઃ શંભુર્યયૂ રામદિદૃક્ષયા
'તમે સૌ પણ આવો, રાઘવ ખુશ થશે.' પછી એ મુનિઓ શંભુ સાથે રામને જોવા ગયા.
તાનાગતાન્વસિષ્ઠસ્તુ જ્ઞાત્વા રામાય ચોક્તવાન્ । તતઃ સત્વરમુત્થાય નિર્યયૌ સ પુરોહિતઃ
વશિષ્ઠજી એ જાણીને રામને કહ્યું; પછી પુરોહિત ઝડપથી ઊભા રહી બહાર ગયા.
અર્ઘ્યપાદ્યાદિકૈસ્સર્વાન્પૂજયામાસ તાનૃષીન્ । ગૃહરાજં તતઃ સર્વાન્પ્રાવેશયદરિંદમઃ
તેમણે બધા ઋષિઓનું પાદ્ય, અર્ધ્ય વગેરેથી સન્માન કર્યું; પછી શત્રુઓને જીતનારા રામે બધાને રાજમહેલમાં પ્રવેશ આપ્યો.
પ્રત્યેકમાસનં દત્વા સ્વાગતોક્ત્યાસનસ્થિતાન્ । ક્રમેણ રઘુશાર્દૂલઃ પૂજયામાસ તાનૃષીન્
દરેકને બેઠાડીને, સ્વાગત કહીને, રઘુવંશી સિંહે ક્રમશઃ એ ઋષિઓનું સન્માન કર્યું.
વાચા મધુરયા પ્રીણન્નિદમાહાસનસ્થિતાન્ । શ્રીરામ ઉવાચ- અદ્ય મે સફલં જન્મ પ્રાપ્તમદ્ય તપઃ ફલમ્
મીઠી વાણીથી તેમને પ્રસન્ન કરીને, શ્રીરામે બેઠેલા ઋષિઓને કહ્યું: 'આજે મારું જન્મ સાર્થક થયું; આજે મારા તપનું ફળ મળ્યું.'
અદ્યાભ્યાસસ્ય વિદ્યાનાં ફલકાલોઽયમાગતઃ । અદ્ય મે પિતરસ્તુષ્ટા રાજ્યં ચ સફલં મમ
આજે મારા અભ્યાસ અને જ્ઞાનના ફળ મળવાનો સમય આવ્યો છે; આજે મારા પિતૃઓ પ્રસન્ન છે અને મારું રાજપણું સફળ થયું છે.
અદ્ય મે સફલં વૃત્તમદ્ય મે સફલં શ્રુતમ્ । એવં વદંતં રાજાનં બ્રાહ્મણાઃ કશ્યપાદયઃ
આજે મારા આચરણનું ફળ મળ્યું છે, આજે મારું શીખેલું પણ સાર્થક બન્યું છે; જ્યારે રાજા એમ બોલ્યા ત્યારે કશ્યપાદિ બ્રાહ્મણોએ તેમને સંબોધ્યા.
ઊચુઃ પ્રિયતરં વાક્યં રામં રાજીવલોચનમ્ । ઋષય ઊચુઃ અયં શંભુર્દ્વિજઃ પ્રાપ્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
તેઓએ કમળ જેવી આંખો ધરાવતા રામને ખૂબ પ્રિય એવા શબ્દો કહ્યા: ઋષિઓએ કહ્યું, 'આ શંભુ નામના બ્રાહ્મણ આવ્યા છે, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ છે.'
વેદવેદાંગતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ । કૈલાસવાસી સતતં તપસે કૃતનિશ્ચયઃ
જે વેદ અને તેના અંગોનું તત્વ જાણે છે, સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં રત છે, હંમેશા કૈલાસમાં વસે છે અને તપમાં દૃઢ નિશ્ચય ધરાવે છે.
બ્રહ્મણા બ્રહ્મવર્ચસ્કે તુલ્યો બ્રહ્મવિદાં વરઃ । હરિણા બ્રહ્મવાત્સલ્યે પ્રસાદે શંકરોપમઃ
બ્રહ્માની જેમ જ્ઞાનપ્રભામાં સમાન છે, બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે; બ્રાહ્મણપ્રેમ અને કૃપામાં શંકર સમાન છે.
એવંવિધો મહાતેજાઃ શંભુર્બ્રાહ્મણપુંગવઃ । અષ્ટાદશપુરાણજ્ઞો મીમાંસા ન્યાયકોવિદઃ
આવા મહાન તેજવાળા બ્રાહ્મણપુંગવ શંભુ છે; તેઓ અઢાર પુરાણો જાણે છે અને મીમાંસા તથા ન્યાયશાસ્ત્રમાં નિપુણ છે.
ત્વદ્ભાગ્યગૌરવાદેવ પ્રાપ્તોઽયં મુનિસત્તમઃ । ત્વયાહૂતો મુનિવરઃ કૈલાસાદાગતઃ પ્રભો
માત્ર તમારા ભાગ્યના મહિમાથી આ શ્રેષ્ઠ મુનિ આવ્યા છે; તમે બોલાવ્યા એટલે મુનિવર કૈલાસથી આવ્યા છે, પ્રભુ.
અતઃ પૃચ્છ મહાભાગ પુરાણાખ્યાનમુત્તમમ્ । શ્રોતુકામા વયં પ્રાપ્તાસ્ત્વામદ્ય રઘુનંદન
અત્યારે, હે મહાભાગ્યશાળી, શ્રેષ્ઠ પુરાણકથા પૂછો; અમે આજે અહીં આવ્યા છીએ, હે રઘુનંદન, તમારી પાસેથી સાંભળવા આતુર છીએ.
અંતં ગતસ્ય વેદાનાં સર્વશાસ્ત્રાર્થવેદિનઃ । પુંસોઽશ્રુતપુરાણસ્ય ન સમ્યગ્યાતિ દર્શનમ્
જે વ્યક્તિએ વેદોનો અંત અને સર્વ શાસ્ત્રોનો અર્થ જાણ્યો હોય, પણ પુરાણ ન સાંભળ્યું હોય, તેની સમજણ સંપૂર્ણ ગણાતી નથી.
સૂત ઉવાચ- એવમુક્તો રઘુશ્રેષ્ઠો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ । પ્રહર્ષમતુલં લેભે પુરાણશ્રવણોત્સુકઃ
સૂતે કહ્યું: આવા તત્વજ્ઞાની મુનિઓએ રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામને સંબોધ્યા ત્યારે તેઓ પુરાણ સાંભળવાની ઉત્કંઠા સાથે અતુલ આનંદ અનુભવે છે.
શ્રીરામ ઉવાચ- લિગાર્ચનપ્રકારં ચ લિંગમાહાત્મ્યમેવ ચ । મહેશનામમાહાત્મ્યં પૂજામાહાત્મ્યમેવ ચ
શ્રીરામે કહ્યું: લિંગની પૂજા કરવાની રીત, લિંગનું મહાત્મ્ય, મહેશનું નામનું મહાત્મ્ય અને પૂજાનું મહાત્મ્ય—
નમસ્કારસ્ય માહાત્મ્યં દૃષ્ટિમાહાત્મ્યમેવ ચ । જલદાનસ્ય માહાત્મ્યં ધૂપદાનસ્ય સત્તમ
નમસ્કારનું મહાત્મ્ય, દર્શનનું મહાત્મ્ય, જળદાનનું મહાત્મ્ય અને ધૂપદાનનું મહાત્મ્ય, હે શ્રેષ્ઠ—
દીપગંધાદિદાનસ્ય પુષ્પમાહાત્મ્યમેવ ચ । નાનાખ્યાનેતિહાસાનાં કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્
દીપ, સુગંધ વગેરે દાનનું ફળ, ફૂલનું મહાત્મ્ય અને વિવિધ કથા-ઇતિહાસો, જે પાપનો નાશ કરે છે—
ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ તદુપાયાંશ્ચ સુવ્રત । તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો મુનિવરોત્તમ
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ તથા તેના ઉપાય, હે સુવ્રત; આ બધું હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
શંભુરુવાચ- રામરામ મહાબાહો પુણ્યવાનસિ રાઘવ । રાજ્યાસક્તસ્ય તે જાતા પુરાણશ્રવણે રતિઃ
શંભુએ કહ્યું: હે રામ, મહાબાહુ, તું પુણ્યવાન છે, હે રાઘવ; રાજકાર્યમાં વ્યસ્ત હોવા છતાં તને પુરાણ સાંભળવામાં રસ થયો છે.
સ્યાન્મહત્સેવયા રામ પુણ્યતીર્થનિષેવણાત્ । સા જિહ્વા યા શિવં ગાયેત્તચ્ચિત્તં યત્તદર્પ્પિતમ્
આવો રસ મહાન સેવા અને પુણ્ય તીર્થોની યાત્રાથી થાય છે, હે રામ; જે જીભ શિવનું ગાન કરે છે અને જે મન શિવને અર્પણ થાય છે—
તાવેવ કેવલૌ શ્લાઘ્યૌ યૌ તત્પૂજાકરૌ કરૌ । સુજન્મદેહમત્યર્થં તદેવાશેષજન્મસુ
માત્ર એ બે જ સાચા વખાણવા યોગ્ય છે: જે હાથ શિવની પૂજા કરે છે; સારા જન્મે મળેલું શરીર ખાસ છે, અને એ બધાં જન્મોમાં પણ.
યદેવોત્પુલકોભાસિ હર નામાનુકીર્તનાત્ । કૃતાર્થોઽસિ મહારાજ તત્પ્રશ્નાનુગતા મતિઃ
જ્યારે હરા નામના સ્મરણથી તારા શરીરે આનંદથી રોમાંચ થાય છે, હે મહારાજા, ત્યારે તું કૃતાર્થ છે; તારો મન પ્રશ્ન તરફ વળે છે.
અનંતરં સમાજગ્મુર્જાંઘિકાઃ સત્વરશ્રમાઃ । તત્કરાત્પત્રિકાં ગૃહ્ય પપાઠ રઘુસત્તમઃ
ત્યાં તરત જ દૂતો દોડતા અને થાકેલા આવ્યા; રઘુવંશી શ્રેષ્ઠે તેમના હાથમાંથી પત્ર લીધો અને વાંચ્યો.
મનસાઽચિંતયદ્રામઃ કથમેતદભૂદિતિ । રામં શંભુસ્તદા પ્રાહ દેવ્યા બ્રાહ્મણવેષવાન્
રામજીના મનમાં વિચાર આવ્યો, 'આવું કેવી રીતે બન્યું?' એ સમયે દેવી સાથે બ્રાહ્મણ વેશમાં આવેલા શિવજી રામજીને બોલ્યા.